Mistulang bilanggo ang higit sa kalahating bilyong mamamayan sa higit 100 bansa sa buong mundo sa kasalukuyan, sa pagpapatupad ng mga community lockdown bilang tugon sa pagkalat ng kinatatakutang COVID 19 o Corona Virus.
Sinasabing nagsimula sa Wuhan, Hubei, China sa huling bahagi ng noong taong 2019; nanggaling umano ang sakit mula sa pagkahilig ng mga Tsino sa mga exotic na pagkain partikular ng mga paniki na may natural na corono virus sa kanilang katawan. Mula sa pagkain na ito, naisalin ang sakit sa tao at ngayo’y kumakalat na at nakakapanghawa sa buong daigdig.
Idineklara na ng World Health Organization (WHO) ang sakit na ito bilang pandemya (pandemic) dahil sa dami at saklaw ng bilang at mga bansang apektado ng nasabing sakit. Nasa bingit diumano ng panganib ang pananatiling buhay (existence) ng humanidad dahil dito.
Habang sinusulat ko ang artikulong ito, tinatayang nasa 338, 724 tao na ang nagpositibo sa COVID 19, at higit 14, 687 na ang namamatay. Pinakamadami sa mga naitalang naapektuhan ay ang bansang Italya, na sa kasalukuyan ay nalagpasan na ang naitalang rekord ng mga naapektuhan sa pinagsimulan ng sakit na ito sa China. Sa katunayan, ang Tsina sa panahong ito ay nagdeklara nang napagtagumpayan na nila ang pagsawata sa pagkalat ng sakit na ito at ngayon ay pinapakalat na ang kanilang mga medical professionals para tumulong naman sa ibang mga bansang labis naman ngayong pinapahirapan ng pagkalat ng sakit gaya ng Italya, Serbia at Iran.
Dito sa Pilipinas, unang napaulat ang pagpasok ng virus enero 12 nang isang turistang Tsino na positibo sa sakit galing Tsina ang dumating sa bansa. Sa panahong iyon, mga dayuhang turista lamang ang napapaulat na nagpositibo sa sakit. Subalit, unang linggo ng marso nang maitala ang unang kaso ng local transmission o pagkahawa ng mga Pilipino sa ating bansa. Mula noon ay sunud-sunod na ang paglaki ng bilang ng mga nagkakasakit at namamatay. Marso 12 nang ideklara ng Pangulong Duterte ang community quarantine sa Metro Manila, na agad itinaas sa Enhanced Community Quarantine pagsapit ng Marso 14 sa buong Luzon. Ilang probinsya at syudad naman sa Visayas at Mindanao ang nagpatupad na rin ng katulad na kautusan ng kanilang lokal na pamahalaan gaya ng Iloilo, Zamboanga del Sur, South Cotobato, Iligan City at Davao City.
Mula dito ay naging limitado na ang paggalaw (mobility) sa tinatawag na essential movements ang konstriksyon sa tinatayang 57 milyong Pilipino. Nagsara ang operasyon ng libu-libong mga opisina, paggawaan at empresa, at nilimitahan sa iskemang work-from-home ang ipinapatupad sa mga trabahong akma para dito gaya ng BPO (Business Process Outsource), clerical works, at iba pa; o work stoppage (tigil-operasyon) sa mga hindi aplikable sa iskemang ito.
COVID 19 sa Pilipinas – Nagguhit ng Malinaw na distansya sa pagitan ng Mayaman at Mahirap
Lantad na sa mga Pilipino – na hindi birong sakit ang COVID 19. Sa isang iglap ay kaya nitong patayin ang mga pasyenteng may mahihinang resistensya sa pamamagitan ng pagharang sa mga daluyang ng hangin patungong baga. Ilang bidyo ng mga biktima ang naipalabas kung saan makikitang ubos lakas na naghahabol ng hangin ang isang pasyente hanggang mapugtuan ito ng hininga. Pinakabulnerableng mahawaan ang mga may edad, bata, at mga pre-existing na sakit sa baga.
Habang isinusulat ang artikulong ito, nasa 380 na ang kumpirmadong positibong pasyente sa Pilipinas at 25 ang patay, at patuloy pa ang pagtaas ng bilang ng mga pasyente. Hindi pa kasama dito ang dumadami na ring Pilipinong nagpositibo sa sakit na ito sa mga bansang Singapore, Japan, China, Italya at iba pa. Libu-libo naman ang nakakategorya bilang Persons Under Investigation (PUI) at Persons Under Monitoring (PUM) o iyong nairekord sa contact tracing na mga nakahalubilo ng mga nagpositibo sa sakit. May ilang komunidad naman na may higit sa dalawang (2) insidente ng positibong pasyente ang nagpapatupad ng extreme enhanced community quarantine.
