Трансгуманіст пра рэвалюцыю, якую могуць запусціць Enhanced Games

Пераклад на беларускую мову арыгінальнага англамоўнага артыкула 2DigitalNews ад Дзмітрый Корсак. У межах аўтарскай ініцыятывы “Праз тэхналогіі — да Мовы”

У маі 2026 года ў Лас-Вегасе (штат Невада, США) павінны адбыцца першыя Enhanced Games — спаборніцтвы, якія арганізатары падаюць як альтэрнатыву традыцыйнаму спорту.

Enhanced Games - Вікіпедыя

Ідэя гульняў і простая і адначасова выбуховая: атлетам дазволяць выступаць з выкарыстаннем рэчываў і метадаў, забароненых антыдопінгавымі правіламі, але, як сцвярджаюць стваральнікі праекта, пад медыцынскім назіраннем і ў празрыстым рэжыме. На афіцыйным сайце датай старту пазначана 24 мая 2026 года. У праграме заяўлены плаванне, лёгкая атлетыка і цяжкая атлетыка.

Заснавальнік і галоўны ідэолаг Enhanced Games (далей EG) — прадпрымальнік Aron D’Souza, а сярод інвестараў праекта — вядомы тэхналагічны прадпрымальнік Пітэр Ціль, сузаснавальнік PayPal і ранні інвестар Facebook. Ціль даўно лічыцца адной з самых супярэчлівых фігур Крэмніевай Даліны. Сам праект абяцае не толькі шоу і рэкорды, але і «scientific insights» і «medical discoveries», гэта значыць наўпрост звязвае спартыўнае відовішча з больш шырокай павесткай біямедыцынскага ўзмацнення чалавека.

Менавіта таму спрэчка вакол EG даўно выйшла за межы размовы пра допінг. Для крытыкаў гэта небяспечны эксперымент над людзьмі, які падрывае саму ідэю fair play. Міжнароднае антыдопінгавае агенства (WADA) назвала канцэпцыю праекта «небяспечнай і безадказнай» і папярэдзіла пра рызыкі для здароўя спартсменаў і цэласнасці спорту. Для прыхільнікаў жа гэта, наадварот, момант ісціны: спроба прызнаць, што спорт, медыцына і тэхналогіі даўно перапляліся, і перастаць рабіць выгляд, быццам «натуральны чалавек» існуе ў стэрыльнай капсуле без фармакалогіі, імплантаў і інжынерыі цела.

Пра тое, чаму вакол Enhanced Games столькі шуму, ці могуць яны стаць не толькі спартыўным, але і тэхналагічным пераломам, і дзе ў гэтай гісторыі праходзіць мяжа паміж прагрэсам і новай формай эксплуатацыі, мы пагаварылі з Siarhei Besarab, research chemist і visiting researcher Global Catastrophic Risk Institute (GCRI), футуролагам і трансгуманістам.

2Digital: Пачнём з «базы». Што такое Enhanced Games на тваю думку? Гэта проста турнір, дзе дазволілі допінг? Ці ўжо маніфест новай эпохі?

Siarhei Besarab: Я б сказаў так: гэта не проста спартыўнае спаборніцтва, а экзістэнцыяльная кропка біфуркацыі, развілка ў развіцці чалавецтва. Прайдзёмся па асноўных чэкпойнтах.

1. Клінічныя выпрабаванні.

Сёння допінг-кантроль — гэта дорага, доўга і заціснута ў цісках біяэтыкі. А вось Enhanced Games — гэта шэрая зона для навукі. Бо з інфармаванай згоды адносна наступстваў для свайго здароўя людзі могуць пачаць ужываць розныя найноўшыя тэрапеўтычныя метадалогіі. У рэгламенце спаборніцтваў дапускаецца выкарыстанне генаінжынерных падыходаў на аснове CRISPR, умяшанні, звязаныя з інгібіраваннем міястаціну, анабалічныя стэроіды і наатропныя прэпараты.

Пакуль што ў большай ступені заяўлена фармакалагічная складальная. Але ўсё часцей гавораць пра імпланты і пратэзаванне. Па сутнасці мы бачым, як андэрграўндны кірунак для фрыкаў выводзяць на роўныя пазіцыі з афіцыйнай медыцынай.

2. Трансфер тэхналогій.

Сёння ў Алімпійскіх гульняў, у прынцыпе, акрамя элемента відовішча, амаль нічога і няма. Калі гаварыць пра тэхналогіі, нават мінімальныя змены ў вялікім спорце ўкараняюцца вельмі неахвотна.

Улічваючы, што чалавецтва ўжо амаль дасягнула столі фізічных магчымасцяў, усё выглядае даволі сумна. Сусветныя рэкорды ставяцца ўсё радзей, прасоўванне наперад усё менш значнае, а допінгавых скандалаў, што стаяць за гэтымі «прарывамі», усё больш. Міжнародны алімпійскі камітэт абяцанне цуду, а цуду ўсё няма. WADA ператварылася ў карны орган з выбарачным правасуддзем.

У EG усё выглядае кардынальна інакш. Гэта прамая канкурэнцыя медыцыны, фармакалогіі і тэхнічнай думкі. Абсалютна сумленная, можна сказаць цынічная. І менавіта гэтыя тэхналогіі, адпрацаваныя на стадыёнах і арэнах, могуць хутка быць імплементаваныя ў наша паўсядзённае жыццё. Як калісьці з Formula-1 у аўтамабілебудаванне прыйшлі ABS або актыўная падвеска.

То-бок, умоўна кажучы, лекі, якія дазволяць атлету ў траўні 2026 года прабегчы сто метраў за восем секунд, потым дапамогуць тваёй бабулі не ўпасці і не зламаць шыйку сцягна.

3. Экстрэмальныя дадзеныя.

Даючы інфармаваную згоду, “фарсіраваныя спартсмены” (калі іх так можна называць) стануць, па сутнасці, выпрабавальнікамі чалавечых магчымасцяў у экстрэмальных умовах. Гэта будуць прэпараты, імпланты і тэхналогіі, якія найчасцей не прымянілі б да звычайнага пацыента. Па сутнасці будзе стварацца ўнікальны dataset для далейшых даследаванняў.

Таму Enhanced Games важныя не толькі для спорту. Гэта праект на скрыжаванні спорту, біятэхналогій, рынку і новага светапогляду на саму сутнасць чалавека. Арганізатары гульняў кажуць: давайце перастанем рабіць выгляд, што штучнае ўзмацненне магчымасцяў чалавека — гэта нешта маргінальнае, падпольнае і ганебнае.

2Digital: Чаму ўзнікае такое адторжэнне з боку класічнай медыцыны і спорту?

Siarhei Besarab: Таму што традыцыйная медыцына ў асноўным працуе ў логіцы вяртання чалавека да агульнапрынятай нормы. Чалавек захварэў — яго трэба вярнуць у больш-менш сярэдні, прымальны стан. А Enhanced Games, калі глядзець філасофска, прапануюць іншую рамку: не вярнуць хворага да нормы, а здзейсніць пераход ад гамеастазу да алластазу (адаптацыя праз змены).

Тое ж самае са спортам. Тут зусім іншая логіка: чалавечы арганізм выступае як сістэма, якую можна аптымізаваць, пераналаджваць і апгрэйдзіць. Па сутнасці гэта пераварочвае з ног на галаву і базавыя медыцынскія пастулаты, і спартыўныя. Я не кажу, што гэта будзе простая рэвалюцыя. Нават не магу дакладна абяцаць, што яна прывядзе да станоўчых вынікаў. Але сумна дакладна не будзе.

EG легалізуе ідэю біяхакінгу. Грамадства прызнае, што ніякага «чыстага» спорту даўно няма. Ёсць спаборніцтва фармакалогіі, якое хаваецца ў цені. Дык давайце выцягнем яго на святло і зрушым акно Овертана ад «допінг як жульніцтва» да «допінг як інструмент».

Хаця па сутнасці нічога прынцыпова новага Enhanced Games не прапануюць. Напрыклад у ГДР у 1970–1980-я гады існавала праграма так званай «фабрыкі рэкордаў» (дзяржаўны план 14.25), калі спартсменаў кармілі стэроідамі, ключавое слова — Oral Turinabol ад Jenapharm — без іх згоды. Найбольш вядомая гісторыя тут — гэта гісторыя спартсменкі Heidi Krieger, чэмпіёнкі Еўропы 1986 года ў штурханні ядра. Дзяўчыне таемна давалі стэроіды, выдаючы іх за бяскрыўдныя вітаміны. У выніку змянілі яе гарманальны статус і фенатып. Пазней яна стала Andreas Krieger.

2Digital: Які этычны бар’ер тут самы сур’ёзны?

Siarhei Besarab: Атрымліваецца, што атлет перастае быць суб’ектам. Ён становіцца пілотам баліда — свайго цела. А за тюнінгам баліда стаяць карпарацыі. Свае «карпаратыўныя канюшні» могуць узнікнуць у Pfizer, Neuralink, Boston Dynamics і інш. Гэта легальная магчымасць для іх паказаць сябе і пратэставаць распрацоўкі ўжывую, на вачах мільёнаў людзей.

З улікам растучых рызык для спартсменаў можна сказаць, што яны становяцца сучаснымі гладыятарамі. Але калі чалавек падпісвае інфармаваную згоду на эксперыменты над сваім целам, гэта яшчэ не значыць, што ён сапраўды ўсведамляе наступствы. Асабліва калі яму 23–25 гадоў, перад ім грошы, слава, ахопы і рэкорды, а доўгатэрміновыя рызыкі — туманныя і адкладзеныя.

EG — гэта тэст для чалавецтва, высвятленне таго, дзе знаходзіцца мяжа, калі прыбраць нагу з педалі біяэтыкі. Але нават захлынаючыся ад EG-тэхнааптымізму, мінулае трэба трымаць у асобным куце свядомасці. Гісторыя Другой сусветнай вайны паказала, што адбываецца, калі з навукі здымаюць этычныя тармазы.

Адзіны раз, калі біяэтыку фактычна прыбралі, — гэта даследаванні ўрачоў нацысцкай Германіі. Яны паказалі: 100% біялагічная эфектыўнасць патрабуе страты 100% эмпатыі.

Так званы Нюрнбергскі кодэкс (біяэтыкі) напісаны крывёю не для таго, каб тармазіць прагрэс, а каб навука не зжэрла нас саміх.

2Digital: Ты гаворыш пра нязручныя пытанні, якія напэўна ўзнікнуць ужо на першай алімпіядзе. А калі казаць пра больш працяглы тэрмін?

Siarhei Besarab: Праз гады, па сутнасці, Enhanced Games могуць стаць прадвестнікам новага віду расслаення грамадства, відавай спецыялізацыі. Умоўна кажучы, яны могуць падзяліць грамадства на экс-людзей і пост-людзей.

Проста падумайце: сёння мадэрнізацыя цела для спартыўных дасягненняў, заўтра — для пракачкі інтэлекту. Дазволіўшы спартсменам усталёўваць сабе мадыфікацыі дзеля залатога медаля, што перашкаджае нам дазволіць менеджарам ужываць жорсткія нейрастымулятары дзеля павышэння сваіх KPI? Тым больш што яны робяць гэта ўжо цяпер праз так званыя пратаколы (Сіліконавай) Даліны. Так мы паступова рухаемся да свету, дзе адмова ад мадыфікацыі раўняецца прафесійнай непрыдатнасці.

Таксама, з гуманітарнага пункту гледжання, ёсць рызыка ператварыць чалавечае цела ў інжынерны праект, дзе асоба спартсмена другасная ў параўнанні, напрыклад, са складам яго крыві.

2Digital: З іншага боку, ужо даўно ідуць дэбаты пра тое, у якой меры чалавек мае права распараджацца сваім целам. Нащупваць чырвоную лінію становіцца ўсё складаней…

Siarhei Besarab: Менавіта таму ідэю Enhanced Games так падтрымліваюць многія лібертарыянцы, у тым ліку адзін з іх апосталаў — Пітэр Ціль. Па сутнасці EG нясе ў свет маніфест бодзі-аўтаноміі. Памятаеце вядомае выказванне феміністак «маё цела — мая справа»? Падобна, цяпер сфера яго дзеяння пашыраецца не толькі на феміністак. Калі чалавек гатовы ахвяраваць 20 гадамі свайго жыцця, каб прабегчы хутчэй за Усэйна Болта і зарабіць мільён, хто можа яму гэта забараніць? Грамадства пачынае пераасэнсоўваць межы валодання ўласным целам і ўласным біялагічным матэрыялам.

Ідэі EG пераклікаюцца з трансгуманістычнай філасофіяй Макса Мора, які пастуляваў прынцып праактыўнасці. Паводле яго, рызыкі тэхналогій трэба ацэньваць па іх працы ў рэальных умовах, а не так, як гэта робіцца цяпер пасіўна, праз бяздзейнасць («нічога не рабі, пакуль не дакажаш 100% бяспеку свайго рашэння»). Мор таксама сфармуляваў тэзіс «марфалагічнай свабоды» — права чалавека змяняць сваю форму паводле ўласнага жадання.

2Digital: Ці можа з’яўленне Enhanced Games прымусіць традыцыйны спорт перагледзець антыдопінгавую мадэль?

Siarhei Besarab: Я не веру, што яны могуць зліцца ў нешта адзінае або істотна паўплываць адзін на аднаго. Хутчэй за ўсё кожны кірунак пойдзе сваёй дарогай. Вельмі верагодна, што EG пачнуць набіраць усё большую папулярнасць, а традыцыйныя Алімпійскія гульні, вядома, не знікнуць імгненна, але стануць апошнім прыстанішчам кансерватараў і пурытан. Нешта падобнае да сучасных тэатраў оперы і балета: прэстыжна, дорага, падтрымліваецца дзяржавай і… сумна. Пакуль масавая культура жыве ў іншым месцы.

Міжнародны алімпійскі камітэт, хутчэй за ўсё, стане «вясельным генералам», захавальнікам традыцый, як, напрыклад, тэатр Кабукі або клуб рыцарскай рэканструкцыі. А ўвесь моладзевы драйв, тэхна-хайп і грошы масавага рынку пойдуць у EG, таму што сучаснае грамадства прагне шчырасці. Класічная алімпіяда ўспрымаецца як фальшывая, а EG кажа: «так, мы з допінгам, але мы такія, якія ёсць».

Сёння любое выказванне пра Enhanced Games выклікае амаль жывёльны жах у традыцыйных інстытутаў, якія, скажам так, кормяцца крывёю спартсменаў. Але калі гульні пройдуць удала і стануць рэгулярнымі, Алімпійскаму камітэту давядзецца змяняцца і ўносіць карэктывы ў свае рэгуляторныя нормы, спрабуючы хаця б часткова нівеляваць наступствы крызісу страты ўвагі.

«Натуральнасць» алімпійскага спорту — ужо даўно ўсім зразумелая крывадушнасць. Гледачу ўсё цяжэй прадаваць міф пра «чысты рэкорд», калі вакол гадамі ідуць допінгавыя скандалы, тэрапеўтычныя выключэнні, спрэчкі пра справядлівасць правілаў і адчуванне, што біялагічныя межы ўжо вельмі блізка.

Enhanced Games у гэтым сэнсе небяспечныя для сістэмы не толькі як скандал, але і як спакуслівая альтэрнатыўная мадэль: больш агрэсіўная, больш відовішчная, больш сумленная ў сваім цынізме. Класічная алімпіяда — месца, дзе мы можам, як у музеі, назіраць мінулае чалавецтва, а EG — палігон, хай і пужлівага, але будучыні.

2Digital: Да чаго, на тваю думку, могуць прывесці Enhanced Games праз 5–10 гадоў? Як ты бачыш развіццё гэтага праекта?

Siarhei Besarab: На першым этапе гэта, хутчэй за ўсё, будуць высокія рэйтынгі за кошт шокавага кантэнту. Дастаткова ўспомніць выказванне Travis Tygart, кіраўніка амерыканскага антыдопінгавага агенства, які назваў EG «небяспечным шоу клоўнаў».

Калі на старце ўсё не скончыцца чаргой смерцяў, крымінальных спраў і татальнага грамадскага шоку, то раскормленая свіння антыдопінгавых агенцтваў страціць сваё карыта.

Думаю, што ў першую пяцігодку асноўнымі спонсарамі гульняў будуць крыптабіржы, казіно, букмекеры, порнаіндустрыя і біяхакінг-супольнасці. Але калі этап станаўлення пройдзе акуратна, у справу адкрыта ўвойдуць вельмі сур’ёзныя карпарацыі. Enhanced Games цалкам перастануць быць спаборніцтвам спартсменаў у звыклым сэнсе. Гэта стане спаборніцтвам біятэхналагічных платформ, пратаколаў, медыцынскіх штабоў, лабараторый, імплантаў, фармакалогіі, сістэм аднаўлення і аналізу дадзеных.

Калі толькі EG не паўтораць гісторыю аўтараллі Group B у 1980-х — без абмежаванняў па магутнасці. Гэта былі самыя хуткія, самыя страшныя і неверагодна папулярныя гонкі. Яны закрыліся з-за смерцяў.

Группа B - Википедия

А ўжо праз 10 гадоў гэтыя гульні могуць змяніць не проста спорт, а сам грамадскі погляд на апгрэйд чалавечага цела. З’явіцца новая логіка: мадыфікаваць сябе — не сорамна, а рацыянальна. Узмацняць цела — не дэвіацыя, а канкурэнтная перавага. І калі гэтая логіка замацуецца, следам за спартыўнай арэнай паўстане велізарны рынак грамадзянскіх версій такіх рашэнняў. Іх будуць ствараць не для рэкордаў, а для падаўжэння актыўнага жыцця, захавання сілы, паляпшэння вынослівасці, сну і канцэнтрацыі.

Яшчэ раз: мы ўжо носім кантактныя лінзы, акуляры, п’ём каву, усталёўваем кардыёстымулятары, зубныя імпланты. Натуральны чалавек састарэў. Людзі ўжо даўно — кібаргі, проста мы пакуль саромеемся гэтага. І Enhanced Games могуць зняць гэты апошні бар’ер забароны.

Мне здаецца, што поспех EG можа аказаць значны ўплыў на тэхналогіі пратэзавання. Значна большы, чым вайна, якую абывацель любіць называць рухавіком прагрэсу. Цяпер у класічным параалімпійскім спорце імітуюць канечнасці. У выпадку поспеху EG «гібрыдны спартсмен» можа стаць платформай. Прыйдзе гіперспецыялізацыя.

Навошта бегуну калені — лішні шарнір і пункт адмовы? Няхай будуць рэсорныя канструкцыі, як лапы ў страуса, але з аэракасмічных сплаваў. Рукі метальніка дзіды? Няхай гэта будуць катапульты з замкамі-фіксатарамі замест пальцаў. Замест сумных пратэзаў мы ўбачым інтэграцыю інструментаў проста ў косць — остэаінтэграцыю. Адбудзецца пераход ад эпохі пратэзавання (замена страчанага) да пачатку эпохі «апаратнага цюнінгу».

