Yndia

Republyk Yndia भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya Republic of India
Biedwurd: Satyameva Jayate "(Allinne de wierheid oerwint)"
Folksliet: Jana Gana Mana
Haadstêd	New Delhi
Offisjele taal	Hindy
	Ingelsk
Steatsfoarm	Federale republyk
- presidint	Droupadi Murmu
- regearlieder	Narendra Modi
Unôfhinklikheid	15 augustus 1947 (fan it Feriene Keninkryk) 26 jannewaris 1950 (republyk wurden)
Oerflak	3.287.263 km²
- lân	2.973.193 km²
- wetter	314.070 km²
Ynwennertal	1.210.193.422 (2011) 1.470.000.000 (rûzing 2026)
Befolkingstichtens	481 ynw./km²
Muntienheid	Yndiaaske rûpy (INR)
Tiidsône	UTC +5:30 (UTC+5:30)
- simmertiid	gjin
Nasjonale feestdei	26 jannewaris (Dei fan de Republyk)
	15 augustus (Unôfhinklikheidsdei)
	2 oktober (Gandhi Jayanti)
Ynternetdomein	.in
Telefoan	+91
ISO 3166	IN, IND, 356
1. Njonken Hindy en Ingelsk erkent de grûnwet noch 22 oare regionale talen.
2. Yndia hat sûnt 2023 Sina ynhelle as it lân mei de measte ynwenners op 'e wrâld.

Yndia is in lân yn Súd-Aazje, oan de Yndyske Oseaan. De haadstêd is New Delhi en de presidint fan de republyk is sûnt 2022 Droupadi Murmu.

Geografy

Lizzing

Yndia wurdt begrinzge troch:

• Sina, Nepal en Bûtan yn it noarden;
• Birma, Banglades en de Baai fan Bengalen yn it easten;
• Sry Lanka yn it súdeasten;
• de Yndyske Oseaan en de Maldiven yn it súdwesten;
• de Arabyske See yn it westen;
• Pakistan yn it noardwesten.

Lânskippen

De berch Kanchenjunga.

Yndia is in subkontinint en it suden, dat omsletten wurdt troch de Arabyske See yn it westen, de Baai fan Bengalen yn it easten en de Yndyske Oseaan yn it suden, in skiereilân. Lânskiplik kin it yn trije parten opdield wurde:

It noarden fan it lân leit yn 'e Himalaya en syn útrinners Pamir en Karakoram en is dêrtroch tige bercheftich. De Kanchenjunga mei 8.598 meter is it heechste punt.

Fierder nei it suden lizze de grutte flakten. Hjir rinne ek de grutte rivieren, de Ganges en de Brahmaputra, dy't útkomme yn 'e noardein fan de Baai fan Bengalen. Troch dizze rivieren is it gebiet tige fruchtber.

Yn it westen leit de Tharwoastyn en yn it suden leit in grut plato, it Dekan. Dat plato leit tusken de Baai fan Bingalen en de Arabyske See. Oan beide kanten wurdt it plato begrinzge troch berchrigen, de westlike en eastlike Ghats.

Klimaat

Moessonloften by Nalban, Kolkata.

Yndia hat troch syn grutte in ferskaat oan klimaatsônes, fariërjend fan in tropysk klimaat yn it suden oant in tuskenbeide klimaat yn it noarden. It grutste part fan it lân hat in moessonklimaat mei trije seizoenen: it koele seizoen fan oktober oant febrewaris, it hjitte seizoen fan maart oant juny en it reinseizoen fan healwei juny oant septimber.

De stêd Delhi hat alle jierren in trochsnit delslach fan likernôch 640 mm. De súdwestlike kust en it noardeasten fan it lân ha folle mear delslach. Yn Darjeeling, yn it noardeasten tsjin Nepal oan, kin de delslach oant 3040 mm oprinne, wylst yn 'e Tharwoastyn yn it noardwesten net mear as 50 mm yn it jier falt. It sintrale Deccan-plato is relatyf drûch.

