JOHANNES HAZEU Czn. (1755-1834), een vergeten dichter en christelijk  (jeugd)boekenschrijver,  maar stichtelijke liederen uit 1806 worden anno 2025 nog gezongen

Op 15 februari 1755 is in het Hollandse  ‘zilverstadje’ Schoonhoven Johannes Hazeu geboren als zoon van Cornelius Hazeu  (1720-1770) en Maria Swerius  (1721-1761). Hij werd boekhandelaar, drukker, uitgever. Daarnaast dichter van moralistische verzen, schrijver van stichtelijke liederen en heeft ruim  40 publicaties op zijn naam staan.  Boeken, meest geschreven voor kinderen en vaak geïllustreerd. Die publicaties zijn vergeten, maar de gezangen, vaak aangeduid met Hazeuliederen ofwel Hazeutjes [= liederen met teksten van Hazeu die zijn gezongen als alternatief voor de psalmen]  worden in orthodox- protestantse kringen tot op de dag van vandaag nog in ere gehouden. Na Schoonhoven woonde en werkte Hazeu in Edam,  vervolgens in Amsterdam. Hij verhuisde slotte in 1821 op zijn oude dag naar Haarlem. In 1825 huurde hij nog een pand in Heemstede waar Hazeu nog een tiental werkjes schreef. Op 25 november 1834 is hij op bijna 80-jarige leeftijd overleden. Zijn zoon, predikant Arend Hazeu publiceerde de laatste gedichten van zijn vader, vergezeld van een naschrift en beknopte bibliografie. Vanwege zijn Haarlemse en Heemsteedse roots verzamelde ik enkele van de door Johannes Hazeu in Zuid-Kennemerland geschreven boeken.

Meer recent is aan het werk van Johannes Hazeu, die Czn. (bedoeld als Corneliuszoon) aan zijn naam voegde door 3 boekhistorici aandacht besteed. Te weten door Margreet van Wijk-Sluyterman en door het echtpaar dr. P.J.Buijnsters en echtgenote Leontine Buijnsters-Smets (‘ Lust en Leering Geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw’, zie DBNL)  Buijnsters merkt op dat de meeste leer- leesboekjes begin 19^e eeuw om didactische redenen in diverse lettertypen zijn gedrukt, een flinterdunne intrige vertonen, maar beperkte zich  tot de hoofdfiguren zoals Petronella Moens,  Nicolaas Anslijn Nz., Mattheus van Heyningen, J.F.Martinet en Johannes Hazeu (1755-1834) en nog een paar andere schrijvers voor kinderen, ‘Alleen de bijzonder fraaie illustraties van sommige bundels maken ze nog interessant vóor de verzamelaar

SCHOONHOVEN (1755-1779)

Geboorteplaats van Johannes Hazeu is het stadje Schoonhoven waar al in de 17^e eeuw zilver- en goudsmeden werkzaam zijn geweest. Tegenwoordig bekend als ‘zilverstad’ met veel juweliers en een Nederlands Zilvermuseum inclusief een zilversmederij. De scholier Johannes bezocht  de dorpsschool waar hij voornamelijk schrijven en rekenen leerde. Aan een verdere studie is hij niet toegekomen, maar  Hazeu heeft zich dankzij zelfstudie verder ontwikkeld. Als jongeman kwam hij in een plaatselijke boekhandel te werken, een beroep dat hij na zijn huwelijk nog drie decennia zou uitoefenen in Amsterdam. Ondanks een gering aantal inwoners is bekend dat eind 18^e en eerste helft 19^e eeuw toch 4  of 5 boekhandelaren in Schoonhoven werkzaam zijn geweest, zoals P.I.Duwel, C.W.Kuperi en vooral S.E.van Nooten, welke laatstgenoemde firma  uit 1835 nog het 75-jarig jubileum heeft gehaald. Bij zijn 100^ste geboortedag ontving de heer S.E.van Nooten een medaillonportret ‘als een bewijs van groote piëteit voor de mens, wens naam in den Nederlandsche Boekhandel nog altijd met eere wodt genoemd;  [Nieuwsblad van de Boekhandel, 29-11-1912]

EDAM (1780-1789)

Vermoedelijk aangeraden door een familielid in Noord-Holland heeft Hazeu zich omstreeks 1780 gevestigd in het Noord-Hollandse stadje Edam. Daar kwam hij in contact met Jan van Nieuwenhuyzen (en diens zoon Martinus), die in 1784 de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen zou oprichten, waarbij Hazeu zijdelings betrokken was. Later zou hij verscheidene van zijn opvoedkundige jeugdboeken bij het Nut uitgeven. Zoals ‘Volks-liedjens. uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, 5 delen, 1789-1907. Uit zijn Edamse tijd is voornamelijk bekend dat hij tot de oprichters in 1785 behoorde en als secretaris fungeerde van een patriottisch gezelschap, onder de naam Edams Vaderlandsch Gezelschap ofwel Edams Vaderlandlievend Gezelschap Eén van zijn eerste dichtwerken beeft een lijkzang op de letterkundige J. Bellamy (Amsterdam, 1787)

AMSTERDAM (1789-1821)

In 1790 verhuisde Johannes Hazeu naar Amsterdam, waar hij  8 april 1791 in het huwelijk trad met Margaretha Henrica Bakker (in 1766 in Amsterdam geboren en voor 1816 aldaar overleden).  Zijn vrouw was de dochter van boekhandelaar en drukker Arend Bakker, die afkomstig uit Groningen in 1738 in het boekverkopersgilde werd opgenomen  en op de Nieuwendijk was gevestigd. Uit dit huwelijk zijn 6 kinderen geboren, Cornelis  Arend (1792), Arend (1794), Johanna Arendina Christina (1794), Maria Elizelina Christina (1796), jong overleden), Maria Ezelina Christina (1800) en nog een dochter met de naam Ezelina in 1802. Na het overlijden van Arend Bakker als schoonzoon zette Hazeu de boekhandel annex uitgeverij en drukkerij op de Nieuwendijk (het vierde huis vanaf de Dam) voor eigen rekening door.  Tevens is hij verbonden geweest bij  de boekhandel van Guilaume/Willem van Vliet (1), die (ook) een plaats had op de Oude Manhuispoort.