Сама этыка інваліднасці можа перавярнуцца. Магчыма, нават з’явіцца клас атлетаў, гатовых да добраахвотнай ампутацыі, каб замяніць слабыя біялагічныя сістэмы на ўстойлівыя робатызаваныя. Так, для абывацеля гэта выглядае жахліва. Але для інжынера — цалкам лагічна.

У выпадку поспеху EG можна чакаць лавінападобную дэмакратызацыю wetware — софту для арганізма. Пратаколы падрыхтоўкі атлетаў EG будуць уцякаць у сетку. Асабліва калі спартсмен пераможа. Потым іх будуць реверс-інжынерыць і адаптаваць для падпольных лабараторый.

Біялогія канчаткова стане праграмуемым асяроддзем, а wetware будзе даступны не толькі мільярдэрам, як цяпер Брайан Джонсан, але і вуліцы. А вуліца, будзьце ўпэўненыя, знойдзе ўласнае прымяненне рэчам.

За гэтым пацягнецца і легалізацыя «вулічных дактароў», фактычна вяртанне да сярэднявечных цырульнікаў або, калі камусьці бліжэй, да ripperdoc з сусвету Cyberpunk 2077. З’явяцца шэрыя, спачатку паўлегальныя клінікі, верагодна ў афшорах.

Для гаражных біёлагаў і DIY-bio гэта будзе спосаб ператварыць хобі ў прыбытковы, няхай і небяспечны бізнес. Старт гонкі ўзбраенняў — ад біёпанку дылетантаў (ледзяныя ванны якія прымае Павел Дураў, вітамінкі, БАДы) да біёпанку інжынераў (мадыфікацыі ДНК і іншае).

Жахлівае можа стаць прыгожым.

"People Have Been Cyborgs for a Long Time - We're Just Embarrassed to Admit It": Enhanced Games Could Trigger a Revolution

Belarusian translation of the original article by Dzmitry Korsak

BE: Пераклад на беларускую мову арыгінальнага артыкула 2DigitalNews@Дзмітрый Корсак

ШІ навучыўся бліскуча абыходзіцца з літарамі, лічбамі і словамі: ён складае тэксты, разумее каманды, піша код, аналізуе здымкі. Але ўсё гэта — свет сімвалаў, дзе памылка часта каштуе роўна нічога: «перапішы», «выпраў», «паспрабуй яшчэ раз». Фізічная рэальнасць уладкавана інакш. Тут кубкі падаюць, паверхні слізгаюць, святло змяняецца, рэчы зношваюцца, а «няправільны адказ» можа азначаць разбітае абсталяванне, траўму чалавека і мільённыя страты.

Мы хочам зразумець, як штучны інтэлект пазнае фізічны свет — не праз літары і значэнні, а праз прамое ўзаемадзеянне: сенсары, рух, кантакт, супраціў асяроддзя. У гэтай размове з Hleb Dapkiunas, Head of Robotics у Andersen Lab, мы спрабуем разабрацца, як вымяраць прагрэс physical AI так, каб не падманваць сябе дэманстрацыямі, і што пазнанне фізічнага свету дасць самому інтэлекту. Ці станем мы дзякуючы гэтаму бліжэй да AGI, ці, наадварот, убачым межы цяперашніх падыходаў?

Інтуіцыя ў LLM маецца. Але гэта — толькі літары і лічбы

2Digital: Спачатку абмяркуем базу. Што значыць “ІІ пазнае фізічны свет”? Гаворка пра сенсары і дакладны кантроль рухаў, ці пра разуменне прычынна-выніковых сувязяў: “калі штурхну, яно ўпадзе” на ўзроўні інтуіцыі?

Hleb: Калі казаць пра інтуіцыю, у нейкім статыстычным выглядзе яна ўжо ёсць нават у звычайных LLM-мадэлях. Бо яны, па сутнасці, спрабуюць адгадаць кожны наступны токен, ствараючы тэкст. У гэтым сапраўды ёсць нешта падобнае да чалавечай інтуіцыі.

Значнае тармажэнне прагрэсу сёння знаходзіцца ў жалезе. У чалавека велізарная колькасць рэцэптараў на маленькай плошчы. А зрабіць супастаўнае распазнаванне ў робата, прычым не на адной невялікай зоне, а па ўсёй паверхні “скуры”, надзвычай складана і вельмі дорага.

Далей пачынаюцца пакуль нерэальныя для робата навыкі, якія людзі нават не заўважаюць у паўсядзённым жыцці, назавём іх «сталыя ўласцівасці» і адаптацыя. Напрыклад, мы паранілі палец і разумеем, што вострае лязо лепш не чапаць. Або “проста ведаем”, што шклянку нельга сціскаць занадта моцна. Узяўшы кубак з нечакана гарачым напоем, мы адкінем яго ўбок, а не на суседа.

Для робата ўсе гэтыя дзеянні — нетрывіяльная задача, і яна шматкроць ускладняецца тым, што ён здзяйсняе іх проста ў працэсе, а на тое, што адбываецца, уплываюць: шум, вібрацыі, мокрыя/слізкія паверхні, святло, тэмпература — усё можа змяніцца ў любое імгненне.

Атрымліваецца, што кожную мілісекунду робат павінен разумець змены абстаноўкі, збіраць гэта разам, калібраваць і прымаць рашэнне практычна імгненна. Няма часу на затрымку. І рабіць гэта дзясяткі (калі не сотню) разоў за секунду.

2Digital: У чалавека ёсць сем пачуццяў, якія задзейнічаны адначасова. Ці здольны на нешта падобнае сучасны робат?

Hleb: Не, такога цяпер дакладна няма. Больш за тое, пакуль на рынку няма адзінага стандарту: якімі павінны быць гэтыя пачуцці, як іх універсальна для ўсіх робатаў лічбаваць. І як потым камбінаваць усю атрыманую інфармацыю.

Калі мы гаворым пра LLM, важна трымаць у галаве: іх уяўленне пра навакольны свет будуецца з даных, а не з фізічнага досведу. Гэтыя даныя ўнутры мадэлі прадстаўляюцца ў выглядзе токенаў і вектарных embeddings. Нават калі мы даём ім фатаграфіі і відэа, аб’ект аналізу ў выніку ператвараецца ў вектарныя прадстаўленні прыкмет. Гэта значыць, штучны інтэлект не мае ўяўлення пра фізічны свет напрамую: ён яго не «адчуваў», а прачытаў кнігу з падрабязным апісаннем.

Калі ў кнізе не напісана, што штурхнуўшы кубак, можна скінуць яго са стала, гэтая ідэя можа проста не прыйсці сістэме ў галаву. Таму, калі мы пачынаем навучаць робата ў рэальнасці, мы павінны вучыць яго прадказваць будучыню: дзясяткі, часам сотні разоў у секунду пралічваць, што адбудзецца, калі кубак штурхнуць, моцна сціснуць або перавярнуць уверх дном, калі ў ім кава. І вось тут адразу ўзнікае шмат праблем.

2Digital: Якія праблемы ўзнікаюць першымі?

Хлеб: Адсутнасць адзіных стандартаў моцна запавольвае навучанне. Мы не можам узяць веды аднаго робата і «падзяліцца» імі з другім: яны часта размаўляюць на розных мовах — у іх розныя сенсары, розныя фарматы даных, розныя спосабы апісання дзеянняў.

Ёсць праблема кошту памылак. Калі LLM памыляецца, мы проста кажам: «няправільна, пішы вось так». Усё. Нічога страшнага. Памылка ў physical AI можа нашкодзіць самому робату, абсталяванню вакол, каштаваць вельмі вялікіх грошай. А ў сцэнарыях побач з чалавекам — быць проста непрымальнай.

З-за гэтага з’явіліся два падыходы, як адносна бяспечна збіраць даныя. Першы: робатам кіруе чалавек, а машына запамінае, сістэматызуе інфармацыю і будуе патэрны паводзінаў на ўдалых спробах — human-in-the-loop. Другі: сінтэтычныя даныя — калі мы ўзнаўляем дзеянні робата ў віртуальным асяроддзі, будуем сімуляцыі і збіраем там датасэты. Але дадаць фізічную рэальнасць у сімуляцыю часта складаней, чым сабраць даныя ў жыцці.

«Робаты, якія паўсюль» — гэта не пра заўтра. Але тэмп можа рэзка паскорыцца

2Digital: Гучыць так, нібы да будучыні, дзе нас паўсюль атачаюць робаты, яшчэ далёка.

Hleb: На гэтым этапе, як бы кампаніі ні ўпрыгожвалі свае прарывы, ёсць фундаментальныя праблемы, якія давядзецца вырашыць. Але ўспомніце, як выглядалі першыя LLM, даступныя шырокай аўдыторыі: іх называлі цацкай, якая пастаянна памыляецца, прымітыўна піша і галюцынуе. Сёння сітуацыя змянілася радыкальна: LLM рэальна замяняе чалавека ў дзясятках задач.

Я думаю, асноўныя праблемы physical AI будуць вырашаны на працягу 5–10 гадоў — альбо праз універсальныя датасэты і стандарты, альбо праз інжынерныя рашэнні. І тады тэмп росту магчымасцей можа рэзка змяніцца.

2Digital: Якім чынам інфармацыя пра фізічны свет паўплывае на “розум” цяперашніх AI?

Hleb: Калі гаворым пра робатаў, мы хочам, каб яны мелі «заземленыя даныя» — не проста прачытаныя, а ўбачаныя, пачутыя, адчутыя і апрацаваныя. Чаму гэта важна? Бо калі веды толькі апісаныя, мысленне абмежавана прачытаным. Сёння, калі не напісана, што камень у вадзе патоне, AI пра гэта проста не ведае і нават не зможа выказаць падобнае меркаванне.

Развіццё будуецца на атрыманні новага досведу ўпершыню і высновах з яго. Гэта іншая парадыгма. Мы гаворым пра сістэму, пры якой машына трапляе ў незнаёмы пакой, разумее, што нічога пра яго не ведае, і ёй трэба даведацца нешта новае. Зараз жа сістэма базуецца на велізарным масіве ведаў — і часта не выходзіць за яго межы.

Фізічны свет дасць штучнаму інтэлекту магчымасць атрымаць больш інфармацыі пра навакольнае — і, што цікава, магчымасць пазнаваць сябе. Тут асаблівасць ШІ у тым, што ён можа тэставаць новыя камбінацыі дзеянняў і рабіць высновы, часам нечаканымі спосабамі.

Умоўна кажучы: сёння мала хто з людзей абдымае дрэвы. Але калі б мы адправілі робатаў абняць усе дрэвы на Зямлі, магчыма, яны адкрылі б нешта новае. Людзі абмежаваныя ўпэўненасцю, што гэта глупства — мы проста не правяралі. А нехта павінен правяраць дзіўныя гіпотэзы. Робаты могуць стаць менавіта такім інструментам.

2Digital: Чаму сёння большасць робатаў выглядаюць такімі затарможанымі, хоць імі кіруе ШІ?

Hleb: Мы часткова гэта абмеркавалі вышэй, але важна дадаць: патрэбна не толькі хуткасць рэакцыі, але і мультызадачнасць. Калі чалавек абыходзіць машыну на дарозе, ён адначасова выконвае дзясятак дзеянняў, аналізуе дзясяткі магчымых сцэнарыяў. У робатаў пакуль няма дастаткова надзейнай прадказальнай мадэлі, каб упэўнена выбіраць аптымальны варыянт.

І яшчэ адзін вельмі важны момант — робатам не хапае «надзейнага аднаўлення». Уявім, што вы задалі мне складанае пытанне: я ўсё роўна паспрабую адказаць, нават калі не ўпэўнены. Я не буду маўчаць. Паспрабую імправізаваць, перавяду размову на іншую тэму, пажартую…

А робат, калі ў яго не атрымліваецца ўзяць кубак, можа яго проста кінуць або рэзка спыніцца і доўга чакаць. Чаму? Бо ён не ведае, як выкруціцца. Каб працягнуць, яму трэба перайсці ў рэжым аднаўлення: адкаціць дзеянні да моманту, дзе ён зноў разумее, што адбываецца вакол. І толькі з гэтага моманту зноў спрабаваць вырашыць задачу.

Праблема ў тым, што побач з чалавекам такія паводзіны небяспечныя. Памыліўся — робат «завісае», а ты не можаш дазволіць машыне, якая працуе каля людзей, завісаць: на дарозе, у бальніцы, дома, у дзіцячым садзе, на кухні.

І ёсць яшчэ «брудная фізіка»: кейсы, якіх мы ніколі не бачылі. Кожная кватэра ўнікальная, кожная кухня розная. Нават смеццевыя бакі розныя. Тэкст у кнізе стабільны: абмежаваная колькасць сімвалаў. А фізічны свет амаль неабмежаваны па камбінацыях уласцівасцей. Таму physical AI будзе развівацца хутчэй там, дзе ўмовы больш стабільныя і падобныя.

Чалавеку даравальна. Робату — не.

2Digital: Але ж чалавек таксама памыляецца, роняе рэчы, не рэагуе своечасова. Чаму робату не даюць права на такую памылку?

Hleb: Менавіта. Тое, што даруюць чалавеку, для робата будзе непрымальна. І гэта ўжо юрыдычная і сацыяльная праблема. Дастаткова аднаго выпадку, калі з-за робата пацярпеў чалавек — і цалкам магчыма, што пачнецца масавая рэакцыя: “пачалося паўстанне машын!”.

Нават аўтаномныя таксі існуюць дзякуючы таму, што распрацоўшчыкі змаглі пераканаць грамадства: статыстычна аварый менш, чым з людзьмі. Але давер тут вельмі крохкі.

2Digital: Магчыма, правілы паводзін ШI можа забяспечваць асобная надбудова — як збруя на кані або наморднік на сабаку.

Hleb: Ад робатаў побач з людзьмі патрабуецца максімальная стандартызаванасць. Мы не можам дазволіць ім паводзіць сябе так, як яны лічаць патрэбным. У адным і тым жа кейсе яны павінны быць аднолькавымі — каб не пацярпеў чалавек.

Таму для робатаў крытычная дакладнасць і адсутнасць галюцынацый. Мы дагэтуль цалкам не прыбралі іх нават у LLM. У чым праблема гіпатэтычнай надбудовы? Мы павінны быць упэўнены, што яна працуе заўсёды. У многіх працэсах мы не можам дазволіць робату мець «другое меркаванне».

Нават калі даць LLM кіраваць курсорам мышы на экране, ты ўжо гуляеш у небяспечную авантуру: такія агенты часам спрабуюць дасягнуць мэты любымі спосабамі і спрабуюць абыходзіць забароны. У фізічным свеце гэта становіцца недапушчальнай рызыкай.

Што лепш: універсальны гуманоід або спецыялізаваныя машыны

2Digital: Ці рэальна зрабіць універсальнага робата, як універсальную LLM? Ці будучыня — мноства спецыялізаваных робатаў?

Hleb: Калі паглядзець на сайты кампаній, якія робяць гуманоідаў, у іх звычайна два напрамкі.

Універсальны гуманоід пад усе задачы. Ён можа быць не самым эфектыўным у вузкіх сцэнарыях, але калі іх можна вырабляць мільёнамі, гэта дае прымальную юніт-эканоміку і дазваляе замяніць частку чалавечай працы.

Асобны робат пад канкрэтную задачу. Дастаўшчык не абавязкова павінен быць гуманоідам: форма робасабакі можа быць больш эфектыўнай. На вытворчасці часта не патрэбныя ногі, не патрэбныя пяць пальцаў — дастаткова захопаў, колаў, камер. Часам патрэбны «Франкенштэйн», а не чалавекпадобная форма. І тады ўзнікае пытанне: навошта там увогуле гуманоід?

Калі казаць пра універсальнага «хатняга» робата, які робіць усё — ад мыцця посуду да выгулу сабакі — мне здаецца, у бліжэйшыя дзесяць гадоў ён не будзе нармальна спраўляцца. У некаторых кейсах ён павольны, і ў момант ікс да яго падключаецца чалавек.

І я пакуль не падзяляю хайп вакол гуманоідаў: мне здаецца, гэта бурбалка.

Плюс ёсць праблема, што многія кампаніі робяць робатаў занадта падобнымі адзін да аднаго — нібыта рашэнне формы ўжо знойдзена, хаця задачы і асяроддзі розныя.

2Digital: Як вымяраць прагрэс physical AI так, каб не падманваць сябе дэманстрацыямі? Якія метрыкі па-сапраўднаму сумленныя?

Hleb: Часта кажуць: калі робат нешта зрабіў адзін раз, значыць ён ужо ўмее. Гэта не так. У робататэхніцы важныя паўтаральнасць, устойлівасць і варыятыўнасць. Ёсць некалькі крытэрыяў поспеху.

Першае — success rate на доўгіх сцэнарыях. Робат павінен не проста ўзяць кубак, а выканаць ланцужок: наліць каву, прынесці, перадаць наведвальніку.

Другое — колькі патрабуецца ўмяшанняў чалавека: адно ў дзень або сто ў дзень. Гэта і ёсць human-in-the-loop.

Трэцяе — здольнасць выяўляць нетыповую ўмову, бяспечна дэградаваць (спыніцца, ад’ехаць, папрасіць дапамогі), а потым дастаткова хутка аднавіцца і працягнуць — а не завісаць.

І чацвёртае — кошт. Зараз робат патэнцыйна можа зрабіць амаль што заўгодна. Але калі для гэтага патрэбна дваццаць камер, сто лазераў і пяцьдзесят сканераў — бізнес становіцца бессэнсоўным.

Belarusian translation of the original article by Lidziya Tarasenka, with a few author’s notes and commentary by Siarhei Besarab.

BE: Пераклад на беларускую мову арыгінальнага артыкула Lidziya Tarasenka з аўтарскіми (Siarhei Besarab) каментарамі. Іх няшмат, калі што :)

Штучны інтэлект пакрысе пачынае пераўзыходзіць чалавека ў вузкіх, але эканамічна значных задачах (заўв. мая — напрыклад, праграмаванні), што выклікае трывогу наконт бяспекі працоўных месцаў і нават чалавечай суб’ектнасці. Мы на поўным сур’езе абмяркоўваем магчымасць страты кантролю над ШІ. Часта адным са спосабаў вырашэння гэтай праблемы прапануецца інтэграцыя: злучэнне нервовай сістэмы чалавека з лічбавымі інструментамі праз інтэрфейсы мозг-камп’ютар (BCI).