Floara en fauna

Yn 'e noardlike dellingen groeie foaral bosken, wylst der yn it noardeasten in soad bamboebosk foarkomt. It noardwesten bestiet fral út steppe en woastyn. Op it sintrale plato yn it suden bestiet de begroeiïng benammen út drûge leafbosken en savanne-eftige lânskippen, dy't oan 'e súdwestkust oergeane yn tropysk reinwâld fan 'e Westlike Ghats.

Op it stuit hat Yndia 107 offisjele nasjonale parken, dy't meiïnoar likernôch 44.400 km² grut binne. It oantal nasjonale parken groeit stadichoan. Dêrnjonken binne der ek noch hûnderten wyldparken, dy't in wat minder strange beskermingsstatus ha. In pear bekende parken binne:

• Nasjonaal Park Jim Corbett (it âldste park)
• Nasjonaal Park Hemis (it grutste park)
• Nasjonaal Park Sundarbans
• Nasjonaal Park Valley of Flowers (in útwreiding fan Nanda Devi)
• Nasjonaal Park Kaziranga
• Nasjonaal Park Manas
• Nasjonaal Park Keoladeo

Bestjoer

Yndia is in federale republyk, ferdield yn 28 dielsteaten en 8 uny-territoaria. Dit systeem is fêstlein yn 'e grûnwet fan 1950. De ferdieling is troch de jierren hinne faak feroare, foaral yn 1956, doe't de steaten op basis fan taalgrinzen op 'e nij yndield waarden.

Dielsteaten

Lokaasje dielsteaten.

In dielsteat yn Yndia hat in grutte mjitte fan selsbestjoer. Eltse dielsteat hat in eigen keazen parlemint en in eigen regear, laat troch in Chief Minister (haadminister). De presidint fan Yndia stelt foar eltse steat in gûverneur oan as formeel haad, al is dy rol benammen seremonieel. De steaten binne sels ferantwurdlik foar saken lykas plysje, ûnderwiis, lânbou en folkssûnens. De grutte fan 'e steaten ferskilt: de steat Uttar Pradesh hat mear as 200 miljoen ynwenners, wylst Goa lytser is as de provinsje Fryslân.

Dielsteaten fan Yndia mei ynwennertallen

Dielsteat	2001	2011	%
Noard & Noardeast
Arunachal Pradesh	1.097.968	1.383.727	+26,0%
Assam	26.655.528	31.205.576	+17,1%
Haryana	21.144.564	25.351.462	+19,9%
Himachal Pradesh	6.077.900	6.864.602	+12,9%
Manipoer	2.293.896	2.855.794	+24,5%
Meghalaya	2.318.822	2.966.889	+28,0%
Mizoram	888.573	1.097.206	+23,5%
Nagalân	1.990.036	1.978.502	−0,6%
Pûndjaab	24.358.999	27.743.338	+13,9%
Sikkim	540.851	610.577	+12,9%
Tripoera	3.199.203	3.673.917	+14,8%
Uttarakhand	8.489.349	10.086.292	+18,8%
West & Sintraal
Chhattisgarh	20.833.803	25.545.198	+22,6%
Goä	1.347.668	1.458.545	+8,2%
Gûdjarat	50.671.017	60.439.692	+19,3%
Madhya Pradesh	60.348.023	72.626.809	+20,3%
Maharashtra	96.878.627	112.374.333	+16,0%
Radjastan	56.507.188	68.548.437	+21,3%
East & Súd
Andhra Pradesh	76.210.007	49.577.103*	—
Bihar	82.998.509	104.099.452	+25,4%
Jharkhand	26.945.829	32.988.134	+22,4%
Karnataka	52.850.562	61.095.297	+15,6%
Kerala	31.841.374	33.406.061	+4,9%
Orissa	36.804.660	41.974.218	+14,0%
Tamil Nadu	62.405.679	72.147.030	+15,6%
Telangana	30.987.271	35.193.978	+13,6%
Uttar Pradesh	166.197.921	199.812.341	+20,2%
West-Bingalen	80.176.197	91.276.115	+13,8%
Boarne: Folkstelling fan Yndia 2001 & 2011. De sifers foar 2011 binne oanpast oan 'e hjoeddeiske grinzen fan Andhra Pradesh en Telangana (splitsing yn 2014).