Ilang kilalang tao na rin ang kagyat na nakumpirmang positibo gaya ni Sen. Miguel Zubiri, Christopher De Leon, at Joey Bautista ng bandang Mulato na kalaunan ay namatay nang hindi man lang nakumpira kaagad na nagpositibo pala sa sakit.
Nagkukumahog ang iilang may kapasidad bumili na mag-panic buying at mag-imbak ng pagkain para sa kani-kanilang kunsumo. Nagkakaubusan na ng suplay ng alcohol, face masks at pangunahing produkto. Ang iba’y nagsasamantala sa paghuhoard o pagkontrol ng paglabas ng suplay ng mga produkto upang ibenta ito sa mas mahal na halaga.
Itinakda ang paggamit ng quarantine pass sa mga komunidad – isa lamang ang maaaring lumabas sa bawat pamilya upang makabili ng esensyal na pangangailangan sa mga pamilihan sa mga itinakdang oras. Ipinapatupad ang mga curfew. Bawal nang lumabas ng bahay ang sinuman sa pagitan ng ika-8 ng gabi hanggang ika-5 ng umaga. Nakalatag ang kabi-kabila ang mga checkpoints ng mga naka-full battle gears na mga pulis at sundalo sa bawat hangganan (boundaries), upang matiyak ang paglimita ang paggalaw ng mga tao at ma-check ang temperatura ng katawan ng mga dadaan kung posibleng may sintomas ng sakit.
Nabunyag sa huling pagdinig sa senado ng komite ng public safety and health, na tila hindi handa ang Kagawaran ng Kalusugan sa pagtugon sa posibilidad ng pagpasok ng epidemya. Kakarampot ang bilang ng mga testing kits at testing machines upang masuri ang mga pinaghihinalaang positibo ng sakit. Binawasan pa nga ng higit 20 bilyong piso ng kongreso ang pondo ng kagawaran sa pambansang budyet para sa taong 2020.
Kasagsagan naman ng pagdami ng mga may sakit sa Tsina nang hingin ng mga ekspertong medikal sa punong ehekutibo na ipatupad ang travel restrictions ng mga turistang papasok sa bansa galing sa mga lugar na may napapaulat ng pagkalat ng sakit. Subalit pipi’t bingi ang pamahalaan, na patuloy pang ibinuyangyang ang pintuan ng bansa sa ngalan umano sa pag-unlad ng komersyo’t kalakalan, turismo at pagbubuwis lalo’t higit sa larangan ng Philippine Offshore Gaming Operations (POGO).
At ngayong may pagdami na ng bilang ng kaso ng mga maysakit, nabunyag naman ang pagsibak sa puwesto ng isang assistant secretary ng Department of Health (DOH) dahil sa hindi pagsunod sa kautusan ng kalihim nitong si Sec. Duque – na unahin ang pagsuri at paglabas ng result sa mga VIPs o prominenteng tao at pamilya nito kaysa pag-intindi sa test results ng paparami nang Persons Under Investigation (PUI) o kaya ay pagreserba ng nasabing mga testing kits para sa kalaunay paggamit ng mga frontliners na mga medical personnel na pinakabulnerableng mahawa ng sakit.
Kawalang malasakit naman ang ginawang pahayag ng samahan ng mga may-ari ng pribadong ospital na nagnanais na payagan silang huwag nang tumanggap ng mga pasyenteng positibo sa COVID 19, gayong sila ang may pinakasopistikadong kagamitan at pasilidad para dito.
Napaghahalataan ang kakapusan at kawalan ng kasanayan ng pamahalaan sa paglalatag ng mga mekanismo o guidelines sa pagpapatupad ng enhanced community quarantine. Ipinasa ang bola sa pagtugon ng krisis sa lokal na pamahalaan, Marso 12; na kaagad namang binawi Marso 20, nang may ilang lokal na pamahaalang lider ang pumuna sa kawalan ng malinaw na direktiba at tulong pinansyal ng pamahalaang nasyunal sa pagsolusyon sa krisis. Bukod pa dito, ilang lider lokal ang naging matingkad sa pagpuri ng mamamayan sa kahusayan sa pagtugon sa problema at pagtiyak ng kagalingan ng kanilang nasasakupan sa gitna ng mas maraming pulitikong lokal na matingkad din ang kamangmangan at pagkainutil sa pamumuno.
Umuugong ang balitang, naghahangad ngayon ang punong ehekutibo ng dagdag na kapangyarihan (emergency power) upang kunin ang kontrol ng pamahalaan sa mga pangunahing negosyo gaya ng sa pagkain, kuryente, tubig, telekomunikasyon, pampublikong transportasyon at medikal.