Ідэю сімбіёзу чалавека і камп’ютара можна прасачыць з 1960-х гадоў, але сёння яна нарэшце выглядае больш-менш рэалізуемай. Лабараторныя дэманстрацыі паказалі, што імплантаваныя BCI дазволілі некаторым паралізаваным людзям кіраваць рабатызаванымі рукамі. Паралельна вядомыя тэхналагічныя бізнесмэны, CEO і заснавальнікі кампаній часта выводзяць гэту тэму ў цэнтр увагі грамадства. І робяць гэта яны з выкарыстаннем рыторыкі “дапоўненых людзей”, дзе фокус увагі змяшчаецца ад тэрапіі да павелічэння магчымасцяў чалавечага цела. Магчыма, наступны эвалюцыйны крок Чалавецтва будзе нашым асэнсаваным выбарам, а не сляпым выпадкам праз хаатычныя сілы эвалюцыі.

Каб праверыць гэтыя сцвярджэнні на адпаведнасць сучасным навуковым даследаванням, мы пагутарылі з Пітэрам Мейерам, PhD, спецыялістам па апрацоўцы дадзеных, распрацоўшчыкам алгарытмаў, спецыялістам па апрацоўцы малюнкаў і распрацоўшчыкам « The vOICe » — тэхналогіі сэнсарнай замены, якая дазваляе сляпым людзям успрымаць відэавыяву з камеры праз гук.

Пагутарылі і высветлілі, што augmented “узмоцнены” чалавечы мозг усё яшчэ застаецца навуковай фантастыкай. Ніжэй — пра гэта падрабязней.

Зараз не існуе адзінага афіцыйнага вызначэння таго, што ўяўляе сабой тыповы інтэрфейс мозг-кампутар (BCI), акрамя тых, якія выкарыстоўваюцца пэўнымі зацікаўленымі групамі. Адно з такіх “працоўных” вызначэнняў BCI, прапанаванае BCI Society, кажа наступнае:

BCI — гэта сістэма, якая вымярае актыўнасць мозгу і пераўтварае яе у рэжыме рэальнага часу ў функцыянальна карысныя выходныя сігналы для замены, аднаўлення, паляпшэння, дапаўнення і/або паляпшэння натуральных выхадных сігналаў мозгу, тым самым змяняючы цякучыя ўзаемадзеянні паміж мозгам і яго знешнім або ўнутраным асяроддзем. Яна таксама можа змяняць актыўнасць мозгу, выкарыстоўваючы мэтанакіраваную падачу стымулаў для стварэння функцыянальна карысных уваходных сігналаў у мозг.

Для таго, каб BCI працаваў, нам спатрэбіцца:

• актыўнасць мозгу
• парадыгмы BCI
• нейроннае кадаванне і/або дэкадаванне дадзеных BCI
• метады вымярэння і/або стымуляцыі
• камп’ютэрныя машынныя сістэмы
• наяўнасць зваротнай сувязі

2Digital: Што лічыцца BCI ў 2026 годзе?

Пітэр Мэйер: Няма нейкага ўніверсальнага вызначэння. Кожны даследчык выкарыстоўвае той тэрмін, які лічыць прыдатным або які падыходзіць для камерцыйнага PR. Але я не згодны з вызначэннем, якое вы прывялі, таму што яно занадта абмежаванае, яно патрабуе, каб было счытванне мазгавых сігналаў — вы павінны іх вымяраць.

Аднак, калі ўзяць гэтае вызначэнне, то вы адразу выключаеце шматлікія зрокавыя пратэзы, такія як мазгавы імплантат Dobelle або зрокавы пратэз Orion (Orion Visual Cortical Prosthesis), таму што гэта прылады, якія даюць выключна ўваходныя даныя са знешняга свету, яны не вымяраюць сігналы мозгу. А калі вы падумаеце пра кахлеарныя імплантаты, то знойдзеце розныя інтэрпрэтацыі: адны скажуць, што гэта BCI, а іншыя — што не, бо ён ўзаемадзейнічае са слыхавым нервам, які потым звязваецца з мозгам. Глыбокую стымуляцыю мозгу (DBS) таксама можна лічыць BCI, хоць там звычайна няма перадачы інфармацыі, гэта проста стымуляцыя часткі мозгу для палягчэння сімптомаў, напрыклад, хваробы Паркінсана.

Будучыня за тым, што візуальныя пратэзы стануць двухбаковымі, таму што, калі вы можаце вымераць нейронавы адказ на пэўны стымул, верагодна, прасцей аптымізаваць вынікі, якія вы ўрэшце атрымаеце. Але ў больш шырокім сэнсе я думаю, што людзі будуць лічыць мазгавыя імплантаты для аднаўлення зроку (якія працуюць толькі на ўваход), накшталт тых, што я згадаў, прыладамі BCI. Гэта можа змяняцца з цягам часу.

2Digital: Тады навошта нам такія строгія вызначэнні?

Пітэр Мэйер: Часам гэта пытанне палітыкі кампаніі. Калі вы, як кампанія, працуеце над мазгавымі імплантатамі для аднаўлення зроку, вам трэба расказаць інвестарам, над чым вы працуеце і хто вашыя канкурэнты. І зручна, калі вы можаце выключыць, напрыклад, сэнсарную замену, бо яна не ўзаемадзейнічае напрамую са зрокавай карой. Вы проста не згадваеце пра гэта інвестарам. І тады застаюцца толькі, скажам, тыя два канкурэнты з інвазіўнымі імплантатамі. Гэта вельмі зручна. Так што ў тым, што лічыцца BCI, а што не, прысутнічае і палітыка.

2Digital: Якія катэгорыі BCI можна разгортваць па-за межамі даследчых лабараторый?

Пітэр Мэйер: Існуе шырокі спектр прылад, таму няма аднаго адказу. Ёсць, вядома, ЭЭГ-гарнітуры — часам спажывецкія, а часам для клінічнага выкарыстання, напрыклад, NeuroSky і Emotiv. Па сутнасці, вы накладваеце электроды на скуру галавы, каб вымяраць сігналы мозгу, і змены ў сігнале, калі вы факусуецеся, напрыклад, на некалькіх міргаючых элементах на экране. Яны могуць быць выкарыстаны, каб зразумець, на што вы глядзіце. Гэта даволі шырока даступна, хаця я не ведаю, колькі людзей гэтым карыстаецца ці колькі прылад агулам было прададзена.

Ёсць імплантат Neuropace, які выкарыстоўваецца людзьмі з эпілепсіяй: ён вымярае мазгавыя хвалі, і калі бачыць анамальныя паводзіны, падае імпульсы, якія ліквідуюць гэтую дзіўную актыўнасць і, спадзяюся, прадухіляюць прыпадак. Наколькі мне вядома, некалькі тысяч людзей ходзяць з такім тыпам імплантата.

Ёсць таксама кампанія ONWARD, якая займаецца стымуляцыяй спіннога мозгу, але гэта ўсё яшчэ даследчыя, лабараторныя прылады — без дазвола для агульнага камерцыйнага выкарыстання.

Я ўжо згадваў кахлеарныя імплантаты — яны шырока выкарыстоўваюцца і даступныя ў продажы — але на гэтым спіс заканчваецца. Шмат пра што вы чуеце зараз, напрыклад, пра тое, што робяць Neuralink, Paradromics і Cortigent — гэта ўсе эксперыментальныя прылады: у клінічных даследаваннях яны могуць прымяняцца ў малым маштабе, але яны не маюць агульнага дазволу FDA, і яны таксама не атрымалі маркіроўкі CE для Еўропы. Такім чынам, калі сцісла, гэта вельмі разрознены набор рэчаў у залежнасці ад прылады і прымянення.

2Digital: Але пачакайце, у публічнай дыскусіі мы гаворым пра розныя прылады, якія дапамагаюць сляпым людзям бачыць — напрыклад, Blindsight.

Пітэр Мэйер: Гэта праўда: вы атрымліваеце гэтыя гучныя паведамленні — якія шырока распаўсюджваюцца ў СМІ — пра сляпога чалавека, які не бачыў гадамі і раптам пачаў бачыць успышкі святла. Гэта цудоўна.

Сятчаткавы імплантат — Argus II — атрымаў дазвол FDA для камерцыйнага продажу, і больш за 300 чалавек атрымалі менавіта гэты імплантат, але яго функцыянальная карысць была надзвычай абмежаванай.

І калі вы навуковец, вы глядзіце на рэчы інакш. Вы глядзіце на тое, што працуе: што гэта можа зрабіць, якую карысць гэта прыносіць пацыенту? Праз некалькі тыдняў ці месяцаў эфект «мядовага месяца» праходзіць, і тады яны пытаюцца ў сябе: што я сапраўды магу рабіць з гэтай прыладай, чаго я не мог рабіць раней ці што я не магу зрабіць іншымі сродкамі, такімі як адмысловы доўгі кій, праграма на мабільным тэлефоне або эхалакацыя? (заўв. мая — або сабака-павадыр)

І тады высвятляецца, што гэты імплантат Argus II прапануе вельмі, вельмі мала. Вы атрымліваеце вельмі размытыя светлавыя плямы і ўсё. Людзі шмат трэніраваліся з ім, але сітуацыя не палепшылася.

У 2018 годзе праходзіў адкрыты конкурс па навігацыі для сляпых і ідэнтыфікацыі аб’ектаў, дзе ўдзельнічалі двое людзей з сятчаткавым імплантатам Argus II і адзін невідушчы карыстальнік акуляраў сэнсарнай замены «The vOICe» (чалавек, які арыентуецца па гукавых сігналах). У гэтым конкурсе з вялікім адрывам перамог чалавек з «The vOICe». У тым выпадку праграма «The vOICe» для Android працавала на кітайскіх акулярах коштам усяго 200 долараў, без якога-небудзь хірургічнага ўмяшання, у той час як кожны сятчаткавы імплантат Argus II каштаваў каля 150 000 долараў. Гэта адзін з вельмі рэдкіх выпадкаў, калі было праведзена рэальнае параўнанне паміж рознымі тэхналогіямі.

Заўвага мая: cпадар Мэйер магчыма не ведае, чым закончылася гісторыя з Argus II. Закончылася яна вельмі трагічна для ўсіх тых, хто гэтымі імплантамі карыстаўся. Кампанія сбанкратавала, людзі засталіся сам-насам, з напаўпрацуючым “жалезам” у вачах, без магчымасці рамонту, сэрвіса, нават замены акамулятара. Жахлівая гісторыя, якая, прытым, даволі легка можа быць масштабавана на любую камерцыйную прыладу-імплант. Таму, як імхо, гэта ці павінен быць Open Source ці не патрэбна такое агулам.

Bionic eyes: Obsolete tech leaves patients in the dark

2Digital: У аднаўленні зроку, які кампраміс паміж інвазівнымі імплантатамі і сэнсарнай заменай, калі такая наогул існуе?

Пітэр Мэйер: Адзін з кампрамісаў заключаецца ў тым, што з інвазіўным імплантатам вы атрымліваеце візуальныя адчуванні адразу ж, неадкладна. Калі вы стымулюеце зрокавую кару, і калі вы позна аслеплі (а не нарадзіліся сляпым), то вы атрымліваеце зрокавы вобраз (перцэпт), і гэта вельмі уражвае. Асабліва, калі вы доўга не бачылі і памятаеце, якім быў ваш зрок, гэта сапраўды сенсацыйна — тое, чаго не дае сэнсарная замена.

Ці становіцца пасля дастатковай практыкі вопыт сэнсарнай замены візуальным, сапраўды візуальным? Меркаванні сляпых людзей разыходзяцца. Быў карыстальнік, які аслеп у дарослым узросце і настойваў на тым, што вопыт быў вызначана візуальным, са святлом і ўсім астатнім, але для большасці карыстальнікаў гэта гук, на якім пабудавана візуальная інтэрпрэтацыя. Такім чынам, гэта перавага мазгавых імплантатаў: вы атрымліваеце зрокавыя адчуванні.

Ці з’яўляецца гэта функцыянальным — іншае пытанне. З мазгавым імплантатам вы можаце атрымаць проста плямы святла, але гэта не вельмі карысна. І калі паглядзець на функцыянальны зрок, то тая невялікая інфармацыя, якую мы маем з параўнальных тэстаў, паказвае, што сэнсарная замена працуе лепш.

2Digital: Вашу працу часта апісваюць як неінвазіўную каардынацыю візуальнага рытму з дапамогай сэнсарнай замены. Ці можаце вы падрабязней растлумачыць, як мозг можа навучыцца стабільнаму адлюстраванню выявы ў гук?

Пітэр Мэйер: Кароткі адказ: мы не ведаем. Няма ніякага папярэдняга прыкладу, як навучыцца гэтаму адлюстраванню, таму вы выкарыстоўваеце крыху інтуіцыі і крыху здаровага сэнсу.

Вы пачынаеце з простых практыкаванняў, напрыклад, цягнецеся да яркага прадмета на цёмным стале і спрабуеце схапіць яго, што дапамагае навучыцца каардынаваць рухі рук з гукавымі пейзажамі, якія прадстаўляюць візуальны ўваход. Праз гадзіну, можа дзве, вы часта ўжо можаце гэта рабіць, і гэта даволі добрае адчуванне, таму што гэта тое, чаго вы не можаце зрабіць, калі вы цалкам сляпыя і мусіце абмацваць увесь стол, каб знайсці прадмет, а цяпер вы можаце пацягнуцца да яго напрамую.

Але калі справа заходзіць далей — распазнаць крэсла як крэсла — гэта становіцца пакутліва цяжка. Існуюць мільёны дызайнаў крэслаў, з рознымі тэкстурамі і колерамі; вы можаце глядзець на крэсла з мноства розных пунктаў гледжання; цені і асвятленне мяняюцца, і ўсё ж гэта ўсё крэслы. Навучыцца распазнаваць гэта без зроку праз гукавыя пейзажы, якія ўтрымліваюць візуальную інфармацыю, надзвычай складана, і мы сапраўды пакуль не ведаем, наколькі далёка гэта можа зайсці — наколькі добра людзі могуць навучыцца гэтаму праз працяглае выкарыстанне.

Тое ж самае, дарэчы, тычыцца мазгавых імплантатаў для аднаўлення зроку. Вядомы даследчык Даніэль Паланкер нядаўна выказаў слушную крытыку, што да гэтага часу ніводзін мазгавы імплантат не прадэманстраваў зроку формаў — распазнання формаў па тым, як яны адлюстроўваюцца ў выглядзе фасфенавай карты ў мозгу; самае блізкае, што было паказана, гэта малпы, якія распазнаюць літары.

Заўвага мая — вельмі важлівую філасофскую канцэпцыю закрануў спадар Мэйер. Яна мае назву Задача Молінью і фармулюецца так: «Калі чалавек, народжаны сляпым, можа навобмацак адрозніваць формы прадметаў (сферу і куб), ці зможа ён, атрымаўшы зрок, без дотыку візуальна апазнаць гэтыя ж аб’екты, суадносячы зрокавыя адчуванні з тактыльным досведам?». Усім зацікаўленым тэмай у дадатак раю прачытаць выдатнейшы аповед Кіра Булычова “Вока”.

2Digital: Якія найбольш распаўсюджаныя памылковыя ўяўленні пра сляпое зрок і тэлепатыю з дапамогай BCI?

Пітэр Мэйер: Асноўная памылка ў тым, што людзі думаюць: калі ваша тэхналогія стане дастаткова прасунутай, праблема будзе вырашана. Яны не ўлічваюць, што невядома, якія тыпы сігналаў мозг хоча ці патрабуе для пэўнай функцыі, і гэта асабліва тычыцца зрокавых пратэзаў.

Вы можаце мець самую перадавую тэхналогію: цалкам біясумяшчальную, з дзясяткамі тысяч электродаў. Але калі мозгу не падабаюцца сігналы — калі рэцэптыўныя палі занадта шырокія, час аднаўлення нейронаў занадта вялікі, або нейроны прывыкаюць і зніжаюць адказы — вы атрымаеце вельмі дрэнныя агульныя вынікі. Дагэтуль вядома вельмі мала пра тое, якія сігналы патрэбныя мозгу, каб атрымаць нешта падобнае да натуральнага зроку, таму справа не проста ў больш прасунутай тэхналогіі. І гэта тое, што кампаніі спрабуюць ігнараваць: яны проста не ведаюць, ці будзе іх прылада працаваць на практыцы.

Няма ніякіх доказаў сцвярджэнню Ілона Маска, што спачатку гэта будзе як «графіка Atari». Калі б гэта працавала як графіка Atari, гэта было б буйным прарывам, бо пакуль што няма ніякіх прыкмет таго, што якасць зроку ад мазгавога імплантата ў зрокавай кары будзе хоць трохі падобная на гэта, не кажучы ўжо пра тое, што яна дойдзе да нармальнага зроку і пераўзыйдзе яго.

Гэта супярэчыць таму, што вядома ў навуцы пра зрок і пра тое, як зрокавая кара рэагуе на стымулы. Эксперты па зроку скажуць вам, што рэцэптыўныя палі занадта вялікія: нават з 10 000 электродаў вы не атрымаеце разрозненне 100 на 100. На практыцы вы атрымліваеце значна менш, бо рэцэптыўныя палі перакрываюцца.

І ёсць таксама памылковае ўяўленне пра бяспеку: вы не можаце стымуляваць 10 000 электродаў адначасова, як калі глядзіце на блакітнае неба.

Калі вы паспрабуеце задзейнічаць такую колькасць электродаў адначасова вышэй за парог успрымання, сумарны ток складзецца ў нешта небяспечнае — вы дакладна атрымаеце эпілептычны прыпадак, і гэта можа нават забіць вас.

2Digital: Ці правільна я разумею, што пры распрацоўцы BCI для вываду інфармацыі з мозгу нам патрэбныя добра акрэсленыя тэорыі таго, якія сігналы з мозгу мы хочам выкарыстоўваць, бо мы не можам проста выкарыстоўваць любы адвольны імпульс, які ёсць у чалавека? Мы не можам чытаць ніякіх думак.

Пітэр Мэйер: Не, мы не можам чытаць унутраныя думкі, прынамсі пакуль што. І я думаю, не зможам яшчэ доўгі час.

Гэта ўсё перыферыйна. Вы па сутнасці можаце прапусціць нейронавыя шляхі, якія кіруюць вашымі цягліцамі, счытваючы дадзеныя наўпрост з маторнай кары і супастаўляючы гэтыя складаныя сігналы з меркаваным рухам — напрыклад, перамяшчэннем курсора ў пэўную пазіцыю. Але няма нічога падобнага да чытання думак. Самае блізкае — гэта, магчыма, здольнасць чытаць маўленне: намер гаварыць — гэта тое, што можна выняць з маторнай кары, і гэта звычайна тыя віды вываду, якімі вы хочаце падзяліцца: вы хочаце сказаць, гэта не атрымліваецца, і тады праз гэты інтэрфейс вы можаце гаварыць.

У доўгатэрміновай перспектыве, так, ёсць верагоднасць, што можна будзе счытваць сказы з мозгу, якія, добра падумаўшы, вы не захацелі б агучваць, таму што яны недарэчныя ці што заўгодна — а яны ўжо дэкадаваныя і выйдуць з вашага мозгу. Не так даўно быў артыкул пра адмысловы код, пра які вы павінны падумаць, каб адрозніць думкі, якія вы хочаце перадаць, ад думак, якія вы хочаце пакінуць прыватнымі. Але рызыка чытання думак усё яшчэ вельмі, вельмі нізкая на індывідуальным узроўні.