Skiednis

De moderne minske kaam om-ende-by 55.000 jier lyn fanút Afrika op it Yndiaaske subkontinent. Harren lange oanwêzigens, foaral yn isolemint as jagers-samlers, hat de regio in tige grut ferskaat brocht. Likernôch 9.000 jier lyn ûntstie der op it subkontinent oan 'e westlike rânen fan it streamgebiet fan 'e Indus fêste bewenning. Stadichoan ûntwikkele dy bewenning him ta de Yndusbesaving fan it tredde milennium f.Kr. Tsjin 1.200 f.Kr. wie in argayske foarm fan it Sanskryt, in Yndo-Europeeske taal, út it noardwesten wei Yndia ynstrûpt. De hymnen dêrfan leine de earste foarmen fan it hindoeïsme yn Yndia fêst. De al besteande Dravidyske talen fan Yndia waarden út de noardlike kriten ferkrongen. Tsjin 400 f.Kr. wie it kastesysteem yn it hindoeïsme ûntstien en kamen it boedisme en jaïnisme op, dy't sosjale klassen los fan erflikheid beskôgen. Iere politike konsolidaasjes laten ta de opgong fan los organisearre riken fan 'e Maurya en de Gupta. Yn dy tiid bloeide de kreativiteit yn keunst, arsjitektuer en literatuer, mar de status fan 'e frou naam ôf en it pariakonsept waard in ûnderdiel fan it leauwen. Yn Súd-Yndia eksportearre de Middelkeninkriken Dravidyske skriften en religieuze kultueren nei de keninkriken fan Súdeast-Aazje.

Timpelkompleks yn Hampi (Karnataka) út de tiid fan it Vijayanagara-ryk.

Yn it earste milennium fêstigen it joadedom, it kristendom, de islam en it soroästrisme har oan 'e súdlike en westlike kusten fan Yndia. Yn 'e iere iuwen fan it twadde milennium oerrompelen islamityske legers út Sintraal-Aazje de noardlike flakten fan Yndia. It Sultanaat fan Delhi dat dêrút ûntstie, luts Noard-Yndia yn 'e kosmopolityske netwurken fan 'e midsiuwske islam. Yn Súd-Yndia soarge it Vijayanagara-ryk foar in langduorjende, gearstalde hindoekultuer. Yn 'e Punjab ûntstie it sikhisme, dat it ynstitúsjonalisearre leauwe ôfwiisde. It Mogolryk liede twa iuwen fan ekonomyske groei en relative frede yn en liet in ryk arsjitektoanysk erfgoed nei.

De stadichoan útwreidzjende macht fan 'e Britske Eastyndyske Kompanjy feroare Yndia yn in koloniale ekonomy, mar konsolidearre ek de soevereiniteit fan it gebiet. It direkte bestjoer fan 'e Britske kroan begûn yn 1858. De rjochten dy't de Yndiaaske befolking tasein wiene, waarden mar stadichoan jûn, mar technologyske feroarings waarden trochfierd en moderne ideeën oer ûnderwiis en it publike libben krigen foet oan 'e grûn.

Mahatma Gandhi.

Yn dizze perioade ûntstie in nasjonalistyske beweging, de earste fan grutte ynfloed yn it net-Europeeske part fan it Britske Ryk. Fan grutte betsjutting wie it geweldleas ferset fan Mahatma Gandhi yn 'e jierren nei 1920, dat in wichtige rol spile by it beëinigjen fan it Britske bestjoer.