Naging mas matingkad sa yugtong ito, ang pagkakahiwa-hiwalay ng mga uri at saray ng lipunan. Nariyan ang panayam sa isang nagpipigil sa pag-iyak na taxi drayber na nagsabing “mahirap maging mahirap sa panahong ito.” Isang kulumpon ng mga taong yagit sa baywalk ng Roxas Blvd. sa Maynila ang nagsabi ng kabalintunaan (irony) ng ipinapatupad na lockdown: “Nag-lockdown kayo para maiwasan ang paghahawaan at pagkalat ng virus pero kaming walang bahay, pinabayaan nalang ng gobyerno basta-basta.”
Ilang negosyo naman ang nagpupumilit na mag-operate sa kabila ng lockdown at pagkaparalisa sa paggalaw o transportasyon ng mga manggagawa. Sa katunayan, ilang manggagawa pa nga ang tinatakot sa iskemang no work, no pay bukod pa sa bantang mawalan ng trabaho kung hindi papasok. Animo’y martsa ng kamatayan (death march) kung ilarawan ng isang empleyado sa Maynila ang mahabang lakaring kanyang binagtas, makapasok at makauwi lamang galing sa trabaho.
Habang may iilang negosyanteng nangakong magbibigay ng ayuda sa kanilang mga empleyado, ang kalakhan ay walang pakialam sa kanilang mga manggawa at nagkasyang pabayaan na ang huling umuwi sa kani-kanilang probinsya nang walang matatanggap na tulong mula sa kanilang pinagtatrabahuan.
May mga kumpanya sa konstruksyon na hinayaang manatili sa kani-kanilang sites ang mga manggagawa sa pag-aakalang mabilis lamang matatapos ang lockdown bukod pa doon sa mga kumpanyang walang kahandaan sa posibilidad ng krisis. It’s too early to tell. Let’s wait for the advice from the government. At nang pumutok na ang krisis, hindi na mahagilap ang mga boss na nagsasabing maaga pa para magbigay ng desisyon – nahuli ang paglabas ng memo, na-trap ang mga manggagawa sa mga sites na may limitadong suplay ng pagkain at inumin.
At nang minsang lumuwas at naglakad ng pagkahaba-haba papuntang warehouse ng kumpanya upang singilin ang pangakong suplay ng rekurso kapalit ng tuluy-tuloy na trabaho, pinandirihan pang huwag papasukin sa loob ng bakuran ng kumpanya sa takot na maaring kuntaminado na ng sakit at sa posibilidad na makahawa sa kanilang mga nasa loob.
Hindi iilang katutubo sa Sierra Madre, Zambales, at sa Mindanao ang umaalma na sa kagutuman bunga ng pagkansela ng Department of Social Welfare and Development (DSWD) sa implementasyon ng 4Ps o Pantawid Pamilyang Pilipino Program, bukod pa sa umiiral na pag-contain sa kanila sa kanilang komunidad sa bundok.
Milyon sa mga manggagawang informal sector o para-paraan sa paghahanap-buhay ang nangangambang mauunahan pa silang mamatay sa gutom kaysa mamatay sa sakit dulot ng COVID 19 dahil sa kawalan ng mapagdidiskartehan pambili ng pangunahing pangangailangan sa araw-araw. Nagpapadagdag sa pag-aalala ang mga pahayag ng mga lider sa lokal na pamahalaan na kapus umano ang kanilang pondo para mabigyan ng tuluy-tuloy na relief goods ang kanilang mga constituents. Ika nga ng isang kapitbahay sa Quezon City: “hindi pa nga nasisimulang mamahagi, nagrereklamo na ng kakulangan. Nagbigay nga dalawang banig na vitamins, 150ml. ng alkohol, isang karampot na sabong panligo, at dalawang face masks pero napakalaki naman ng sisidlan at ang imprentang pangalan ng pulitiko. Nagbabanta pang hindi bibigyan ang mang-bash sa kanya sa social media.”
Walang katiyakan kung hanggang kailan ang ipinapatupad na community lockdown. Isang banaag ng pag-asa ang pagdeklara nang Tsina na nasusugpo na nila ang pagkalat ng sakit. Sa katunayan, unti-unti nang ibinabalik sa normal na operasyon ang lungsod ng Wuhan mula sa apat (4) na buwang tigil-operasyon nito.
Subalit sa maraming bansa, nagsisimula pa lamang ang laban. Sa Italya, napahagulgol sa pag-iyak ang kanilang pangulong si Charles Michel, sa pagdaramdam kung papaano pa masusolusyunan ang problema sa sakit gayong libu-libo na ang namamatay sa sakit. Malaking palaisipan pa kung papaano madidispatsa ang daan-daang bangkay.
Sa Serbia, halos manikluhod ang kanilang pangulong si Alexandar Vucic, na padalhan sila ng Tsina ng mga gamot at medical na kagamitan lalo’t nagkakanya-kanya na ang mga bansang kabilang sa European Union sa pag-iimbak ng kani-kanilang suplay mediko.