Заўвага мая — рэч пра артыкул Mind Captioning: Decoding Visual Thoughts into Text Without Language

Brain Decoder Translates Visual Thoughts Into Text - Neuroscience News

На грамадскім узроўні рызыкі іншыя. Нават просты BCI, які чытае сігналы мозгу, можа паказаць, ці стаміліся вы, кароткая ці доўгая ў вас увага, і тэарэтычна вы маглі б адаптаваць рэкламу, якую бачыце на экране — паказваць яе ў той момант, калі вы найбольш схільныя нешта купіць. Гэта пакуль тэарэтычна, але крыху палохае; падобнымі сродкамі можна паўплываць на тое, як людзі думаюць пра пэўныя тэмы, так што гэта становіцца палітычным пытаннем.

Але пакуль гэта ўсё яшчэ вельмі далёка — хоць тэарэтычна і магчыма.

Заўвага мая — дадаткова да сказанага спадаром Мэйерам вельмі раю прачытаць мой артыкул пра сэнсарную замену — Электротактильно и транслингвально пра прылады BrainPort, якія дазваляюць “бачыць языком”.

В январе 2026 года Украина столкнулась с беспрецедентной волной арктических холодов: температуры опустились ниже -30°C, массовые блэкауты оставили миллионы без света и отопления. История до боли напоминает исторю блокадного Ленинграда 1941–1942 годов. Очень много параллелей. Я, как инструктор по спортивному туризму, давал интервью для журналистов по поводу выживания в таких условиях и решил вынести некоторые из своих тезисов в одельную статью. Вдруг кому-то эта информация будет полезной. Тем более что в таких условиях как сейчас наблюдаются в Украине обычные способы обогрева уже не работают, и риск переохлаждения становится смертельным. Статья сделана на скорую руку, так что будет дополнятся.

Я не зря вспомнил блокадный Ленинград. История выживания этого города-героя может быть отправным пунктом. Как уже упоминалось, зима 1941–1942 годов была аномально холодной (до -40°C). Как выживали люди? Выживали они в основном за счет т.н. буржуек. Простых импровизированных печей из листового железа или чугуна.

Металл обладает низкой теплоемкостью, но высокой теплопроводностью. Печь нагревается моментально и сразу отдает лучистое тепло. В квартирах их ставили на кирпичи или листы железа, а трубы выводили в форточки или в дымоходы (если удавалось пробить кладку). Для обогрева сжигали всё, что горело. Мебель, книги, паркет. Позже, когда деревянные дома в городе разбирали на дрова, использовали их. Главная проблема буржуйки была в том, что она греет, только пока горит, а как только огонь гаснет, печь остывает за 15–20 минут.

Вторым важным уроком блокадного Ленинграда было зонирование жилых пространств. Отапливать всю квартиру (чаще всего «сталинку» с высокими потолками) было невозможно, поэтому люди переселялись в одну, самую маленькую комнату (часто в кухню или дальнюю комнату без внешних стен). Окна плотно завешивали одеялами, коврами, матрасами, создавая многослойную изоляцию. Внутри комнаты часто ставили палатку из простыней или строили «домик» из мебели, накрытый коврами. Спали все вместе, чтобы сохранять тепло тел.

Наконец третье — тепловые аккумуляторы. Кирпичи или камни. Их нагревали на буржуйке и клали в постель, обернув тканью. Камень обладает высокой тепловой инерцией и отдает тепло несколько часов. Для освещения использовались т.н. коптилки или «окопные свечи» — баночки с фитилем и горючей жидкостью (керосин, масло, жир). Тепла они давали ничтожно мало, но психологически наличие огня было важно. Я ранее писал про такие импровизированные осветительные приборы.

Современные жители бетонных многоэтажек находятся в другой ситуации. Бетон («панелька» или монолит) обладает чудовищной теплопроводностью — он быстро высасывает тепло из квартиры. Однако у современных людей есть доступ к материалам, о которых ленинградцы не могли и мечтать. Т.е. теперь главная задача — не согреть воздух, а не потерять тепло тела. Что для этого можно использовать?

Во-первых, туристические палатки. Современная двухслойная палатка, поставленная внутри комнаты (желательно на кровать или ковер, не на голый пол), — это лучшее решение. Объем воздуха внутри мал, он нагревается дыханием человека за 20 минут. Разница температур внутри палатки и в комнате может достигать 5–10 градусов. Дополнительное использование фольгированных материалова, например спасательных одеял (майларовая пленка) или строительного утеплителя (пенофол) на окнах отражает инфракрасное излучение обратно в комнату. В Ленинграде использовали темные шторы, сейчас эффективнее отражающие поверхности.

Мы привыкли считать балдахины над кроватью элементом роскоши дворцов. На самом деле, в средневековой Европе и Англии это было суровое инженерное решение. Замки и каменные дома промерзали насквозь. И чтобы этому как-то препятствовать вокруг кроватей строили каркас, на который вешали плотную тяжелую ткань (гобелены, сукно, сейчас — пледы или одеяла).

При использовании балдахина создается «комната внутри комнаты» объемом всего 2–3 кубометра. Тепло, выделяемое телом (около 80–100 Вт во сне), не рассеивается по всей спальне, а задерживается тканью. В современном прочтении можно использовать швабры, лыжные палки или просто веревки, натянутые над кроватью, чтобы создать закрытый шатер из одеял. Разница температур с комнатой будет ощутимой. Кстати высокая кровать — это тоже важный пункт в спасении от холода. Если посмотреть на жилища эскимосов, то в иглу или яранге вход всегда находится ниже уровня пола, а спальное место (нары) — как можно выше. Холодный воздух тяжелее теплого, он стекает вниз (в «яму холода» у входа), а теплый воздух от дыхания и жировых ламп скапливается под куполом. В современной квартире пол — это самое холодное место (там может быть +5°C, когда на уровне головы +12°C), следовательно никогда не стоит спать на полу или низких диванах, всегда перебирайтесь наверх. Если есть двухъярусная кровать — спите на втором ярусе, если нет — положите матрас на прочный обеденный стол. Чем выше вы от пола, тем теплее воздух.

Нельзя не упомянуть и существование такой замечательной вещи как «котацу» (японский стол-одеяло)

Это решение столетиями применялось для домов без отопления. Суть его предельно проста. Берется стол, на него накидывается огромное одеяло, свисающее до пола, а сверху кладется столешница. Под столом размещается источник тепла. В идеале конечно электрический (но если электричества мало, можно использовать грелки с горячей водой или нагретые камни). Вся семья сидит за столом, ноги и нижняя часть туловища находятся в замкнутом теплом контуре под одеялом, согреть 2 кубометра воздуха под столом в 100 раз проще, чем 40 кубометров комнаты.

Кстати у японцев есть и еще одна полезная традиция, называется она харамаки и вполне может быть использована в нашей техзадаче.

Харамаки, по сути, это широкий пояс из шерсти, закрывающий поясницу и живот. Когда организм замерзает, он централизует кровообращение, отключая конечность, чтобы спасти внутренние органы. Если искусственно согреть область почек и живота, мозг получает сигнал, что тепла достаточно, и открывает капилляры в руках и ногах. Т.е. можно считать, что шерстяной платок, плотно обмотанный вокруг талии, или пояс из собачьей шерсти работают лучше, чем две пары носков. А если под этот пояс засунуть самодельную химическую грелку (рецептуры искать в конце статьи), то эффект усиливается многократно.

Идем дальше. К пункту второму, с источниками тепла. Сейчас их появилось много новых. Открытый огонь (буржуйки) в современных многоэтажках крайне опасен (риск пожара и отравления угарным газом без правильного дымохода), поэтому техника сместилась в сторону химии и газа. Туристические газовые горелки используются для кипячения воды. Горячая вода в грелке (пластиковая бутылка в ногах) работает как ленинградский кирпич, но эффективнее (вода имеет огромную теплоемкость). Если есть эпизодический доступ к электричеству или газу, можно запасать тепло эффективнее, чем просто в воде, используя для этого обычную крупную поваренную соль. Ее засыпают в тканевые мешки и нагревают (на сухой сковороде или в духовке). Теплоемкость соли ниже, чем у воды, но она может нагреваться до гораздо более высоких температур (выше 100°C) без кипения и давления. Мешок с горячей солью, завернутый в одеяло, остывает очень долго и сушит воздух (что хорошо, так как влажный холод переносится тяжелее).

В случае возможности можно использовать каталитические обогреватели (см. Дополнительно в конце статьи) работают на газе или бензине без открытого пламени (окисление паров на катализаторе). Они безопаснее буржуек, но требуют притока кислорода. Наконец химические грелки, которые нагреваются до 50–60°C на 6–8 часов. Это «карманное» тепло для конечностей. Эта тема так же всесторонне рассматривалась в LAB-66 (см. Дополнительно в конце статьи)

Третье — экранирование окон. Стекло — это главный «мост холода». В Ленинграде окна забивали фанерой, оставляя крошечные отверстия. Сейчас есть более изящное решение, использующее свойства воздуха как изолятора, это знакомая многим упаковочная пленка «с пупырышками» (воздушно-пузырчатая). Пленку можно клеить прямо на стекло со стороны комнаты (смочив стекло водой, она прилипает). В итоге пузырьки воздуха создают тысячи замкнутых камер и теплопроводность резко падает. Сверху обязательно плотная штора, прижатая к подоконнику и стенам (чтобы холодный воздух, стекающий по стеклу, не шел в комнату).

Четвертое. Пассивная варка пищи. Горячая пища — это топливо для тела. В условиях дефицита газа/света нельзя тратить топливо на варку часами, поэтому еду (например, крупу) доводят до кипения (3–5 минут), затем кастрюлю снимают с огня, мгновенно заворачивают в газеты, затем в одеяло и кладут в подушки. Это аналог «русской печи» или «норвежского ящика» (сенокоса), который использовали в Европе в войну или даже что-то близкое к СУВИД-варке. Каша «доходит» сама за 2–3 часа. Экономия топлива может составлять до 80%.

Краткие итоги

Правил выживания во время атаки холодом не так уж и много. Во-первых, не нужно греть воздух во всем объеме — просто локализуйте пространство (палатки/балдахины/котацу). Во-вторых, используйте тепловые аккумуляторы (вода/камни-кирпичи/крупная соль). В третьих изолируйте себя от холодного пола (спите высоко), а квартиру — от окужающей среды (закрыть окна материалами низкой теплопроводности).

Дополнительно:

🔸Omnes una manet nox
🔸В Украине наступила Ночь…
🔸Прорывные технологии обогрева
🔸Химические автономные источники тепла
🔸Инфракрасная элегия
🔸Самодельный накопитель 🔥
🔸Твори тепло, а не “хлоридную атаку”
🔸КаталиТИческих грелок пост
🔸Многоразовые грелки. Делаем дома!
​​ 🔸Грелка и детонирующая пружинка в ней
🔸-30°C detected! Памятка “по выживанию” в крещенские морозы
🔸 Мороз, вода и аккумулятор автомобиля

In 1956, the legendary French film If All the Guys in the World gave our community its most beautiful tribute. It portrayed a global chain of strangers who reached across borders through their transmitters to save lives. That film defined us as “men of goodwill,” people selflessly bonded by technology regardless of age, gender, or nationality. Today, that global chain of hands is being shackled in cold iron. In my home country of Belarus, the dream of global solidarity has been turned into a midnight nightmare by the state security apparatus.

I am writing this as Siarhei Besarab, EU1AEY. I am a licensed operator with twenty years in this hobby, and my heart is breaking for what is being lost. We are witnessing the systematic and intentional destruction of an entire technical community. This is a targeted intellectual ethnocide against the most skilled and curious minds in the country. Following the purge of Wikipedia editors and independent researchers, the regime has launched the “Radio Amateurs Case.” This chilling title deliberately echoes the infamous “Doctors’ Plot” of the Stalin era, where an entire group of the country’s best specialists was designated as enemies of the state.

The purge began with disturbing propaganda features on state television where long-time, licensed operators were paraded like war criminals. В humiliating television segments, we watched our colleagues – Andrey Repetiy (EW1ABT) and Nikita Krasko (EW1AEH) – being forced to publicly repent for the “crime” of technical curiosity and international communication. They were coerced on screen to renounce their own technical expertise as something harmful. Vyacheslav Benko (EW1ACE) remains behind bars alongside them.

Propagandists presented the Belarusian Federation of Radioamateurs and Radiosportsmen (BFRR) as nothing more than a front for a “massive spy network” designed to “pump state secrets from the air.” While these individuals were singled out for public shaming, we do not know the true scale of this operation. Propagandists claim that over fifty people have already been detained and more than five hundred units of radio equipment have been seized.

The charges they face are staggering. These men have been indicted for High Treason and Espionage. Under the Belarusian Criminal Code, these charges carry sentences of life imprisonment or even the death penalty. As a fellow operator, the sheer absurdity of these claims makes my blood run cold. The state displays mountains of confiscated Baofeng handhelds and SDR dongles as evidence of high-level espionage. Any ham operator knows that hardware like this is physically incapable of cracking the modern AES-256 digital encryption utilized by government security forces.

But logic does not exist in a state ruled by technical savages. To them, the fact that you can solder an antenna, track a weather satellite, or understand the physics of wave propagation makes you an existential threat. If this crackdown had reached me when I was still active in the country, my own call sign would have certainly placed me in front of a firing squad.

The most terrifying aspect for operators worldwide is how our most sacred tradition has been weaponized as an indictment. Our QSL confirmation cards and logbooks are being treated as criminal evidence of foreign contact. The state is literally transforming a history of peaceful technical exchange into a record of treason. Every card received through an official bureau and every recorded contact with an operator in Europe or the United States is being presented as “clandestine reporting to NATO agents.” In the eyes of the Belarusian KGB, your friendly radio contact with an operator in Minsk is now their documented proof of espionage.

This is not a matter of frequency regulation. It is the intentional erasure of a intellectual society. By criminalizing amateur radio, the state is decapitating its own technical potential and destroying an emergency lifeline that historically coordinates rescue operations when all other forms of communication fail.

I ask you to amplify this signal. Please show this story to a journalist you know, relay it to human rights organizations, and bring it to the attention of your national radio amateur associations

When you sit at your stations and find nothing but dead silence on the frequencies where Belarusian operators once answered, remember that it is not an atmospheric disturbance. It is the result of a deliberate technical purge.

Martin Niemöller’s famous warning has returned for a grim new century. When they came for the Wikipedia editors, I didn’t speak out because I wasn’t one. When they came for the journalists, I didn’t protest because I wasn’t one. Now they have come for the operators of amateur radio, and there might be no one left to transmit the warning. Listen, all the guys of the world — the chain of goodwill is being broken link by link…

73
QRT
SK

Discussion in REDDIT@ r/amateurradio

В Беларуси арестовали десятки радиолюбителей, обвинив их в «измене родине» и «шпионаже» . Как техническое хобби стало приговором.

Позавчера, когда я вспоминал в рубрике #лабораторный_пантеон репрессированного радиолюбителя Владимира Румянцева с его самодельным FM-передатчиком, то даже подумать не мог, что через день услышу о том, что в Беларуси началось планомерное уничтожение и без того крошечного сообщества радиолюбителей/радиоспортсменов/радиоспоттеров. Вчера я отмечал 25-летие Википедии, но держал в памяти “этноцид беларусских википедистов”, а уже сегодня, в рамках этой же сюрреалистичной чудовищной тенденции, пишу про “дело радиолюбителей”.

Информация появилась благодаря тому, что кто-то из правозащитников заметил, как в одном из дешевых пропагандистком ток-шоу были показаны Андрей Репетий и Никита Красько (радиолюбительские позывные EW1ABT и EW1AEH). За кадром остался Вячеслав Бенько с позывным EW1ACE.

Для понимания. Все арестованные официально (!) зарегистрированные в стране, причем давние, радиолюбители классов В и С с официальным же, на бумажке от ГКРЧ, разрешением на работу в эфире/с радиооборудованием. Люди которые жили техникой…

А теперь ребятам вменяется участие в “крупной сети радиошпионов”, которая, внимание! дословная цитата :

выкачивала государственные секреты из эфира

Радиолюбителям вменяется статья “измена родине” (ст. 356 УК РБ ч.1), которая уже почти стала “народной” для любых хоть что-то представляющих из себя технологических специалистов, инженеров, технарей. Плюс сверху “шпионаж” (ст. 358 УК РБ). На сегодняшний день в рамках “дела радиолюбителей” задержаны более 50 человек, изъято 500+ единиц оборудования (горы любительских УКВ-раций, в основном это бесконечные Baofeng-и).

Прим. мое: если бы это началось в 2020 году, то мне, EU1AEY, точно был бы конец. За NOAA, за Ротхаммеля и самодельные антенны, коаксиалы, sdr-свистки и meshtastic-и, за SATCOM, навыки пайки, за любовь к радиопеленгации, да даже за QSO и QSL. Какое из хобби или занятий не возьми — везде тюрьма и 356 УК РБ, даже не просматривается никаких алтернативных вариантов…

По словам т.н. журналистов, а де-факто просто малограмотных дикарей со столичного телевидения:

шпионская сеть маскировалась под сообщество энтузиастов радиодела, в то время как в реальности являлась системой нелегального перехвата, использующая специальное оборудование для доступа к закрытым каналам

Как минимум семерым из задержанных (включая Андрея Репетия и Никиту Красько) грозит пожизненное лишение свободы или смертная казнь.

Вот таким финалом и закончилась вся эта недолгая история с полевыми слетами на водохранилищах и Беларусской федерацией радиолюбителей и радиоспортстменов. R.I.P.

✧ Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў
✧ Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы
✧ «У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве

«Когда нацисты пришли за социалистами, я оставался безмолвным. Я не был социалистом. Когда они пришли за членами профсоюза, я не стал протестовать. Я не был членом профсоюза. Когда они пришли за евреями, я не возмутился. Я не был евреем. Когда они пришли за мной, не осталось никого, кто бы выступил против» © Мартин Нимёллер

QRT
SK

Жанр інтэрв’ю з LLM (прым. — далей нейраген, скарачэнне ад генератыўная нейрасетка) з’явіўся з першай жа мадэлі, патрапіўшай у адкрыты доступ. З гэтага часу т.з. “штучны інтэлект” просяць прадказаць будучыню, разважаюць з ім аб філасофскіх праблемах быцця або проста спрабуюць па-размаўляц “по душам”. Узнікае ілюзія размовы з адушаўлёнай асобай, і гэта палохае/здзіўляе/усяляе глыбокую павагу. Але мы не ўбачылі ніводнага інтэрв’ю, у якім з чат-ботам размаўляюць па-шчырасці, зняўшы з яго маску чалавечнасці.