Yn 1947 waard it Britsk-Yndyske Ryk ferdield yn twa ûnôfhinklike lannen: Yndia mei in hindoemearderheid en Pakistan mei in moslimmearderheid. Dizze opdieling late ta grutskalich ferlies fan libbens en massale migraasje, mei miljoenen minsken dy't fan kant feroaren of ferdreaun waarden tusken Yndia en Pakistan. It hie grutte sosjale en polityske gefolgen, ynklusyf geweld, ferset en de opbou fan nije befolking-mienskippen oan beide kanten fan 'e grins.

De twa lannen hawwe ferskate konflikten hân, ynklusyf oarloggen oer Kashmir en oare territoariale skelen, dy't yn guon gefallen noch altyd ynfloed hawwe op politike en militêre besluten. Yn 1971 stipe Yndia East-Pakistan (it hjoeddeiske Bangladesj) militêr en humanitêr yn de striid foar ûnôfhinklikens fan Pakistan, wêrtroch Bangladesj ûnôfhinklik waard.

Yn 'e wrâldpolityk nimt Yndia oer it generaal in neutrale posysje yn, benammen tidens de Kâlde Oarloch troch har dielname oan e Non-Aligned Movement. Mei it iepenjen fan 'e Yndiaaaske merk foar ynternasjonale hannel en ynvestear yn 1991 lei it lân de basis foar in rappe ekonomyske groei, ynklusyf útwreiding fan yndustry, tsjinstesektor en technology.

Demografy

Algemien

Befolkingstichtens

Oan it begjin fan de 20e iuw hie Yndia neffens in offisjele folkstelling 238.396.000 ynwenners. Yn april 2023 hat Yndia Sina offisjeel ynhelle as it lân met de grutste befolking fan 'e wrâld. De teller stie doe op likernôch 1.425.000 ynwenners. Yndia is hoed-de-dei it tichtstbefolke lân fan 'e wrâld mei in tige jonge befolking, wylst Sina in fergrizende befolking hat.

Religy, taal en it kastesysteem binne wichtige faktoaren foar jins posysje yn 'e Yndiaaske maatskippij. It kastesysteem is fan oarsprong ferbûn mei it hindoeïsme. By oare religys yn Yndia, lykas it kristendom en de islam, makket it formeel gjin ûnderdiel út fan 'e lear. Op it plattelân spilet it systeem faak noch in gruttere rol as yn stêden. De Yndiaaske wet ferbiedt kastediskriminaasje en ûnoantaastberens en hat maatregels ynsteld om efterstelde groepen te beskermjen.

It oandiel fan 'e befolking dat yn stêden wennet nimt stadichoan ta. Neffens in rûzing wenne yn 2024 rûchwei 36,9 % fan 'e befolking yn stêden, wylst de mearderheid fan 'e befolking (likernôch 63 %) noch altiten op it plattelân wennet. Miljoenen minsken ferhûzje fan it plattelân nei stêden. Dy flugge groei fan stedsgebieten bringt sosjale en ynfrastrukturele fraachstikken mei en by guon stêden binne sloppewiken ûntstien.

Etnisiteit en taal

Yn it suden (Súd-Yndia) wenje benammen Dravidjers, dy't oer it generaal in donkerder hûdskleur hawwe, wylst yn it noarden in grut part fan 'e befolking ta de Yndo-Aarjers rekkene wurdt, dy't ornaris in ljochtere hûdskleur hawwe en om-ende-by 3.500 jier lyn yn Yndia arrivearren.

Yn Yndia wurde lokaal in protte ferskate talen praat. De wichtichste taal is Hindy, dy't, lykas it âlde Sanskryt, skreaun wurdt yn it Devanagary-skrift. Hindy is de earste offisjele taal en wurdt brûkt troch de federale oerheid. Ingelsk wurdt ek brûkt troch de federale oerheid om mei steaten dêr't Hindy net de offisjele taal is te kommunisearjen. It is populêr yn it sakelibben, yn regearingssaken en yn net-Hindy sprekkende steaten. Utsein Hindy hat Yndia noch 21 oare offisjele talen. Yn totaal binne der yn it lân rûchwei 392 oare libjende talen.