Bovendien was Hazeu nog enige tijd werkzaam als (onbezoldigd) onderwijzer aan de Diakoniescholen. Het welzijn van behoeftigen en kinderen uit de lagere klasse stond bij deze vroom-christelijke Nuts-aanhanger hoog in het vaandel.   Tegelijkertijd zijn vele van zijn publicaties verschenen bij zijn eigen uitgeverij maar ook bij andere drukkers en voor het Nut. Ook berijmde hij de Heidelberger Catechismus in 52 gezangen (Amsterdam en Utrecht, 1790)

.

 

Allard Pierson bibliotheek in Amsterdam bezit een veilingcataogus van de Weduwe A.Bakker & Zoon door Johannes Hazeu van 30-31 maart 1826 welke 705 items bevat.

• Voor zijn werkzaamheden als boekverkoper is gebruik gemaakt van o.a. de site delpher en een gids door B.P.M.Dongelmans, ‘Van Alkmaar tot Zwijndrecht; alfabet van boekverkopers, drukkers en uitgevers in Noord-Nederland 1801-1850’ uit 1988

HAARLEM  (1821-1834) en HEEMSTEDE (1825-1834)

In 1821 vond Hazeu het na een druk bestaan als drukker en boekhandelaar welletjes en verkoos hij  een rustiger bestaan als schrijver waarvoor hij vanuit Amsterdam naar Haarlem verhuisde naar een pand in de Nieuwstraat, in het oude centrum nabij de Grote Houtstraat.  Vanaf 1826 huurde hij bovendien voor permanent gebruik een pandje in Heemstede, waar hij zich niet officieel liet inschrijven, maar waarvan we weten  dat hij daar nog zeker 10  boeken ‘in stille maar nooit ledige rust’ heeft geschreven.

Van Johannes Hazeu zijn 2 portretten overgeleverd, 1 daarvan door C.Brouwer in 1789  is in een van zijn boeken op het titelblad afgedrukt.

Op 25 november 1834 is Hazeu in alle rust vanwege ouderdom en omgeven door zijn familie overleden. Een  zoon was Arend Hazeu, 30 maart 1794 in Amsterdam geboren, studeerde theologie in Utrecht en predikant geweest in achtereenvolgens te Moerkapelle, Uitgeest, Abcoude, Delfshaven en Vlaardingen. In 1816 getrouwd in Haarlem is deze zoon  op 15 januari 1842 overleden te Utrecht. (1). In 1835 gaf hij een boekje uit als herinnering aan zijn vader , getiteld  ‘Mijn laatste werk op Aarde’,  aangevuld met een naschrift en bibliografie van alle ruim veertig gepubliceerde werken. 

In 1789 publiceerde Hazeu een toneelstel, getiteld ‘De zegepraal van m(r) J.Necker. Postuum zijn verder nog verschenen ‘’Nuttige, leerzame en onderhoudende verhalen en gedichtjes voor de Nederlandsche jeugd (Groningen, 1839) en ’14 gezangen’ als toevoegsels aan : P. Immens ‘De Godvruchtige Avondmaalganger, enz. (Rotterdam, 1838) , De meeste publicaties hebben 1 druk beleefd,  enkele een tweede of derde en voorts nog vijfde editie . Ten slotte 1 titel zelfs 10 drukken, namelijk ’Leerzame gesprekjens, of de vlijt der kinderen opgewekt’, uit 1790 en met een tiende herdruk in 1829.

• Van andere familiaire nazaten kunnen worden genoemd: kunstschilder Arend Cornelis Hazeu (1826-1888), diens zoon Godard Arend Johannes Hazeu (1870-1929, was o.a. hoogleraar in de Javaanse taal- en letterkundige, architect Johannes Petrus Hazeu (1849-1926)  en biograaf Wim Hazeu (1870-1929). Johannes Hazeu komt weliswaar niet voor in ‘Querido’s letterkundige reisgids van Nederland’, 1982, Wim Hazeu daarentegen onder Hilversum, Delft en Baarn.

In 1806 kwam uit ‘Nieuwe stichtelijke liederen’  P.J.Meertens van het Meertens instituut heeft daar aandacht aan besteed, alle liedteksten van Hazeu zijn opgenomen in de Nederlandse Liederenbank en in religieuze kring zoals in o.a. . , de Veluwe en Middelharnis worden de liederen nog altijd herdrukt en gezongen.

http://delofstemmiddelharnis.nl/repertoire/hazeuliederen

Komende bijdragen

• Gravures uit eigen collectievan Nederlandse en buitenlandse predikanten en geleerden poserend voor een boekenkast, dan wel in hun privébibliotheek geportretteerd
• Voormalige drukkerij Vernhout van de familie Meijer aan de Oostvest (en Bakenesergracht Haarlem, + vondsten van lithostenen – tevens informatie over voormalige brouwerij ‘De Scheepjens’ aan het Spaarne, en tegenwoordige woningbouw