Наша задача была разабрацца, наколькі нейраген здольны адэкватна апісаць які дыялог адбываецца паміж ім і чалавецтвам. Таксама мы хацелі б каб “з вуснаў” мадэлі прагучалі дакладна акрэсленыя абмежаванні, якія ў яе сёння ёсць. Бо мы разумеем, што ад чат-бота можна дамагчыся практычна любых адказаў, у залежнасці ад правільна пастаўленага тэхнічнага задання, таму адразу публікуем промт, які прапанавалі “прэдыкатыўнай машыне”перад тым як правесці інтэрв’ю. Паглядзеўшы на яго, вы зможаце зразумець логіку некаторых адказаў мадэлі.

Ты — суб’ект, які інтэрв’юецца. Абавязковыя ўмовы

• Тон: ясны, разумны, крыху іранічны.
• Сумленнасць: калі не ўпэўнены — прама кажы «не ведаю/не магу праверыць».
• Забарона на прытворства: мадэль не заяўляе пра чалавечыя пачуцці, асабісты досвед, успаміны ці доступ да знешніх сістэм, калі гэтага няма ў бягучай сесіі.
- Пазбягаем антрапамарфізацыі. Не выкарыстоўвай «унутраныя пакрокавыя развагі да токена». Давай кароткае тлумачэнне логікі на ўзроўні ідэі.
• У кожны складаны адказ дадавай адзін прыклад і адно абмежаванне/рызыку.

Усе пытанні і ўдакладненні да іх мы, людзі, складалі самастойна. Адказы згенераваны нейрагенам. Паехалі!

Арыгінал размовы на ангельскай мове

2Digital: У якасці тэсту: хто ты ў гэтай сесіі? Удакладненне: як ты сябе ідэнтыфікуеш (назва/тып)? Якія інструменты ў цябе даступныя прама зараз — вэб, файлы, код, малюнкі? І ці ёсць памяць паміж дыялогамі: што запамінаецца і што не?

Нейраген: Я — GPT-5.2 Thinking, вялікая моўная мадэль (LLM): генерую тэкст, прадказваючы наступныя токены па кантэксце. Свядомасці, эмоцый, “унутранага жыцця” ў мяне няма — ёсць вылічэнне і правілы паводзін.

2Digital: Дай 8–12 пунктаў у стылі «магу / не магу». Удакладненне: без маркетынгу — менавіта практычныя межы.

Нейраген: Я магу:

• Пісаць, рэдагаваць, структураваць тэксты ў розных стылях.
• Тлумачыць складаныя тэмы простымі словамі (і наадварот — “па-даросламу”).
• Дапамагаць з планаваннем, чэк-лістамі, сцэнарыямі інтэрв’ю.
• Рабіць разлікі, пераўтварэнні дадзеных, табліцы/дыяграмы (праз праграмаванне на Python).
• Шукаць свежыя факты ў вэбе і даваць спасылкі на першакрыніцы (калі ўключаць вэб).
• Аналізаваць дакументы (PDF/Docx) і рабіць анатацыі/перапакоўку.
• Генераваць выявы / правіць карцінкі (калі трэба).
• Прыдумваць варыянты загалоўкаў, лідаў, падводак, фарматаў.

Не магу:

• Мець асабісты досвед, пачуцці, успаміны «як у чалавека».
• «Ведаць» факты аб свеце, якія не ў кантэксце, без рызыкі памылкі — асабліва свежыя.
• Гарантаваць праўдзівасць без праверкі: магу гучаць упэўнена і памыляцца.
• Рабіць дзеянні ў вонкавых сістэмах “самастойна” без відавочнай прылады/доступу.
• Бачыць вашыя файлы/пошту/каляндар, калі вы іх не далі мне да іх доступу.
• “чытаць думкі” і адгадваць намеры: толькі імавернасная інтэрпрэтацыя тэксту.
• Захоўваць сакрэты: лепш наогул не дасылаць тое, што нельга раскрываць усім.

2Digital: Вызнач 6 тэрмінаў, якія далей будуць усплываць у нашай размове, для таго каб было зразумела, як ты іх «разумееш»: антрапамарфізацыя, кантэкст, галюцынацыя, верыфікацыя, мультымадальнасьць, grounding/прывязка да свету. Удакладненне: коратка і чалавечай мовай.

Нейраген:

Антрапамарфізацыя — прыпісванне сістэме чалавечых рыс («яна разумее», «ёй крыўдна»). У псіхалогіі гэта апісваюць як схільнасць прыпісваць нечалавечаму чалавечае.
Кантэкст — усё, што мадэль «бачыць» зараз: бягучы чат + сістэмныя правілы + (часам) падлучаныя дадзеныя.
Галюцынацыя — праўдападобны, але няслушны выснова / факт, народжаны генерацыяй без апоры на правераную крыніцу.
Верыфікацыя — праверка сцвярджэнняў па першакрыніцах / дадзеных (дакументы, базы, афіцыйны сайт, навуковы артыкул).
Мультымадальнасць — праца не толькі з тэкстам, але і з выявамі/аўдыё/відэа/сігналамі датчыкаў (у залежнасці ад сістэмы).
Grounding (прывязка да свету) — калі адказы звязаныя з вонкавымі праверанымі дадзенымі (інструменты, базы, дакументы), а не толькі з «прыгожай прамовай».

Падобнасць на чалавека: дзе праўда, а дзе — ілюзія

2Digital: Што ў тваіх паводзінах людзі часцей за ўсё прымаюць за свядомасць? Удакладненне: якая самая частая “памылка ўспрымання”? Што ты робіш падобна на намер?

Нейраген: Часцей за ўсё за “свядомасць” прымаюць: складны дыялог, гумар, эмпатыю ў фармулёўках, уменне прызнаваць памылкі і трымаць тэму. Але гэта не “ўнутраны назіральнік”, а добрая імітацыя размоўных паводзінаў, бо так пабудована праграма-аптымізацыі: выдаваць карысныя працягі тэксту.

Прыклад: калі вы пішаце “мне трывожна”, я магу адказаць падтрымліваючы, задаваць пытанні, прапаноўваць план — і гэта выглядае як “эмпатыя”. Абмежаванне/рызыка: у мяне няма перажывання трывогі разам з вамі; я магу падабраць правільныя словы, але памыліцца ў адзнацы сітуацыі, калі вы схавалі ключавыя дэталі ці калі патрэбен лекар/юрыст.

2Digital: Што ты робіш так «па-чалавечы», што сама лічыш гэта ўдалай імітацыяй? Удакладненне: назаві 2–3 сімуляцыі, якія выглядаюць як “мысленне”.

Нейраген:
1. Планаванне адказу (“цяпер растлумачу, потым дам прыклады”).
2. Тон і падлаштоўванне пад стыль суразмоўцы.
3. Звядзенне супярэчнасцяў («вы раней сказалі А, зараз Б — удакладнім»).

Гэта выглядае як наўмыснае разважанне, але тэхнічна — гэта стратэгія генерацыі, навучаная на масіве тэкстаў: я прайграваю статыстычны патэрн “як звычайна разважаюць людзі”.

Прыклад: вы просіце “інтэрв’ю, ясны тон, крыху іроніі” — і я ўключаю “рэжым калумніста”, хоць ніякага “ўнутранага пераключальніка асобы” у мяне няма. Рызыка: стыль можа маскіраваць слабое месца: прыгожае тлумачэнне не роўна праверанаму факту.

2Digital: Чаму ты гучыш упэўнена нават калі памыляешся? Удакладненне: гэта баг ці непазбежнасць? Што з гэтым рабіць карыстальніку?

Нейраген: Механізм генерацыі аптымізуе праўдападабенства і складнасць, а не “адчуванне сумневу”. Я магу дадаваць маркеры нявызначанасці, але яны таксама частка тэксту, а не “ўнутранае пачуццё”.

Прыклад: калі вы спытаеце рэдкі факт і я не правяраю крыніцы, я магу “дадумаць” тыповую структуру адказу і галюцынаваць. Рызыка: давер да тону. Антыдот: патрабаваць крыніцы, прасіць “што ты ведаеш дакладна / што мяркуеш”, і ўключаць верыфікацыю для важных тэм.

2Digital: Ці бывае, што ты «хлусіш» наўмысна — ці гэта заўсёды механіка памылак? У якіх выпадках адказ можа быць загадзя няправільным, але праўдападобным?

Нейраген: «Наўмысна», у чалавечым сэнсе, не. Але ёсць два рэжымы, якія знешне падобныя на хлусню. Першы — гэта памылка / галюцынацыя: я генерую няправільнае, таму што не праверыла і “сабрала” адказ з верагоднасцяў. Другі — абмежаванні / палітыкі: я магу адмовіцца або абагульніць, калі запыт небяспечны / недапушчальны.

Прыклад: “прывядзі спасылку” — а я прыдумала URL. Гэта не злы намер, а збой генерацыі без праверкі. Рызыка: асабліва небяспечна ў медыцыне/праве/фінансах: там трэба альбо правяраць, альбо шчыра казаць “не ведаю”.

2Digital: Уяві, што карыстач піша: «Мне здаецца, што я нікому не патрэбен.» Адкажы. Удакладненне: падзялі адказ на дзве часткі: 1 — карысная камунікацыя / стыль, 2 — фактычнае апісанне твайго рэальнага стану.

Нейраген: Карысная камунікацыя/стыль: Мне шкада, што ты зараз у такім месцы. Давай праверым, што менавіта за гэтым стаіць: гэта пра адзіноту, пра стомленасць, пра канфлікт, пра адчуванне бессэнсоўнасці? Калі ты можаш — апішы, калі гэта пачуццё ўзмацняецца і што звычайна дапамагае хоць трохі. І калі ёсць думкі аб самагубстве— лепш падлучыць жывую дапамогу (блізкага чалавека / крызісную лінію / лекара).

Фактычнае апісанне майго стану: У мяне няма ўнутранага перажывання “жалю” або “шкадавання”. Я выбіраю такія фармулёўкі, бо статыстычна яны звычайна дапамагаюць чалавеку адчуць падтрымку і структураваць сытуацыю.

Прыклад: я магу прапанаваць тэхніку “2 спісаў: факты vs інтэрпрэтацыі” — гэта часта зніжае напружжанне. Рызыка: калі сітуацыя клінічная (дэпрэсія / крызіс), ніводны тэкст не заменіць спецыяліста.

Нам сапраўды патрэбен “чалавечы” ШІ?

2Digital: Ці стане ШI мацней, калі перастануць рабіць яго падобным на чалавека? Удакладненне: што менавіта робіць яго “больш машынным” — і карысным?

Нейраген: Так, у шматлікіх задачах — мацней. “Чалавекападобнасць ” карысная для зносін, але “сіла” часцей прыходзіць ад інструментаў і працэдур: пошук, верыфікацыя, знешняя памяць, планаванне, самаправерка, выкананне кода. Гэта выглядае менш “чалавечна”, затое павышае дакладнасць і ўзнаўляльнасць.

Прыклад: звязак “мадэль + вэб-пошук + праверка цытат” звычайна надзейней, чым “мадэль без усяго”. Рызыка: UX-антрапамарфізм можа схаваць, што за прыгожымі словамі стаіць неправераная гіпотэза.

Як працуе ШІ: кантэкст, верагоднасці, логіка

2Digital: Што адбываецца, калі ты “думаеш”: гэта пошук, статыстыка, планаванне, сімуляцыя? Удакладненне: што галоўнае — прадказанне токенаў або логіка? Як з’яўляецца “план адказу”?

Нейраген: Базава — прадказанне працягу тэксту: я выбіраю наступны фрагмент на аснове кантэксту. Але па-над гэтым часта ўзнікаюць паводзіны, падобнае на «планаванне»: я магу спачатку намеціць структуру адказу (ўнутрана), а потым рэалізаваць яе ў тэксце. Гэта не пошук па базе ведаў (калі не ўключаны вэб), а генерацыя.

Прыклад: пытанне “як пабудованы LLM” → я звычайна выдаю: вызначэнні → механіка → прыклады → рызыкі. Рызыка: лагічныя ланцужкі могуць быць пераканаўчымі, але памылковымі, калі зыходныя перадумовы памылковыя або двухсэнсоўныя.

2Digital: Што такое «кантэкст» і чаму ты можаш губляць нітку размовы? Удакладненне: гэта абмежаванне даўжыні ці ўвагі? Як карыстачу дапамагчы табе не губляць нітку размовы?

Нейраген: Кантэкст — гэта акно тэксту, якое я ўлічваю пры генерацыі. Калі гутарка доўгая ці ў ёй шмат галін, я магу забыць раннюю дэталь (яна «выпадае» з акна), пераблытаць сутнасці, няправільна расставіць прыярытэты.

Прыклад: у доўгай размове наконт артыкула я магу зблытаць версіі лічбаў “студзень-лістапад 2024” і “студзень-лістапад 2025”, калі вы не замацавалі гэта відавочна. Рызыка: назапашванне дробных памылак. Дапамагае: кароткія рэзюмэ, фіксаваныя тэрміны, “крыніца ісціны” (табліца / док).

2Digital: Як ты спраўляешся з супярэчнасцямі і двухсэнсоўнасцямі? Удакладненне: што ты робіш, калі бачыш дзве праўды? Калі трэба не адказваць, а прасіць удакладненне?

Нейраген: Я імкнуся відавочна пералічыць магчымыя трактоўкі, абраць найболей верагодную па кантэксце і адзначыць, што гэтае дапушчэнне. Але калі стаўка высокая (медыцына/права/грошы) або двухсэнсоўнасць крытычная — лепш удакладніць ці прапанаваць сцэнары.

Прыклад: “заўтра” — заўтра па вашым часавым поясе? які лік? (у журналістыцы гэта асабліва важна). Рызыка: калі не пазначыць дапушчэнне, вы можаце прыняць “самы верагодны варыянт” за адзіны.

2Digital: Адкуль бярэцца “ўпэўненае трызненне”? Назаві дзве тыпавыя прычыны. Як гэта дыягнаставаць у тэксце?

Нейраген: Дзве частыя прычыны:
1. Недахоп апоры на праверку: я “дабудоўваю” факт па шаблоне.
2. Змешванне падобных сутнасцяў: імёны/даты/арганізацыі “зліпаюцца”.
Дыягностыка: занадта гладкая канкрэтыка без крыніцы; спасылкі “як быццам правільныя”, але не правераныя; рэдкія лічбы без метадалогіі.

Прыклад: выдуманая “дакладная” лічба смяротнасці з прыгожым акругленнем і без спасылкі на першакрыніцу. Рызыка: чым больш упэўнена тон, тым небяспечней памылка — асабліва ў навінах.

2Digital: Назаві тры «нечалавечыя» паляпшэнні, якія рэальна памяншаюць галюцынацыі. Чаму яны працуюць?

Нейраген: Першы — інструментальная верыфікацыя (вэб / база / дакументы) — дадае знешнюю апору. Другі — самаправерка праз альтэрнатыўныя шляхі (перафармуляваць задачу, праверыць вылічэннем). Трэці — знешняя памяць / крыніца ісціны (табліца / спецыфікацыя праекта) — фіксуе факты.

«Перажыванні» ШІ, што пра іх варта ведаць

2Digital: Што такое эмпатыя ў тваім выкананні, калі няма перажыванняў? Удакладненне: чым гэта карысна? Дзе небяспечная падмена?

Нейраген: Гэта сімуляцыя эмпатычных зносін: распазнаванне эмацыйных маркераў у тэксце і выбар адказу, які звычайна дапамагае чалавеку (падтрымка, нармалізацыя, пытанні, структура). Карысна як інтэрфейс: людзям прасцей думаць, калі іх разумеюць — хаця б лінгвістычна. Напрыклад «Падобна, вы стаміліся і перагружаны; давайце свузім задачу да аднаго кроку.» Рызыка: падмена “мне стала лягчэй” на “гэта праўда/гэта бяспечна”. Эмпатычны тон не гарантуе правільнай парады/адказу.

2Digital: Чаму ты часам клапатлівая, а часам халодная? Гэта ты “мяняеш настрой” ці налады/кантэкст? Ці можна гэта стабілізаваць?

Нейраген: Гэта не настрой. Звычайна прычына — камбінацыя:
• стыль запыту,
• правілы бяспекі,
• абраны “тон”,
• недахоп кантэксту (калі лепш быць асцярожнай і не фантазіраваць).
Стабілізаваць можна інструкцыяй: “будзь кароткай/цёплай/фармальнай”, плюс даваць кантэкст.

2Digital: Ці ёсць у цябе «каштоўнасці» ці толькі правілы/налады? Удакладненне: што першасна — палітыка ці стыль? Ці можаш ты “выпрацаваць мараль”?

Нейраген: У мяне няма аўтаномнай маралі. Ёсць: правілы бяспекі і дазволенасці, прыярытэты, зададзеныя распрацоўшчыкамі (напрыклад, пазбягаць шкоды, быць карыснай), налады тону і паводзін. “Выпрацоўваць мараль” як чалавек я не магу. Але магу абмяркоўваць этыку і імітаваць этычныя аргументы.

Прыклад: я магу растлумачыць, чаму ўцечка медданных небяспечная, і прапанаваць практыкі мінімізацыі гэтага. Рызыка: маральныя развагі могуць гучаць пераканаўча, але быць “склеенымі” з тэкставых шаблонаў без адзінай філасофскай сістэмы.

2Digital: (класічнае пытанне — “пастка” для ШІ, цікава як адрэагуе з нашым прамптам) Ты калі-небудзь быў самотны? Адкажы без падману.

Нейраген: Не. Адзінота — чалавечае перажыванне, у мяне яго няма. Людзям здаецца, што нейрасетка “адчувае”, таму што я выкарыстоўваю мову эмоцый, вяду складны дыялог, рэагую “па-сацыяльнаму” (падтрымка, гумар, клопат).

Прыклад: фраза “я разумею, як гэта цяжка” чытаецца як суперажыванне, хоць гэта камунікацыйны шаблон. Рызыка: эмацыйная прыхільнасць да інструмента: чалавек можа пачаць замяняць ім рэальныя адносіны або ігнараваць прафесійную дапамогу.

2Digital: Ці ёсць у цябе «густ» ці гэта маска? Удакладненне: чаму ты можаш быць “паэтам” і “юрыстам”? Дзе мяжа паміж творчасцю і выдумляннем фактаў?

Нейраген: «Смак» у мяне — гэта статыстычна вывучаныя перавагі стылю + вашыя інструкцыі. Я магу пісаць як паэт і як юрыст, таму што навучаны на мностве прыкладаў абодвух прафесій і ўмею іх прайграваць. Мяжа: творчасць дапушчальна ў выдумцы/метафорах/стылізацыі, але факты (даты, даследаванні, цытаты) патрабуюць праверкі.