Sa Estados Unidos, umiiral na ang state of emergency bilang tugon sa dumadaming kaso ng mga pasyenteng positibo sa COVID 19. Nagpapalala naman sa isa pang panlipunan karamdaman – ang rasismong (rascist) pahayag ng pangulo nitong si Donald Trump, na pagtawag sa sakit bilang Chinese virus.
Pangalawa na ang Iran sa may pinakamaraming bilang ng mga pasyenteng nahawaan ng sakit at libo na rin ang nangamatay.
Sa Gitna ng Krisis, Umiiral ang Pakikisa at Simpatya sa Kapwa-tao
Habang, nagkakanya-kanya ang malalaking bansa para tugunan ang kani-kanilang krisis hatid ng COVID 19, umiiral naman ang pakikiisa (solidarity) mula sa mga bansang pinakahindi inaasahan ng marami gaya ng daan-daang medical officers na Cubano na ipinakakalalat ngayon sa Italya at iba pang bahagi ng Europa upang makapanggamot.
Ang mga beteranong duktor na kagagaling lamang sa nakakapagod at ilang buwang pag-duty sa Wuhan, Tsina ay boluntaryo muling tumugon upang tumulong naman sa ibang bayan.
Sa Vietnam, walang patid ang paggawa ng mga manggagawa sa pagmamanupaktura ng surgical masks at iba pang personal protective equipments upang maipadala sa mga bansang nangangailan.
Ang mga manggagawang-kultural naman at mga artistang-bayan, na nasuspinde ang mga gig at konsyerto dahil sa ipinapatupad na lockdown, ay nag-oorganisa ngayon ng mga concert for a cause at fund raising activities gamit ang alternatibong lunsaran sa social media; upang makalikom ng ponding pambili ng pagkain upang ipamudmod sa mga nangangailangan.
Ang karamihan naman ay nagdadamayan sa isa’t isa sa pamamagitan ng peers support na kailangan upang manatiling malusog ang ating mental na kalusugan sa gitna ng cabin fever at anxiety na dinaranas ng marami dulot ng biglaang pagkakulong sa kani-kanilang mga tahanan.
Isang ginintuang pagkakataon naman ang mahabang oras na mayroon ngayon ang mga mamamayan upang isumbong at harangan ang mga tagapagkalat ng mga pekeng impormasyon (fake news) sa social media, sa pamamagitan ng sabayang pagba-block at sensura sa mga ito; at bawiin ang internet mula sa mga trolls at bayarang aparato ng propaganda ng mga nasa poder ng kapangyarihan.
Laban sa mga mapagsamantalang amo, natututunan naman ng mga manggagawa – organisado man o hindi, na makipagkaisa sa kapwa nya manggagawa upang ipaglaban ang mga benepisyong dapat nyang makuha sa panahong ito at sabayang tumanggi sa mga palusot at mapanlamang na galaw ng mga negosyante para papasukin sa trabaho sa kabila ng banta sa kanilang kaligtasan.
Subalit mas mahalaga, higit kailan man higit na nauunawaan ng mga manggagawa ang importansya ng pagkakaroon ng mga unyon o samahan na magsusulong ng kanilang mga kagalingan. Sa panahong ito, mas kapansin-pansin ang pagkatakot ng kapitalista sa pagkabangkarote kaysa sa pagkalinga sa kundisyon at kaligtasan ng kanyang mga mangagawa – na nagbibigay ng yaman sa kanyang kumpanya.
Sa panahong ito, unti-unting nakikilala ng sangkatauhan na sa gitna ng pandemyang krisis, ang tagapagligtas na handang sumuong sa panganib ay hindi ang mayayaman, lider sa pamahalaan at mga sugo sa pulpito at abito kundi ang mga karaniwang manggawa tulad ng mga tagapaglinis, guwardiya, nars, duktor, at iba pang karaniwang manggagawa.
At sa huli, ang ultimong gamot sa pandemyang sakit ay ang pagbabago ng panlipunang kalagayan. Siguro nga’y paraan ito ng mundo upang papaghilumin ang malala at nagnanaknak na nyang sugat simula pa noong rebolusyong industriyal nang 1700s. Ilang eksperto ang naoobserbahan ang hindi pangkaraniwang pagbaba ng konsentrasyon ng carbon footprints sa atmospera ng daigdig.
Pagkakataon naman ito ng bawat isa upang makapagpahinga, humimpil sa iisang lugar at magnilay na sa huli’t huli, kapag nawala na ang lahat saka natin mahihinuha na hindi nga pala makakain ang pera. ####
*Marso 22, 2022; anim (6) na araw matapos magdeklara ng lockdown sa Metro Manila at mga karatig probinsya.
Kontra-agos 