Religy

Yndia stie oan 'e widze fan ferskate religys, wêrûnder it hindoeïsme, boedisme en it sikhisme. Ek de islam hat in wichtige ynfloed hân op 'e Yndiaaske kultuer. Yndia heart, nei Yndoneezje en Pakistan, ta de lannen mei it grutste oantal moslims.

Offisjeel hat it lân gjin steatsgodstsjinst en is it in sekulier lân. Yn ferskate steaten wie der lykwols resint geweld tsjin kristenen, benammen yn Uttar Pradesh en ek yn sintraal‑eastlike steaten lykas Chhattisgarh en Odisha, dêr't talrike oanfallen fan tsjerken, foarfallen fan yntimidaasje en diskriminaasje rapporteare waarden. It geweld wurdt faak oanfitere troch ektreemrjochtse Hindoe-organisaasjes lykas Vishwa Hindu Parishad en Bajrang Dal. Guon steaten hawwe wetten tsjin bekearing, lykas Uttar Pradesh, Chhattisgarh, Madhya Pradesh, Odisha. Dy wetten kinne troch guon groepen brûkt wurde om geweld of yntimidaasje ta te passen, ek al legitimearje dy wetten gjin fisyk geweld.

Religieuze ferdieling yn Yndia (sifers 2001 en 2011)

Religy	Oantal (2001)	% (2001)	Oantal (2011)	% (2011)	Top 3 steaten/territoaria (2011)
Hindoeïsme	827.578.868	80,5%	966.257.353	79,8%	Himachal Pradesh, Dadra en Nagar Haveli, Odisha
Islam	138.188.240	13,4%	172.245.158	14,2%	Laccadiven, Jammu en Kasjmir, Assam
Kristendom	24.080.016	2,3%	27.819.588	2,3%	Nagaland, Mizoram, Meghalaya
Sikhisme	19.215.730	1,9%	20.833.116	1,7%	Punjab, Chandigarh, Haryana
Boedisme	7.955.207	0,8%	8.442.972	0,7%	Sikkim, Arunachal Pradesh, Mizoram
Jaïnisme	4.225.053	0,4%	4.451.753	0,4%	Maharashtra, Delhi, Gujarat
Oare religys / Net neamd	6.639.626	0,6%	10.823.232	0,9%	Arunachal Pradesh, Jharkhand, Meghalaya
Totaal	1.028.610.328	100,0%	1.210.854.977	100,0%
Boarne: Folkstellingen 2001 en 2011

• Under de oare religys wurde de oanhingers fan it zoroästrisme, it bahá'í-leauwen en it joadedom rekkene. Neffens rûzing wenje der om-ende-by 5.000 joaden yn Yndia, de measten yn en om Bombay.

Grutste stêden

De 10 grutste stêden fan Yndia (ferliking 2001–2011)

Rang	Stêd	Dielsteat	Inwennertal (2001)	Inwennertal (2011)	Groei (%)
1	Bombay	Maharashtra	11.978.450	12.442.373	+3,9%
2	Delhi	Nasjonale Haadstêd-territoarium	9.879.172	11.034.555	+11,7%
3	Bangalore	Karnataka	4.301.326	8.443.675	+96,3%
4	Hyderabad	Telangana	3.637.483	6.731.790	+85,1%
5	Ahmedabad	Gujarat	3.520.085	5.577.940	+58,5%
6	Chennai	Tamil Nadu	4.343.645	4.646.732	+7,0%
7	Kolkata	West-Bengalen	4.572.876	4.496.694	−1,7%
8	Surat	Gujarat	2.433.835	4.467.797	+83,6%
9	Pune	Maharashtra	2.538.473	3.124.458	+23,1%
10	Jaipur	Rajasthan	2.322.575	3.046.163	+31,2%
Boarne: Folkstellingen fan 2001 & 2011.

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Sifers folkstelling 2001 (argyf) Sifers folkstelling 2011 Commons Wikimedia Commons  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Yndia fan Wikimedia Commons.