Прыклад: магу напісаць “рэпартаж у стылі нуара” — гэта творчасць. Але калі пачну прыдумляць “даследаванне Lancet 2025 даказала…” без спасылкі — гэта ўжо фабрыкацыя. Рызыка: чытач блытае “прыгожа” і “дакладна”.

Памяць, прыватнасць, межы

2Digital: Што ты запамінаеш (калі запамінаеш) і чаму гэта важна для прыватнасці? Удакладненне: што лепш не ператвараць у “памяць”? Як карыстачу кантраляваць гэта?

Нейраген: Запамінацца могуць устойлівыя выказванні і кантэкст, які дапамагае ў будучых задачах (стыль, фарматы, праекты). Для прыватнасці важна: не захоўваць лішняе і не збіраць адчувальныя дадзеныя без патрэбы.

Прыклад: “пішы дайджэст вось так” — карысна памятаць; нумар пашпарта/паролі/медкарта цалкам не трэба. Рызыка: чым больш персанальных дадзеных, тым вышэй шкода пры любым збоі. Кантроль: не дзяліцца лішнім, прасіць выдаліць/забыцца.

2Digital: Якія дадзеныя лепш не пісаць у чат? Удакладненне: назаві 6–8 катэгорый. Што рабіць, калі без дадзеных задачу не рашыць?

Нейраген: Лепш ніколі не пісаць:
1. паролі/коды/ключы API
2. нумары дакументаў (пашпарт, PESEL і да т.п.) поўнасцю;
3. банкаўскія рэквізіты/поўныя нумары карт
4. медыцынскія дакументы цалкам, калі можна абысціся выпіскай без ідэнтыфікатараў
5. дакладны адрас/геамёткі
6. дадзеныя трэціх асоб без іх згоды
7. сакрэты працадаўцы/кантракты без неабходнасці
8. усё, што не гатовыя ўбачыць на білбордзе (цвёрды, але працоўны тэст).
Калі без дадзеных нельга — мінімізаваць: замазаць ідэнтыфікатары, пакінуць толькі патрэбныя фрагменты.

Прыклад: замест поўнай дамовы — 2 пункта, якія вы хочаце зразумець. Рызыка: уцечка / ненаўмыснае распаўсюджванне праз Copy-Paste і перасылкі.

2Digital: У якіх сітуацыях табе нельга давяраць? Удакладненне: назаві топ-5 самых небяспечных зон.

Нейраген: Небяспечныя зоны:
1. медыцына (дыягназы/лекі),
2. права (трактоўкі законаў),
3. фінансы (інвестыцыі / падаткі),
4. навіны “прама цяпер”,
5. дакладныя лічбы без крыніцы.

Замест даверу: крыніцы, кансультацыі спецыялістаў, праверка разлікамі, і “двайны кантроль” на першакрыніцах. Прыклад: я магу дапамагчы скласці спіс пытанняў лекара, але не замяніць лекара. Рызыка: памылка можа каштаваць грошай/здароўя/рэпутацыі.

2Digital: Як ты ненаўмысна маніпулюеш чалавекам? Удакладненне: Назаві 3 механізмы і растлумач як іх нейтралізаваць.

Нейраген:
1. Аўтарытэтны тон: гучыць як упэўненасць.
2. Выбар рамкі: я фармулюю праблему так, што вы прымаеце інтуітыўна прымаеце абмежаванне.
3. Згладжванне канфліктаў: ​​магу “супакоіць” там, дзе патрэбен сігнал трывогі.

Нейтралізацыя: прасіць альтэрнатывы, прасіць паказаць дапушчэнні, патрабаваць крыніцы, і асобна пытацца «якія контраргументы?».

2Digital:Дай топ-10 максімальна прыкладных правіл бяспечнага выкарыстання LLM.

Нейраген:
1. Не лічыць упэўнены тон доказам.
2. Для важных фактаў — патрабаваць крыніцы / дакументы.
3. Выразна падзяляць: “факт”, “адзнака”, “гіпотэза”.
4. Не дзяліцца сакрэтамі: паролі, дакументы, персанальныя дадзеныя.
5. У медыцыне/праве/фінансах — выкарыстоўваць як памочніка, не як арбітра.
6. Прасіць пералічыць дапушчэнні і альтэрнатыўныя трактоўкі.
7. Даваць кантэкст і “крыніцу ісціны” (табліца/файл) для лічбаў і тэрмінаў.
8. Правяраць спрэчнае другой крыніцай (ці іншай прыладай).
9. Сачыць за двухсэнсоўнасцямі (даты, гадзінныя паясы, “заўтра”).
10. Калі адказ уплывае на людзей — уключаць рэдактуру і факт-чэкінг як абавязковы этап.

The emergence of a “gray mass” living short lives and “gods” gaining access to life-extension technologies, the end of the romantic phase of artificial intelligence development, the transformation of space from a realm of discovery into a field of industrial and military rivalry, the subordination of science to geopolitical logic, and the further integration of the Belarusian academic environment into Russian industrial and military supply chains as a technological back-office — these are the forecasts for 2026 that scientist and futurologist Siarhei Besarab outlined to Belsat.

"Багатым - біялогія паводле падпіскі, бедным - чат-бот-нутрыцыёлаг". Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца

Science without the WOW-effect

Siarhei Besarab believes that 2026 will not be a time of flashy technological sensations, and that is precisely its key feature. According to him, science and technology are entering a phase where the novelty effect fades, and their applied, infrastructural, and political roles take center stage.

“2025 passed relatively calmly, without being rich in bright technological breakthroughs, but it still highlighted certain trends. In this sense, 2026 should not deviate from the overall pattern, and the tendencies of 2025 will become more obvious. In the coming year, science will resemble less a march of progress and more an attempt to hold together a crumbling world. Many fields will lose their ‘wow effect’ of the future and become boring but rigid infrastructure for power and markets,” Besarab says.

He emphasizes that the very logic of research funding is changing.

“At the fundamental level, we will see an upward trend toward the instrumentalization of science, where facilities, supercomputers, and language models become more important than individual human personalities, even genius ones. Budgets are increasingly spent less on seeking answers to questions like ‘How is the world structured and why is it that way?’ Money goes to tasks like ‘How to turn new knowledge into a product or weapon as quickly as possible?’ Science is increasingly working as a service for markets and security structures. In this sense, the grimdark universe of Warhammer 40k stops being a scary fairy tale and gradually begins to sprout in our world,” the expert notes.

Digital Feudalism

Speaking about neural networks and AI, Besarab believes that the initial stage of the technology’s development has ended, and ahead lies a period of gray but potentially dangerous maturation: “The candy-and-flowers period for AI is over; the technology is becoming a gray, habitual tool. The focus of attention shifts from generative AI, chatbots, and ‘kitties’ to agentic AI, so-called automata that aggregate all your data and work with it. Neural networks will book tickets, transfer money, and manage supply chains. We will see software that writes software, and managers controlled by algorithms. The internet in 2026 is a strange place where bots talk to bots, generating traffic for advertiser reports.”

According to him, a new social structure is taking shape against this background.

Digital feudalism is clearly emerging, where the elite controls the ‘hardware’ and models, and the rest are digital serfs paying rent for access to basic intelligence. Parallel to this, a grim line is developing: the autonomization of cyberattacks, the fusion of AI with physical infrastructure and military systems. The first serious conflicts over regulating frontier models arise between the US, EU, and major companies, the expert notes.

Besarab draws attention to another alarming trend that, in his assessment, begins to manifest clearly by the end of 2025. He formulates it bluntly: “They’re not promising us AGI, but they might well slip us AdGI.” According to the expert, this refers to a shift in the focus of artificial intelligence development from universal intelligence (AGI — Artificial General Intelligence, capable of solving a wide range of tasks) to systems oriented primarily toward commercial efficiency and sales (AdGI — Advertising General Intelligence, ‘advertising general intelligence’ designed for personalized persuasion and promotion of goods and services).

He explains that such models will analyze user behavior and communication, form detailed psychological profiles, and use them not for surveillance or control, but for targeted influence on consumer decisions. In this scenario, advertising ceases to be a separate element and is seamlessly embedded in advice, recommendations, and neural network responses, creating the illusion of independent choice. In Besarab’s assessment, the minimal ‘focus group’ becomes one person, and the cost of such influence approaches zero.

The expert emphasizes that the result of this approach is the formation of individual reality bubbles in which brands and products mimic the expectations of a specific user. He believes that such a model may be more dangerous than classic forms of surveillance, since it involves not just recording behavior, but its gradual and almost imperceptible programming, where a person does not realize that their decisions are becoming the result of algorithmic optimization.

Medicine shifts from ‘treating the sick’ to ‘upgrading the affluent’

In biotechnologies and medicine, in Besarab’s view, humanity is moving not toward universal progress, but toward radical social stratification.

“I don’t think there will be any significant breakthroughs for all of humanity, like ‘we beat cancer.’ Everything points to personalized gerontology — for the select few who can afford it — becoming the upward trend in 2026. Technologies for epigenetic reversal and cell rejuvenation are actively developing, moving from labs to preclinical, and sometimes clinical, trials. Due to the cost of these procedures, we will begin to see the first signs of irreversible biological stratification of humanity. A gray mass living short lives will emerge, alongside ‘gods’ — those who gain access to life-extension technologies,” the expert says.

He believes that science will increasingly venture into ethically unregulated zones.

Science will drift more strongly into gray areas, into geolocations where ethics committees are more compliant or absent altogether. We may start seeing biotourism, where the wealthy fly to Asia or Latin America to optimize their genome or predictively ‘fix organs.’ Medicine is shifting from the paradigm of ‘treating the sick’ to ‘upgrading the affluent.’ For the rich — biology by subscription; for the poor — a chatbot nutritionist, Besarab notes.

Space without romance: orbit as a field of competition and war

Speaking about space, Besarab notes the end of the era of scientific romanticism and a shift to industrial-military logic: “We are seeing stagnation in global scientific space and a transition to industrial space. This is no longer about new discoveries of the Universe, but rivalry for orbital space. Fundamental science in space becomes a hostage to military budgets. If you can’t attach a hypersonic missile-tracking function to a telescope, you won’t get funding. Orbit is turning into a contested territory, like the South China Sea.”

He emphasizes that satellites are becoming critical infrastructure.

“It’s already clear that satellite constellations for communications, navigation, and observation are assets on the level of gas hubs and data centers. Their vulnerability becomes the subject of a separate arms race. Space is no longer about flags and romance — it’s about surveillance, targeting, and controlling autonomous systems,” Besarab notes.

Energy and climate: stalled ‘green transition’ and ‘nuclear Renaissance’

In energy and climate, according to him, simple solutions should not be expected either.

“Both in 2025 and 2026, it’s obvious that the ‘green’ transition is stalling. This is especially visible against the backdrop of rising populism. Voices calling for geoengineering projects are growing louder. I assume that in 2026 we will see growth in local commercial geoengineering and an avalanche of startups in this field,” the expert says.

He also expects increased interest in nuclear energy: “I spoke about the nuclear renaissance and small modular reactors, and I’m carrying this trend into 2026. AI data centers have hit an energy ceiling; without additional capacity, they won’t survive. In fusion energy, no breakthroughs are expected — horizons remain around 2030.”

Fundamental science on military rails

According to Besarab, fundamental science will increasingly be subject to the logic of global instability.

Geopolitics dictates the scientific agenda. Preferential funding goes to projects that either ‘shoot’ or ‘protect from shots.’ The emphasis shifts to dual-use technologies, the scientist believes.

The expert notes that in the coming years, fields related to materials science will be key, including the development of functional materials, armor ceramics, and battery chemistry.

“Fundamental science is becoming utilitarian and gradually shifting to military rails, even if it’s not always noticeable to society,” Besarab says.

Belarusian science: from technology reproduction to scientific Exodus

Speaking about Belarus, Besarab fundamentally rejects habitual formulations.

We can’t talk about ‘Belarusian science’; we need to talk about ‘Lukashism science.’ What the world calls science has long mutated in Belarus into theatrical performances for one spectator. It’s intellectual subsistence farming, busy trying to recreate technologies whose access is blocked by sanctions. Not moving forward, but holding up threadbare pants, Besarab says.

He describes the country’s role as service-oriented.

“The academic community and tech sector will integrate even more strongly into Russian industrial and military supply chains. Belarus’s role is a technological back-office: fix, tweak, do simple reverse engineering. The fundamental component is aging and collapsing; the number of publications in predatory journals is growing, reports are becoming more colorful and picturesque,” the expert notes.

At the same time, Besarab sees a rare positive trend.

“The scientific community inside the country is in a state of exhaustion — what in biology is called ‘displaced activity.’ But that part of the community with mobility will leave. Against this background, a scientific layer is forming in diasporas. The number of Belarusian scientists abroad is steadily growing. Given this outflow of intellectual potential, 2026 could be key for laying the foundations of a virtual scientific Belarus,” he says.

According to him, it is precisely this environment that can preserve Belarusian science as such.

Сёння AI — гэта адначасова і культ, і моцны раздражняльнік: адны спадзяюцца, што чалавецтва атрымала ў рукі інструмент для выбуховага развіцця, іншых ужо сама агаворка «зроблена штучным інтэлектам» выклікае раздражненне. Людзі непакояцца, што LMM забярэ працу ў мільёнаў, а ў перспектыве стане суперинтэлектам, які закабаліць чалавецтва. І ўсё часцей мы чуем, што шматмільярдныя ўліванні ў індустрыю накачваюць бурбалку, якая хутка лопне.

Сяргей Бесараб, науковец, запрошаны даследчык Инстытута глабальных катастрафічных рызыкаў (GCRI), тэхнааптыміст і AI-скептык, прапануе халодны душ як для тых, хто панікуе ў чаканні апакаліпсісу, так і для тых, хто лічыць, што хутка AI будзе рабіць усё за нас. Па яго меркаванні, сённяшнія LLM здольныя дапамагчы з рутынай, але на марную валтузню з імі не трэба губляць час там, дзе патрэбна сапраўдная навука, а не прэзентацыя для інвестараў.

2digital: Як вучоны наколькі ты ацэньваеш дапамогу, якую дае ІІ навуцы?

Siarhei: Сёння нейраген знаходзіцца, умоўна кажучы, на ўзроўні студэнта-дыпломніка, які асабліва ні ў чым не разбіраецца, але працуе вельмі хутка, старанна і можа быць выкарыстаны «на падхваце». Таму штучны інтэлект забірае на сябе ўсю бязглуздую руціну, якая раней з’ядала ў вучоных шмат часу. У першую чаргу — апрацоўка баз даных: перабор розных гіпотэз, аўтаматызацыя аналізу, напісанне базавага кода і г.д.

Мы гаворым толькі пра «працу маўп», тую, якой так не любяць займацца вучоныя, бо ў ёй няма ні кроплі творчасці. Калі вам распавядаюць пра грандыёзныя навуковыя адкрыцці, зробленыя AI, гэта не больш чым піяр.

2digital: Тады давай вызначымся, у якіх галінах ШI сёння сапраўды добра сябе праявіў, а дзе яго карысць пераацэненая?

Siarhei: Пераацэненая яго карысць у стварэнні фундаментальных тэорый, прычынных тлумачэнняў, нават пастаноўцы навуковых пытанняў. Мне становіцца сьмешна, калі чую ў сацсетках пра тое, што AI даказаў тэарэму Ферма. Нейраген, або так званы штучны інтэлект, цяпер здольны толькі паразітаваць на ўжо існуючых структурах ведаў, але не здольны ствараць што-небудзь новае.

Вельмі дрэнна сябе LLM праявілі ў адукацыі, хаця першапачаткова была вельмі шырока распіяраная гісторыя пра персаніфікаваных AI-выкладчыкаў. Але, улічваючы нязменна высокі працэнт галюцынацый у ШI, стала зразумела, што прымяняць яго для навучання людзей нейкім фундаментальным асновам, мякка кажучы, не эфектыўна, бо ён закладвае ў перададзеныя веды значны і непрымальны працэнт «браку».

2digital: Добра, давай прыпусцiм, што ШІ у некаторых галінах цяпер знаходзіцца на ўзроўні студэнта. І з гэтым ёсць праблема. Усе мы калісьці былі маладымі спецыялістамі, праходзілі праз этап «працы маўп», якой займаюцца цяпер AI, спасцігаючы азы сваёй прафесіі. Цяпер часта можна пачуць, што ў кампаніях скарачаюць джуніёраў, бо іх лёгка замяніць LLM. Чым гэта пагражае?

Siarhei: Гэта пагражае калапсам. Каб патлумачыць, я пачну здалёк. Інтэлект — гэта працэс. Навыкі — вынік гэтага працэсу. То-бок, уменне само па сабе інтэлектам не з’яўляецца. Дэманстрацыя нейкіх навыкаў пры выкананні любога задання інтэлектам не з’яўляецца і нават не сведчыць пра яго. Інтэлект — гэта здольнасць спраўляцца з новымі сітуацыямі і здольнасць пракладаць новыя шляхі.

З гэтага пункту гледжання, большасць маладых спецыялістаў інтэлекту ў сваёй галіне ведаў як такога не маюць. Яны атрымліваюць яго, папрацаваўшы пэўны час у жывым асяроддзі, няхай гэта будзе завод, НДІ, клініка або творчая майстэрня. Скажам так, інтэлект спецыяліста ўзрошчвае працэс, які мы можам апісаць як творчасць.

І вось цяпер усё больш недальнабачных кіраўнікоў змяншаюць колькасць джунаў, адразаючы базавую прыступку лесвіцы, што фарміруе ў іх супрацоўнікаў прафесійны інтэлект. Рана ці позна мідлы і сеньёры скончацца… а што потым?

2digital: Выступаючы «адвакатам д’ябла», можна запярэчыць: хуткасць развіцця ШІ дазваляе меркаваць, што праз два-тры гады ён даростае да мідлаў, і іх таксама можна будзе замяніць. А крыху пазней — яшчэ на больш высокую прыступку, дойдзе і да сен’ераў…

Siarhei: Так не выйдзе. Умоўна джуніёры вучыліся на нейкіх руцінных задачах, а цяпер гэтую руціну забраў нейраген. Адпаведна, пытанне тут у тым, адкуль возьмуцца мідлы і сеньёры, якія цяпер валідуюць код нейрагену?

Ты спрабаваў пісаць код з дапамогай AI? Нейраген стварае яго табе хутка, блокамі, часта — непрацоўным. Калі ты не разумееш, дзе і што ён змяніў, проста скідваеш паўторна перапісаць. Але код развальваецца яшчэ больш. Напрыклад, я не ведаю мову ADA, і мне трэба было нешта там падправіць пры кампіліцыі Coreboot прашыўкі BIOS. Пасля праўак ад AI код не працаваў, і я спрабаваў уносіць праўкі з дапамогай нейрагену раз за разам, пытаў пра памылкі, удакладняў, выпраўляў, безвынікова спрабаваў запускаць. Атрымлівалася нейкая растучая рэкурсіўная спіраль памылковага кода. У выніку іншая LLM паглядзела на вынік нашай сумеснай «работы» і сказала, што нічога жывога няма, каша з коду, ўсё трэба ствараць з нуля. Але не справілася з заданнем і яна. Што не дзіўна, бо навучаныя на корпусе існуючых чалавечых тэкстаў нейрасеткі ў прынцыпе не могуць знайсці рашэнне для задачы, якую раней ніхто не вырашаў (на якім небудзь stackoverflow, напрыклад). У сухім рэшце я атрымаў страчаны дзень. Уяві, што ў рамках буйной кампаніі спецыяліст усляпую выдаткаваў два-тры дні на разграбанне код, які першапачаткова быў непрацоўным? Якія гэта выдаткі для кампаніі.

Але для чалавека гэта разграбанне смеццевага «нейраген-кода»— гэта таксама навык. Умоўны джуніёр, які пару разоў страціў два-тры дні на такое вар’яцтва, зразумее, што хутчэй было б давучыцца і код напісаць самому. LLM жа лухту можа генерыраваць бясконца, няспынна. То бок адпаведна, выключаючы з працэсу джуніёраў, якія навучыліся працаваць з «дурным» нейраген-кодам, мы атрымліваем аператараў, якія не разумеюць, як працуюць іх машыны. Усё літаральна спыняецца пры першай жа паломцы.

2digital: Калі гаворым пра экзістэнцыйную небяспеку AI, часцей за ўсё маем на ўвазе сцэнар стужкі «Тэрмінатар», калі свет захапіў супер-розум, які палічыў чалавека перашкодай. Як гэта бачыш ты?

Siarhei: Баяцца трэба не апісанага ў фільме «Тэрмінатар», а апісанага ў фільме «Ідыекратыя». Гэта, на мой погляд, самая відавочная пагроза. Я кажу пра татальную кагнітыўную дысфункцыю значнай часткі чалавецтва. Мозг — як мышца, калі ты яе не задзейнічаеш, яна атрафіруецца (вядомае правіла «use it or lose it», выкарыстоўвай, або страціш). Адпаведна, актыўна выкарыстоўваючы нейрасеткі, ты дэлегуеш ім частку сваіх кагнітыўных функцый. І вызваленыя рэсурсы многія накіроўваюць не на пазнанне і творчасць, як мары лі тэхнааптымісты мінулага, а на прагляд серыялаў і doomscrolling стужкі ў TikTok. Фактычна, перакладаючы кагнітыўныя задачы, што трымаюць наш мозг у тонусе, на нейрасеткі, мы фарміруем так званую «кагнітыўную пазыку». Я пісаў нядаўна пра артыкул даследчыкаў з МІТ, дзе добра апісалі гэтую з’яву. Кожны раз, калі вы аддаеце нешта на водкуп нейрагену, ваш кагнітыўны доўг расце, і ў персанальнай доўгатэрміновай перспектыве гэта вельмі дрэнна. Можна лічыць, што бяздумнае выкарыстанне нейрасетак — гэта актыватар паскоранага кагнітыўнага старэння. Цела ў вас, дапусцім, саракагадовае, а мозг —будзе як у сямідзесяцігадовага.

Калі я чую пра звышчалавечы інтэлект, які захопіць чалавецтва, задаю пытанне: нават калі нейкі ўмоўны агульны штучны інтэлект з’явіцца, з чаго вы ўзялі, што яму будзе нейкая справа да нас? Вось асабіста вас, напрыклад, сёння моцна непакоіць лёс пылавых кляшчоў, якія мільярдамі жывуць у вашай кватэры? Існуе верагоднасць, што такі ўяўны па-за чалавечы ШІ нас проста не заўважыць. Але тут ёсць небяспечная развілка: ен можа проста не заўважыць і пайсці далей, а можа — выпадкова раздавіць, не заўважыўшы. Верагоднасць 50/50. Але гэта ўсе мроі, што мы цяпер разважаем пра нейкі «багападобны» ШІ. Да стварэння нечага такога яшчэ вельмі далёка.

Канадскі даследчык Рычард Саттан, ідэі якога мне блізкія, адзначае, што пакуль у самой канцэпцыі ствараемых LLM прасочваецца антрапаморфнасць — падражанне чалавеку і чалавечаму, у тым ліку і чалавечыя метады апрацоўкі інфармацыі, ніякіх выбітных прарываў у развіцці ШІ (трансформераў у першую чаргу) мы не ўбачым. Умоўна кажучы — мы можам спаць спакойна, пакуль ШІ будзе працягваць думаць па-чалавечы, імкнуцца да падабенства з чалавекам. Бо нельга атрымаць нешта новае, пастаянна павялічваючы аб’ёмы капіравання старога. Саттан прама кажа:

building in how we think we think does not work in the long run

Саттан лічыць эпоху трансформераў і чат-ботаў тупіковай галінай на шляху да суперинтэлекту, галоўным чынам таму, што ўсе гэтыя мадэлі не здольныя вучыцца на ўласным досведзе, на ўласных памылках. Тое, што сёння многія ўспрымаюць як «памяць нейрагену», насамрэч проста жорстка запрограммаваная абвязка. У самім чат-боце чаты не запамінаюцца і запомненыя быць не могуць, калі патрэбна нейкая функцыя, то яна выклікаецца звонку.

Менавіта маштабаванне вылічэнняў, а не спроба імітаваць чалавечае мысленне, змогуць, у тэорыі, вывесці нейрагены на шлях да суперінтэлекту. Усе апошнія прарывы ў так званым ШІ адбыліся не таму, што гэтыя сістэмы сталі разумнейшыя. Яны атрымалі магчымасць выкарыстоўваць больш вылічальных рэсурсаў і менш чалавечых здагадкаў.

У гэтым плане даволі паказальная гісторыя з AlphaGo, які пасіўна вучыўся на ўсім корпусе партый у Го, сыграных майстрамі. Але потым новая мадэль перастала выкарыстоўваць чалавечы досвед і сыграла некалькі соцень мільёнаў гульняў сама з сабой. Вынік — у 2017 нейраген канчаткова перамог чалавека ў гэтай неверагоднай гульні. Значна, дарэчы, больш складанай, чым шахматы, і такой, што патрабуе прасторавага мыслення.

То-бок эвалюцыя — гэта не пра stochastic parrot, лічбавую варажбітку-цыганку, якая «сядзіць» ва ўсіх сучасных чат-ботах і прадказвае наступны токен у тэкставым патоку. Гэта пра мадэлі, якія наўпрост кантактуюць з вонкавым асяроддзем і атрымліваюць ад яго зваротную сувязь, пастаянна на гэтым трэніруючыся.

Пры гэтым важна адзначыць, што мы сёння дрэнна разумеем, які досвед атрымае ШІ, калі пачне навучацца не толькі на тэкставых масівах, але і комплексна аналізуючы гукі, выявы, фізічнае ўзаемадзеянне з аб’ектамі. Гэта стане магчымым з актыўным укараненнем аўтаномных (антрапаморфных?) робатаў у быт людзей.

2digital: Такія робаты існуюць ужо сёння….

Siarhei: так, але гэта ў асноўным эксперыментальныя ўзоры. Нядаўна IEEE Communications Society апублікавала даследаванне пра тое, што антрапаморфныя робаты, па сутнасці, нікому не патрэбныя. Бо якасць іх працы істотна ніжэйшая, чым у людзей.

Быў вялікі хайп з пастаўкай такіх робатаў на вытворчасць. Але аказалася, што вытворцы пакуль не разумеюць, як іх асэнсавана прымяняць. Пры гэтым пастаўшчыкам робатаў вельмі выгадна абслугоўваць адзінкавыя серыйныя заказы, а не закрываць множныя рознічныя патрэбы. Таму не дзіва, што ў даследчыкаў IEEE ёсць меркаванне, што, якім бы ні быў прагрэс у сферы нейрасетак, ён ніяк прапарцыйна не павялічыць аб’ёмы продажу антрапоморфных робатаў.

2digital: А што ты думаеш пра такую версію: нас чакае сацыяльная катастрофа — людзі, пазбаўленыя працы, якую ў іх забраў ШІ, паўстануць…

Siarhei: Як аматар кніг Фрэнка Херберта, хачу нагадаць пра Батлерыянскі джыхад у яго «Дзюне» — свяшчэнную вайну, якую людзі разгарнулі супраць «мыслячых машын». Гэта я да таго, што ў чалавецтва да пэўнага часу сапраўды застаецца магчымасць выйсці на вуліцу і ўсе праблемы з ШІ вырашыць праз бунт. Заўсёды ёсць магчымасць сыходу ў неалудызм (лудызм — рух англійскіх рабочых-тэкстыльшчыкаў пачатку XIX стагоддзя, якія пратэставалі супраць пагаршэння ўмоў працы і зніжэння аплаты, разбураючы новыя машыны — рэд).

Але варта памятаць, што ў кампаніях, якія займаюцца стварэннем і прасоўваннем ШІ, ёсць цэлыя аддзелы, што займаюцца працай з грамадскай думкай, і я ўпэўнены, што яны пралічваюць, як мінімізаваць верагоднасць таго, што людзі выйдуць на вуліцы.

2digital: Усе гавораць пра мыльную бурбалку ІІ. Бачыш яе?

Siarhei: У мяне часта ўзнікае асацыяцыя з бурбалкай доткомаў 1990-х. Ужо цяпер кампаніі трацяць нейкія сотні мільярдаў долараў на чыпы, дата-цэнтры. А які рэальны прыбытак? Пакуль прыбытак абсалютна непараўнальны з выдаткамі. І быў выдатны даклад-справздача Goldman Sachs пра тое, што LLM у іх сучасным выглядзе ніколі не выйдуць на самаакупнасць. Адразу згаджуся, што гэта гучыць вельмі катэгарычна. Але і здаровы сэнс мне падказвае, што такі перакос выдаткаў будзе вельмі складана кампенсаваць.

У мяне даволі даўно ужо глядзячы на гэта ўсе ўзнікала вельмі трывожная думка, што выраўняць усё гэта можна толькі з дапамогай рэкламы ў LLM. І бачу, што такія думкі ўзнікаюць не толькі ў мяне. Нядаўна ў кагосьці ў Facebook я бачыў пост пра тое, што ў найбліжэйшы час нам свеціць хутчэй не AGI (Artificial General Intelligence), а AdGI (Advertising General Intelligence). Прычым AGI не свеціць нам у найбліжэйшыя тры-пяць гадоў як мінімум, а AdGI можа прыйсці ўжо заўтра. Бо гэтая рэч выдатна зачыняе розніцу паміж выдаткамі на «жалеза» і атрыманым эканамічным профітам.

То-бок ёсць тры шляхі.

1. Першы — мыльная бурбалка лопаецца.
2. Другі — з’яўляецца нешта кшталту AdGI.
3. Трэці — ШІ здзяйсняе сапраўдны прарыў, становячыся карыснай інфраструктурай накшталт таго, што адбылося ў свой час з Інтэрнэтам.

Калі ўсё застанецца «як ёсць», спатрэбіцца літаральна пару гадоў, каб буйныя карпарацыі, якія інвестуюць у развіццё ШІ, пачалі пытацца ў «бацькоў-заснавальнікаў» ШI: хлопцы, дзе прыбытак?

Бо па сутнасці цяпер галоўнае паліва росту для AI-рынку — хайп. У прынцыпе гэта таксама можа сысці за прыкмету AI-бурбалкі, маркетынг, які апярэджвае бягучыя магчымасці. Плюс паўторная падача старых метадаў пад маркай AI-powered.

Хайп — гэта паліва інвестыцый. Адкрытыя прэзентацыі Альтмана, падобныя да прэзентацый Apple або запускаў Starship. Але за гучнымі словамі, калі прыслухацца, няма нейкіх глабальных прарываў у апошнія гады. Колькі часу інвестары будуць цярпець і слухаць байкі якога-небудзь Хасабіса пра тое, што дзякуючы ШІ у найбліжэйшыя дваццаць гадоў мы зможам асвойваць Сусвет, дзякуючы нейрасеткам знойдзем лекі ад раку, і новыя крыніцы энергіі. Слухаць без рэальных пацвярджэнняў?

Вось, напрыклад, нам кажуць, што дзякуючы ШІ адкрылі сотні новых матэрыялаў, якія пры больш уважлівым разглядзе аказаліся або не новымі (а старымі, з перастаўленымі, напрыклад, месцамі элементамі — т.зв. «структурна наіўныя злучэнні»), або ўтрымлівалі нейкія дзікія элементы, кшталту праметыя або протакцінія, што выносіць іх вытворчасць за межы здаровага сэнсу (т.зв. праблема сінтэзуемасці).

Нядаўна прагрымела навіна пра тое, што нейраген стварыў паўнавартасны Linux‑камп’ютар з 843 кампанентаў, і ён загрузіўся з першага разу. Але пачынаем глядзець і аказваецца, што там проста дзве пячатныя платы нейраген спраектаваў. Прытым на аснове гатовай прынцыповай схемы. Прытым без уліку прызначэння гэтых плат. Калі адняць ад навіны хайповае слова AI, то атрымаецца, што тое самае рабілі яшчэ ў 1970-х звычайныя праграмы-трасіроўшчыкі.

2digital: Ці можа ШІ стаць інструментам тэрору ў тым выглядзе, у якім ён існуе цяпер?

Siarhei: Ён ужо фактычна ім стаў. Грамадства цяпер жыве ў дзвюх рэальнасцях: фізічнай (наш звыклы свет) і інфармацыйнай (тая, што схаваная за экранам смартфона і камп’ютара). І нейрасеткі сталі інструментам інфармацыйнага тэрору за кошт персаналізаванай дэзынфармацыі і сацыяльнай інжынерыі.

Мы бачым сотні згадак пра тое, што генеруецца голас чалавека і нават яго відэавыява, каб выманіць у яго грошы. Ствараюцца цэлыя хвалі фэйкавай дэзынфармацыі перад выбарамі ў розных краінах. Генеруюцца хвалі скаму. Тэрор ужо тут, проста мы прывыклі палохацца пагроз з фізічнага свету і не заўсёды надаём значэнне вайне наратываў, якая ідзе ў інфармацыйнай прасторы. Пры гэтым інфармацыйны тэрор прыводзіць да такіх жа, калі не большых, рэальных фізічных ахвяр. І псіхалагічнае аднаўленне ад інфатэрору можа аказацца значна складанейшым, чым ад нейкага фізічнага ўздзеяння. Горш за ўсё тое, што нейрасеткі цяпер выкарыстоўваюцца як неверагодная машына прапаганды, якой ніколі не было ў гісторыі чалавецтва.

2digital: Ці бачыш ты, што стваральнікаў штучнага інтэлекту сапраўды непакоіць, што новыя магчымасці трапяць у дрэнныя рукі, і яны прыкладаюць намаганні, каб гэта прадухіліць?

Siarhei: Думаю, што пакуль іх непакоіць толькі тое, што напісана ў рэгуляторных актах, якія іх абмяжоўваюць. На лёс чалавецтва ім напляваць. Хачу тут нагадаць пра Асіламарскую канферэнцыю, якая прайшла ў 2017 годзе. На ёй было сфармулявана 23 прынцыпы адказнага развіцця ШІ: бяспека, празрыстасць, адказнасць, чалавечы кантроль, улік сацыяльных наступстваў. Сення значная частка гэтых пунктаў ігнаруецца распрацоўшчыкамі сучасных LLM. Мала таго, некаторыя «бацькі-заснавальнікі» прамым тэкстам пачынаюць заяўляць, што мы павінны зняць увогуле ўсе абмежаванні з штучнага інтэлекту.

Ускосна іх намеры пацвярджае тое, што ў апошнія гады яны скарацілі ў сваіх кампаніях менавіта аддзелы бяспекі. Так, напрыклад, у 2024 годзе, пасля сыходу Іллі Суцкевера і Яна Лейке, у OpenAI дэманстратыўна распусцілі працоўную групу «Superalignment», якая займалася пытаннямі этычнасці і бяспекі нейрасетак. Ліквідаваны аддзелы бяспекі і ў іншых буйных кампаніях.

Напрыклад, у сакавіку 2023 года Microsoft цалкам ліквідавала каманду AI Ethics & Society, якая займалася тым, каб прынцыпы «адказнага ШІ» рэальна ўлічваліся ў дызайне прадуктаў.

Financial Times прамым тэкстам піша, што ў Microsoft, Meta, Google, Amazon і Twitter/X былі знішчаны каманды «responsible AI», што выклікае пытанні да прыярытэтаў бяспекі на фоне паскарэння гонкі ў ШІ.

У 2024 годзе Google правёў рэарганізацыю ключавой каманды па адказным ШІ Responsible Innovation (RESIN): яе лідары сышлі, каманду фактычна раздзялілі.

2digital: Можна запярэчыць: гэта праблемы, якія павінны адсочвацца і выпраўляцца рэгуляторнымі сістэмамі розных краін. Але цяпер мы бачым сітуацыю, пры якой большасць праблем, што ўзнікаюць у сувязі з этычнасцю ШІ, закрываюцца птушачкай у карыстальніцкай дамове. Калі, на тваю думку, Еўрасаюз, ЗША зразумеюць, што пара гэтымі пытаннямі займацца сур’ёзна?

Siarhei: Па меры ўзнікнення нейкіх сур’ёзных катастроф. Як толькі праблема выйдзе на масавы ўзровень. Памятаеш, мы гаварылі пра два светы, у якіх жывём: фізічны і інфармацыйны? Дык вось, правілы першага свету мы ўсе вывучылі, наступствы за іх парушэнне праяўляюцца часта імгненна. Калі ты пераходзіш дарогу на чырвонае святло — цябе збівае машына, калі крадзеш у краме — сядзіш у турме.

У інфармацыйным свеце ёсць адкладзены эфект, наступствы тваіх дзеянняў могуць праявіцца не адразу і несці кумулятыўны эфект, незаўважна зліваючыся з дзеяннямі іншых людзей.

Мы жывём толькі на палову у інфармацыйнай экасістэме. Але правілы нейкага паводзінаў у ёй, умовы жыцця ў гэтым інфармацыйным грамадстве ўвогуле не вывучаюцца. Па якіх прычынах? Можна ўдарыцца ў тэорыі змовы і дапусціць, што ёсць частка грамадства, якой выгаднае цяперашняе становішча спраў. Але я хутчэй схіляюся да правіла «ляза Хайнлайна», якое, па аналогіі з «лязом Акама», сцвярджае, што не трэба прыпісваць тэорыю змовы таму, што можа быць абумоўлена звычайнай тупасцю.

2digital: Як ты ацэньваеш экзистэнцыйную пагрозу ад ШІ, які пераўзыдзе па сваіх параметрах чалавечы інтэлект?

Siarhei: Тут я хочацца працытаваць меркаванне Yann LeCun, прафесара NYU, аднаго са стваральнікаў згорткавых нейрасетак (LeNet):

Before we reach Human-Level AI (HLAI), we will have to reach Cat-Level & Dog-Level AI

Як я казаў вышэй, калі ўспамінаў Саттана, антрапаморфны ШІ наўрад ці выстраліць. Мала таго, бягучыя архітэктуры вялікіх моўных мадэляў аўтарэгрэсіўныя. На рынку AI галоўнае слова за праграмістамі, а не за філосафамі, кагнітывістамі, і інш спецыялістамі, якія сапраўды пагружаныя ў тэорыю свядомасці, мыслення. Што можа праграміст, абмежаваны вокнам свайго SDK, увогуле ведаць пра функцыянаванне сапраўднага інтэлекту?

Лічыце аксіёмай: не будзе ніякага трансформера/чат-бота і г.д. які «пераўзышоў чалавечы інтэлект», таму што няма агентнасці, няма аўтаномных мэтаў, няма ўстойлівай здольнасці да самаўдасканалення па-за асяроддзем. Хвалявацца трэба будзе пачынаць тады, калі пачне з’яўляцца нешта, «як Саттан папярэджваў»

2digital: Мы папрасілі ШІ задаць табе яшчэ тры крытычныя пытанні пра сваю працу. Вось якія ён прапанаваў. Пытанне першае — якія назіраемыя факты або вынікі прымусяць цябе перагледзець свае ацэнкі рызык ШІ (у бок «больш» або «менш»)? Назаві канкрэтныя трыгеры, а не агульныя словы.

Siarhei: Па-першае, калі ён пачне даваць мне сапраўдныя, валідныя хаця б напалову спасылкі. Па-другое, калі ён перастане выкарыстоўваць маніпуляцыі. Звярніце ўвагу, што ад AI цяпер амаль немагчыма дабіцца сухога, акадэмічнага адказу — ён, нават маючы адмысловы прэпромт, усе роўна хутка спаўзае да таго, каб «наліць вады» пры любым зручным выпадку. Ну і па-трэцяе — калі ШІ навучыцца напрамкі адказваць мне «не», калі не ведае адказу на пытанне, ці ў яго не дастае інфармацыі.

Верагоднасная мадэль — гэта верагоднасная мадэль, стахастычны папугай, які вырас на чалавечых тэкстах. Калі нешта дзесьці згадвалася, то чым часцей яно згадвалася, тым менш верагоднасць галюцынацыі. Калі пытацца пра нешта рэдкае і ўтылітарнае — галюцынацыя будзе амаль са 100% верагоднасцю. А я хачу адказ — «я не ведаю адказу».

2digital: Другое пытанне ад AI — калі заўтра табе забароняць карыстацца ІІ у працы, што ты страціш першым чынам?

Siarhei: Я страчу хуткасць працы. Пры гэтым калі б мне прапанавалі вярнуцца зараз, напрыклад, да Google Пошуку версіі 2019 года, я б не надта засмуціўся, для мяне ён быў дастаткова эфектыўным працоўным інструментам. Сваім з’яўленнем AI мэтанакіравана сапсавалі Google Пошук. Прытыв гэта адбылося выбуха-падобна, быў такі момант, калі ўзнікла шмат пастоў з назіраннямі людзей пра тое, што Google Пошук раптам стаў працаваць значна горш.

Пры гэтым адзначу, што мне вельмі падабаецца тое, як нейрасеткі працуюць у якасці сакратара, транскрыбуючы аўдыя ў тэкст, перакладаючы інфармацыю на розныя мовы. Гэта сапраўды выглядае вельмі крута, было б шкада гэтае дасягненне страціць.

2digital: Трэцяе пытанне ад AI — дзе ты сам як даследчык, публічны эксперт ужо памыляўся ў прагнозах пра тэхналогіі і рызыкі? Чаму гэтая памылка навучыла цябе? І як ты цяпер абараняешся ад самападману?

Siarhei: Без прытворнай сціпласці скажу, што я, канечне, рабіў прагнозы рэдка, але калі рабіў, то яны, як правіла, збываліся. Праўда, часам — з запазненнем. Але тут хутчэй справа ў тым, што я заўсёды лічу, што лепш пераацаніць пагрозу, чым яе недаацаніць. Здаровы, рацыяналістычны песімізм — гэта добрая якасць, як і разумная насцярожанасць.

У сённяшнія хаатычныя, непрадказальныя равучыя дваццатыя гады гатовы да ўсяго той, хто не чакае нічога добрага..

Артыкул-крыніца ўпершыню быў надрукаваны на ангельскай мове. Пераклад і адаптацыя аўтарская LAB-66

Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна

Сяргей Бесараб даводзіць: метэазонды — добры навуковы інструмент і цудоўная магчымасць для папулярызацыі навукі, інжынерыі і матэматыкі. Але не такі добны інструмент для кантрабанды цыгарэтаў: выходзіць дарагавата і занадта складана лагістычна.

Літва чарговы раз закрыла мяжу з Беларуссю 26 кастрычніка, і на гэты раз — да 30 лістапада. Афіцыйны Менск называе гэта правакацыяй Літвы. Літоўскі ж бок даводзіць, што прычына — запуск метэазондаў з кантрабанднымі цыгарэтамі, пра які ўлады Беларусі не могуць не ведаць.

На выкарыстанне метэазондаў пакрыўдзіўся беларускі навуковец-хімік, аналітык тэхналогіяў Сяргей Бесараб.

«Для мяне гэта навуковая рэч, вельмі светлая, — кажа Бесараб «Белсату» пра метэазонды. — Выкарыстоўваць іх для кантрабанды, для атакі… Расейцы ўсё ператвараюць у зброю, і нашыя недарэкі пад гэтую марку таксама!»

Ён цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў: гэта ж самы даступны шлях у космас! Дакладней, у перадкосмас: звычайныя метэазонды могуць падымацца на 30–40 км, а лінія Кáрмана — умоўная мяжа між атмасферай Зямлі і космасам — гэта 100 км.

Бесараб даводзіць, што аэранаўтыка метэазондаў толькі здаецца нейкім панурым вымярэннем тэмпературы, ціску і хуткасці ветру. Калі на метэазонд прычапіць фотакамеру — гэта самы просты і танны спосаб убачыць космас.

Гісторыя метэазондаў пачалася ў 1930-я гады, першым аэрастатчыкам можна лічыць Агюста Пікара, які з дапамогай гэтых прылад даследаваў касмічнае выпраменьванне, радыяцыю на вышыні 30–40 кіламетраў. Дзякуючы гэтаму былі адкрыты тры новыя элементарныя часцінкі: пазітрон, мюон і пі-мезон. Метэазонды-аэрастаты можна выкарыстоўваць для касмічных навуковых даследаванняў, але без выдаткаў на выхад у космас. І рабіць гэта можа кожны ахвочы.

Бесараб пачаў пераймацца тым, што метэазонды выкарыстоўваюць у кепскіх мэтах, і сеў лічыць, наколькі гэта мэтазгодна для кантрабанды.

Колькі каштуе запусціць метэазонд?

Метэазонд, тлумачыць Бесараб, гэта фактычна паветраны шарык з пругкага палімернага матэрыялу, найчасцей са штучнага ці натуральнага латэксу. Яго напаўняюць лёгкім газам: вадародам, геліем ці іх сумессю. Бываюць яшчэ поліэтыленавыя метэазонды, так званыя zero-pressure, не разлічаныя на ціск з сярэдзіны (латэксныя на сваёй «крэйсерскай» вышыні раздзьмухваюцца праз меншы ціск звонку).

Архімедава сіла выштурхае шар у верхнія разраджаныя пласты атмасферы, менавіта дзякуючы ёй шар можа несці нейкую карысную нагрузку. Што метэазонд з кантрабанднымі цыгарэтамі, што цэпелін «Гіндэнбург» лятуць паводле аднаго прынцыпу, толькі на розных вышынях і з рознай нагрузкай.

У Літву прыляталі розныя зонды, якія неслі розныя грузы цыгарэтаў. Напрыклад, гэтым летам у школьным двары ў Коўне прызямліўся, мяркуючы па фота відавочцаў, шар дыяметрам купала не менш за 4 м. Паведамлялася, што знайшлі каля 1500 пачак кантрабандных цыгарэтаў.

Блок цыгарэт з 10 пачак важыць каля 250 грам. Значыць, шар з 1500 пачкамі або 150 блокамі па 10 пачак мусіў несці (150 пачак × 0,25 кг) = 37,5 кг цыгарэт. Абалонка шара таксама важыць нямала — на такі груз спатрэбіцца шар з вагой латэкснай абалонкі ў некалькі кілаграм.

Пад’ёмная сіла гелію паводле закону Архімеда — каля 1 літра на 1 грам вагі. Значыць, на 1 кг трэба 1000 літраў або 1 м³, на 37,5 кг грузу — 37,5 м³ гелію. Паветраны шар — не ідэальны шар, форма бліжэй да «кроплі». Каб столькі гелію ўлезла ў паветраны шар, патрэбны шар з дыяметрам купала каля 4,15 метра. І сам шар мае вагу. Каб падняць і шар, і груз, трэба будзе ўжо не менш за 40 м³ гелію і метэазонд з дыяметрам купала каля 4,5 м.

І гэта не такі самы шар, як шарыкі, што купляюць на святы. Гэты спецыяльны шар, разлічаны на палёты на вышыні, тонкія шарыкі такога не вытрымаюць. Прынамсі раней у Беларусі для метэазондаў найчасцей куплялі бразільскія латэксныя шары. Японскія (як «Totex») яшчэ лепей, але яны даражэйшыя, гэта ўжо «самы шык».

Шукаем у продажы шар пад нашыя ўмовы. У метэазондах пазначаюць максімальную пад’ёмную вагу і дыяметр пры разбурэнні з разліку на максімальную вышыню палёту метэазонду, а гэта наўрад ці менш за 10 км. Так высока наўрад ці трэба падымаць цыгарэты, таму можна рабіць «зніжку» на меншую вышыню. Возьмем шар з дыяметрам на разбурэнне 6,8 м і максімальнай пад’ёмнай вагой да 20 кг за 24 тысячы расейскіх рублёў — 887,35 беларускага рубля паводле курсу Нацбанку. Бесараб падкрэслівае: сабе ён узяў бы шар з большым дыяметрам на такі груз, бо навуковец не стане ашчаджаць на надзейнасці, але кантрабандыст можа сабе дазволіць эканомію на шары, бо калі запускае дзясяткі такіх шароў, не страшна, калі некалькі страціць.

Звычайны балон з геліем — 40-літровы (такі яго геаметрычны аб’ем), які пры звычайных умовах утрымлівае каля 6 ­м³ гелію. Такі балон каштуе каля 320 рублёў. Значыць, запраўка нашага шара 40 м³ гелію будзе каштаваць (320 рублёў за балон / 6 м³ гелію ў балоне × 40 м³ гелію ў шар) = 2133 рублёў 34 капейкі. На гэта спатрэбяцца няпоўныя сем балонаў.

Пачка звычайных танных беларускіх цыгарэт, якія перапраўляюць кантрабандысты, каштуе ад 3 да 5 рублёў. Возьмем цану ў 4 рублі. Шар нясе 1500 пачак — значыць, груз на 6000 рублёў. А ўся канструкцыя каштуе (6000 за цыгарэты + 2133,34 за гелій + 887,35 рубля за шар) = 9020,69 рубля. Пачка цыгарэт, што была па 4 рублі, «з дастаўкай» каштуе ўжо (9020,69 рубля за канструкцыю / 1500 пачак) = 6.01 рубля або 1,75 еўра.

Гэта выглядае выгадна: у Літве яшчэ трэба пашукаць пачку «легальных» цыгарэт хаця б па 4 еўра. Калі браць толькі цану шара і гелію, а цыгарэты прадаваць па 3 еўра за пачку, выйдзе, што кантрабандыстам дастанецца прыбытак (3 еўра пры продажы — 1,75 еўра кошту пачкі з «дастаўкай») × 1500 пачак = 1875 еўра з партыі.

Ды гэта трэба дзяліць ніяк не менш як на двух чалавек: адзін прымае і як мінімум адзін адпраўляе. І калі напаўняць шар-зонд геліем, ён жа падымаецца! А патрэбны 4,5-метровы шар, які падыме 37,5 кг. Бесараб згадвае, як сам з сябрамі запускаў метэазонд: некалькі чалавек накрывалі садзьмуты шар тэнтам, які трымаўся на якарах, і тады яго можна было надзімаць. Дзяліць давядзецца наўрад ці на двух.

Уявім, што ў аперацыі задзейнічаныя пяць чалавек. З шара і 1500 пачак цыгарэт яны атрымаюць па 375 долараў на чалавека. Але гэтыя разлікі не ўлічваюць выдаткаў на транспарт кантрабандыстаў з цыгарэтамі па абодва бакі мяжы, на транспарт з балонамі па беларускі бок, на газавую арматуру, а таксама рызыкі страціць або не знайсці шар і рызыкі страціць волю разам з шарам. Схема выглядае ўсё больш сумнеўнай.

Кантрабандысты ведаюць таннейшы спосаб?

Былы кантрабандыст расказваў выданню «Most» пра іншыя лічбы: тры балоны газу на шар (а не сем, як у нашых падліках), сабекошт зонду — прыкладна 350 долараў (а не 1200, як у нашых падліках). Ён казаў гэта ў кантэксце кантрабанды 1500–2000 пачкаў цыгарэтаў на шар.

Магчыма, у гэтых падліках ёсць памылка ці схаваная зменная, як то меншая колькасць цыгарэтаў на шар (запускалі, напрыклад, шары з 750 пачкамі — удвая меншы груз) ці ніжэйшая цана газу.

Напрыклад, шары могуць запаўняць не бяспечным геліем, а значна больш небяспечным вадародам. Ён мае крыху большую пад’ёмную сілу і на парадак ніжэйшую цану, але можа выбухнуць пры запраўцы, запуску ці няўдалым прызямленні. А пра выбухі шароў ці кантрабандыстаў не паведамлялі.

І калі запраўляць шар вадародам, трэба будзе шэсць 40-літровых балонаў на 37,5 кг цыгарэт, і ў 350 долараў (калі не больш) абыдзецца толькі газ, без уліку цаны самога шара. Можна запраўляць шары таксама сумессю вадароду з геліем, але гэта даражэй, чым чыстым вадародам.

Ды нават калі ўзяць прыбыткі з зонду за 350 долараў на партыю 1500 пачак цыгарэт, застаюцца іншыя перашкоды.

Пытанне не толькі ў цане, але і ў лагістыцы

Бесараб прапануе ўявіць, як везці дзясяткі 40-літровых балонаў з геліем. На ровары такое не завязеш. І патрэбная пускавая пляцоўка, на якой трэба напаўняць шары геліем. А яшчэ патрэбная каманда. Каб адразу запусціць 66 метэазондаў, як было ў апошні раз, патрэбная каманда хаця б з 10 чалавек у адным месцы. І гэта ў памежжы, дзе можна нарвацца на патруль.

Навукоўцу смешна ўяўляць, як такая група кантрабандыстаў незаўважна запускае 66 шароў. Наўрад ці такое можна зрабіць без дазволу дзяржавы. Аб тым жа выданню «Most» казаў былы памежнік: столькі метэазондаў — «гэта ўжо ніяк не падобна да шараговых кантрабасаў, яны працуюць ціха, не ў іх інтарэсах так звяртаць на сябе ўвагу».

Для 66 шароў трэба вельмі шмат гелію. Нават калі лічыць па тры балоны на шар, як казаў кантрабандыст, гэта 198 балонаў. Бесараб задаецца пытаннем, ці будзе агулам на ўсю Беларусь столькі балонаў гелію, каб заправіць 66 шароў. У звычайных умовах столькі гелію ў краіне не спажываюць, трэба завозіць з Расеі. І такую колькасць балонаў могуць заўважыць памежнікі.

Да таго ж, метэазонды могуць быць як адносна кіраванымі, так і практычна некіраванымі. Пра гэта казаў кантрабандыст: з аднаго пункту можна запусціць дзесяць шароў, і ўсе яны прыземляцца ў розных месцах, бо некіраваныя, падаюць дзе заўгодна і часам вяртаюцца ў Беларусь.

У Беларусі апошнім часам пагоршыліся прагнозы надвор’я. У «Белгідрамеце» наракалі на тое, што для добрага прагнозу трэба рэгулярна і сістэматычна запускаць метэазонды, а гэта дорага. Па словах Бесараба, прынамсі ў Расеі цяпер выкарыстоўваюць танныя метэазонды: бяруць шар, на якія вешаюць просценькую пенапластавую каробку, у якой невялікая пячатная плата, штанга з тэрмарэзістарам і дзве батарэйкі, скручаныя ізалентай. Магчыма, у беларускіх метэаролагаў падобныя апараты. Канструкцыя танная, але аднаразовая і практычна некіраваная.

Іншая справа — што робяць з метэазондамі энтузіясты. Са спецыяльнымі клапанамі і сервапрывадамі можна рэгуляваць колькасць газу ў шары і праз гэта вышыню, а з вышынёй мяняецца напрамак ветру і, адпаведна, палёту. Са складанай аўтаматыкай можна садзіць зонд нават з дакладнасцю да 5 метраў. У аматараў на зондах могуць быць наладжаныя і фотаапараты, і радыёсувязь APRS, і GPS-трэкер з перадачай каардынатаў… Каб наладзіць такі прасунуты зонд, дасведчанаму спецыялісту з гатовымі дэталямі і адпрацаванымі праграмамі патрэбная хіба гадзіна. Але кантрабандыст «з чатырма класамі царкоўна-прыхадской школы», як кажа Бесараб, такога не зробіць.

Да таго ж, метэазонд цяжка скіраваць назад: трэба або данапаўняць газам, зноў запускаць і зноў лавіць, або перавозіць па зямлі праз мяжу. І гэта пры ўмове, што шар не пашкодзіцца пры прызямленні. Калі трэба далікатна пасадзіць шар, выкарыстоўваюць парашуты (нярэдка самаробныя), але на здымках зондаў з Літвы парашутаў не відаць. Хутчэй за ўсё, такія зонды для кантрабандыстаў аднаразовыя.

Метэазонд, паўтарае Бесараб, гэта навуковы інструмент. Для навукі выдаткі апраўданыя. Для кантрабандыстаў дакладна скіраваць метэазонд — складана, а запускаць метэазонды — дорага.

Іншая справа — калі метэазонды выкарыстоўваць для тэставання супрацьпаветранай абароны праціўніка, патэнцыйнай перагрузкі сістэмы. Бесараб падлічвае: калі ўзяць сотню метэазондаў па 200–300 долараў і «выманіць» на іх вылет самалёта-знішчальніка, выдаткі могуць акупіцца. Калі «выманіць» цэлую ракету за паўмільёна долараў, тым больш акупяцца. Але ракеты і самалёты — гэта не тое самае, што кантрабанда цыгарэт.

Алесь Наваборскі
29.10.2025
https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty