Γραπτή εισήγηση της συνέλευσης της κατάληψης Apertus στην εκδήλωση «Γουόμπλις – Δυτική Ακτή (ΗΠΑ), 1908–1916», που διοργανώθηκε στις 5 Νοέμβρη 2025, με εισηγητές τον Γιάννη Καρύτσα (ελευθεριακό ιστορικό, εκδόσεις Άρδην & Ελευθεριακή Κίνηση) και τον Βασίλη Κορολή (συγγραφέα της μελέτης για τους Γουόμπλις, μέλος του Σωματείου Υπαλλήλων Καφεζυθεστιατορίων–Ξενοδοχείων Ύπνου Ναυπλίου).
«Η χειραφέτηση των εργατών εμπεριέχει την καθολική ανθρώπινη χειραφέτηση και την εμπεριέχει γιατί η όλη ανθρώπινη υποδούλωση περικλείεται στη σχέση του εργάτη με την παραγωγή. Κάθε σχέση υποδούλωσης δεν είναι παρά τροποποίηση και συνεπεία αυτής της σχέσης.»
Ερρίκο Μαλατέστα
Η ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ;
Η εργατική τάξη δεν εξαφανίστηκε ως κοινωνική πραγματικότητα, αλλά έχει αποδυναμωθεί ως πολιτικό υποκείμενο και συλλογική δύναμη αμφισβήτησης του καπιταλισμού. Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες, η ταξική πάλη και η κριτική στον καπιταλισμό και το κράτος υποχώρησαν, αντικαθιστάμενες από αγώνες για επιμέρους δικαιώματα -δικαιώματα που, παρότι δίκαια, δεν συνδέθηκαν με απελευθερωτικά προτάγματα ούτε αμφισβήτησαν τη δομή της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης. Έτσι, το κεντρικό κοινωνικό ζήτημα της εκμετάλλευσης της εργασίας χάθηκε μέσα σε ένα πλέγμα αιτημάτων που μπορούσαν εύκολα να ενσωματωθούν στο υπάρχον σύστημα.
Η μετατόπιση αυτή δεν έγινε τυχαία. Οι λεγόμενες «ήττες» του εργατικού κινήματος, η εξασθένηση των ριζοσπαστικών μετώπων και η επικράτηση του ρεφορμισμού οδήγησαν στην υποκατάσταση της συλλογικής δράσης από κρατικά ή κομματικά σχήματα διαχείρισης. Τα κόμματα της αριστεράς, αντί να στηρίζουν τη σύγκρουση με το κεφάλαιο όπως διατείνονταν ότι θα κάνουν, προώθησαν τη λογική της συνεννόησης και υποχώρησαν στον κοινωνικό συμβιβασμό, ενώ κάποια από αυτά ευθυγραμμίστηκαν με τις νεοφιλελεύθερες αντιλήψεις περί «μεσαίας τάξης» και «κοινωνικής κινητικότητας».
Μέσα από αυτό το πρίσμα, οι εργαζόμενοι έπαψαν να αναγνωρίζονται ως ενιαία τάξη με κοινά συμφέροντα και μετατράπηκαν σε άτομα που διεκδικούν αποσπασματικά δικαιώματα εντός του υπάρχοντος συστήματος. Οι μηχανισμοί του κράτους, των ΜΜΕ και των κομμάτων συνέβαλαν συνειδητά σε αυτή τη «διαγραφή», προωθώντας την ιδέα ότι η ταξική σύγκρουση ανήκει στο παρελθόν. Έτσι, η διάδοση από τα παπαγαλάκια της κυριαρχίας περί «εξαφάνισης» της εργατικής τάξης ως πολιτικού υποκειμένου αγώνα υπήρξε εργαλείο κανονικοποίησης του καπιταλισμού και αποδυνάμωσης κάθε ριζοσπαστικής προοπτικής για κοινωνική αλλαγή.
ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΤΑΓΗΣ
Οι κοινωνικές σχέσεις μέσα στον καπιταλισμό είναι έτσι δομημένες ώστε να μας απομακρύνουν από την ίδια την πραγματικότητα, να μας κάνουν να τον αποδεχόμαστε ως κάτι φυσικό και αναπόφευκτο. Όσο κι αν επιχειρήσει κανείς να το αναλύσει θεωρητικά, η αποδοχή του καπιταλισμού από ένα μεγάλο μέρος του κόσμου της εργασίας, εκτός από τη βίαιη επιβολή του και την κρατική περιφρούρηση του, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη δύναμη της συνήθειας -μιας σιωπηλής, εσωτερικευμένης αναγκαιότητας που κάνει τους ανθρώπους όχι μόνο να υποτάσσονται στο υπάρχον σύστημα, αλλά και να το αναπαράγουν καθημερινά. Πρόκειται για μια μορφή καταναγκασμού που πηγάζει από διαδικασίες και μορφές του καπιταλισμού όπως η αποξένωση, η αλλοτρίωση, ο φετιχισμός του εμπορεύματος αλλά και από τον διαμεσολαβητικό ρόλο του κράτους.
Δεν αρκεί, να ξεσηκωθεί ο κόσμος απλώς για να διαμαρτυρηθεί. Χρειάζεται να ανοίξει τα μάτια του, να δει καθαρά τη θέση του μέσα στην κοινωνική δομή. Να αμφισβητήσει εμπράκτως κράτος και καπιταλισμό , ως πηγή εκμετάλλευσης και καταπίεσης. Οι άνθρωποι πάντα αντιδρούν – το ζήτημα είναι προς ποια κατεύθυνση. Το πραγματικό στοίχημα είναι αν μπορούμε να συμμετέχουμε ενεργά στη διαμόρφωση μιας ελεύθερης και δίκαιης κοινωνίας.
Στον πυρήνα του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής βρίσκεται ο μισθωτός εκβιασμός -η επιβολή μιας συνθήκης όπου ο άνθρωπος δεν εργάζεται για να ζήσει, αλλά ζει για να εργάζεται. Ο χρόνος, η ενέργεια και η δημιουργικότητα του ατόμου υποτάσσονται στην ανάγκη της επιβίωσης μέσω του μισθού, μετατρέποντας την εργασία σε όρο ύπαρξης και όχι σε ελεύθερη δραστηριότητα. Ο φόβος της ανεργίας, της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού λειτουργεί ως αόρατος μηχανισμός πειθάρχησης: οι άνθρωποι μαθαίνουν να αποδέχονται την εξάντληση, την υποτίμηση και τον ανταγωνισμό ως φυσικές καταστάσεις. Έτσι, η ίδια η ζωή διαμορφώνεται γύρω από την εργασία, μια εργασία που δεν εξυπηρετεί την ανθρώπινη ανάγκη, αλλά την αναπαραγωγή του κεφαλαίου και της εξουσίας.
Η αποξένωση, δηλαδή η απομάκρυνση του ανθρώπου από την ουσία του, είναι στον πυρήνα της καπιταλιστικής ύπαρξης. Ο εργαζόμενος, είτε παράγει χειρωνακτικά είτε διανοητικά, είναι αποξενωμένος από τα μέσα παραγωγής, από το προϊόν της εργασίας του, από τη δραστηριότητά του και τελικά από τον ίδιο του τον εαυτό. Η εργασία του, που θα μπορούσε να είναι δημιουργική, μετατρέπεται σε καταναγκασμό και απώλεια της ανθρωπιάς του. Η αποξένωση αυτή γεννά και τη λατρεία του εμπορεύματος, δηλαδή τον φετιχισμό. Στον καπιταλισμό, τα προϊόντα της εργασίας αποκτούν μια «δική τους ζωή», έναν φαντασιακό χαρακτήρα που επισκιάζει τις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις. Οι άνθρωποι καταλήγουν να βλέπουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια των εμπορευμάτων. Να πιστεύουν πως αυτά έχουν αξία από μόνα τους, ανεξάρτητα από την εργασία που τα δημιούργησε.
Αυτός ο φετιχισμός δεν αφορά μόνο την παραγωγή, αλλά και την κατανάλωση. Ολόκληρη η κοινωνική ζωή οργανώνεται γύρω από την ψευδαίσθηση ότι η ευτυχία αγοράζεται. Τα αντικείμενα, από το πιο απλό κινητό ως το πιο σύνθετο τεχνολογικό gadget, αποκτούν μια σχεδόν μαγική δύναμη, αποκόβοντας μας από την πραγματικότητα και τους άλλους ανθρώπους. Έτσι, ο άνθρωπος χάνει το νόημα του «είναι» και υποτάσσεται στο «φαίνεσθαι».
ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΩΣ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΤΗΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ
Μέσα σε αυτή την παραμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων, το κράτος εμφανίζεται ως ουδέτερος ρυθμιστής, ενώ στην πραγματικότητα εκτός από τον πρωταρχικό μηχανισμό επιβολής της εξουσίας αποτελεί μηχανισμό διασφάλισης της κυριαρχίας του κεφαλαίου. Παρουσιάζεται ως εγγυητής της κοινωνικής ειρήνης, όμως λειτουργεί για να διατηρεί την εκμετάλλευση και να αποκρύπτει τον ταξικό χαρακτήρα της κοινωνίας. Σε μια περίοδο διαρκούς έκτακτης ανάγκης και μόνιμης κρίσης, το κράτος υποβαθμίζει τις κοινωνικές του λειτουργίες, μειώνει παροχές και προωθεί τις ιδιωτικές πρωτοβουλίες -δηλαδή το ίδιο το κεφάλαιο. Η ψευδαίσθηση της «δημοκρατικής συμμετοχής» μέσω των εκλογών απλώς καλύπτει την πραγματική ανισότητα.
Το κράτος βρίσκεται παντού γύρω μας, ως μηχανισμός ελέγχου, υποταγής και καταπίεσης, μεσολαβεί σχεδόν σε κάθε σχέση: ανάμεσα στον εργαζόμενο και το αφεντικό, στον δάσκαλο και τον μαθητή, στον πολίτη και το σπίτι του. Η σφραγίδα του υπάρχει σε κάθε κοινωνικό συμβόλαιο, υπενθυμίζοντας ότι τίποτα δεν είναι πραγματικά ελεύθερο, αφού όλες οι δραστηριότητες είναι υποταγμένες στις επιταγές του εμπορεύματος και του κέρδους.
Κράτος και κεφάλαιο εντείνουν τη διαρκή επίθεση απέναντι στον κόσμο της εργασίας και την κοινωνία, επιβάλλοντας νέους εκμεταλλευτικούς νόμους που αποτελούν κομμάτι της συνολικής καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης. Δεν τρέφουμε καμία προσδοκία από τον γραφειοκρατικό και κομματικό συνδικαλισμό, όπως δεν έχουμε καμία αυταπάτη πως μέσα στα πλαίσια του καπιταλισμού και του κράτους μπορεί να πάψει η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο ή να «εξανθρωπιστεί» η εργασία.
Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ
Η εργασία στη σύγχρονη παραγωγική διαδικασία αποτελεί θεσμοθετημένη συνθήκη εκμετάλλευσης και καταναγκασμού -έναν μισθωτό εκβιασμό, μια διαδικασία αλλοτρίωσης και αποξένωσης του ατόμου. Είναι μια συνθήκη που, για το κέρδος των αφεντικών, λεηλατεί και αποκτηνώνει τις ζωές μας, μετατρέποντας τον πλανήτη σε ένα απέραντο εργοτάξιο.
Η χειραφέτηση της κοινωνίας θα προχωρήσει μόνο όταν έννοιες όπως «ανταγωνισμός», «εργασιακή ηθική», «πειθαρχία», «παραγωγικότητα», «καταναλωτισμός» και τόσες άλλες, ξεπεραστούν και αποτελέσουν παρελθόν στη συλλογική συνείδηση. Η κοινωνική απελευθέρωση θα θεμελιωθεί όταν οι εκμεταλλευόμενοι και οι εκμεταλλευόμενες υπερβούν τη θέση και την ταυτότητα που τους έχει επιβληθεί μέσα στον καπιταλισμό (ως «εργατική τάξη») και προχωρήσουν στην αυτοπραγμάτωσή τους ως συλλογικό υποκείμενο αγώνα για τον απελευθερωτικό μετασχηματισμό της εργασίας και της ζωής.
Η ζωή πέρα -ή ενάντια- από τον καπιταλισμό γεννιέται τη στιγμή που το χρήμα, αυτό το απόλυτο εμπόρευμα των εμπορευμάτων, παραμερίζεται για να ηχήσουν οι κοινωνικές ανάγκες. Μέσα από την εμπειρία των κοινωνικών ταξικών αγώνων, μέσα από την ανάπτυξη ανθρώπινων σχέσεων που διαφέρουν ποιοτικά από τις σχέσεις που παράγει ο καπιταλισμός. Η συμμετοχή στους κοινωνικούς αγώνες στην καθημερινότητα, πέρα από την ικανοποίηση ή μη των άμεσων αιτημάτων, συνεισφέρει στο βίωμα της αλληλεγγύης και της εξέγερσης, αλλά και στην ανάπτυξη κοινοτήτων αγώνα — συλλογικοτήτων που αντιτίθενται έμπρακτα στις κυρίαρχες, καπιταλιστικές μορφές κοινωνικών σχέσεων.
Τα κοινωνικά αναχώματα ενάντια στην επιβολή των νέων συνθηκών καταπίεσης και εκμετάλλευσης (όπως οι νέοι αντεργατικοί νόμοι), αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του συνολικού αγώνα ενάντια στη μισθωτή σκλαβιά και την καπιταλιστική πειθάρχηση.
Μέσα στη βαρβαρότητα που επεκτείνεται και βαθαίνει, να ανοίξουμε δρόμους για μια αταξική κοινωνία ελευθερίας, ισότητας, αλληλοβοήθειας και κοινοκτημοσύνης.
Ενάντια στο κράτος-έκτακτης ανάγκης που οργανώνει μια νέα υποτίμηση της ζωής μας.
Για την ατομική και κοινωνική απελευθέρωση.
Για την κοινωνική επανάσταση και την αναρχία.
- ΑΠΕΡΓΙΑΚΑ ΤΑΜΕΙΑ
- ΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ ΣΤΕΓΗΣ
- ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ
- ΔΙΚΤΥΑ ΑΛΛΗΛΟΒΟΗΘΕΙΑΣ
- ΑΠΕΡΓΙΕΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ
- ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ – ΔΙΑΔΗΛΩΣΕΙΣ
- ΑΚΗΔΕΜΟΝΕΥΤΟΙ, ΑΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΤΟΙ ΑΓΩΝΕΣ
- ΑΥΤΟΟΡΓΑΝΩΜΕΝΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ ΒΑΣΗΣ
- ΑΤΟΜΙΚΕΣ & ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΑΛΛΟΤΡΙΩΣΕΙΣ
- ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΚΟΥΖΙΝΕΣ
- ΧΑΡΙΣΤΙΚΑ – ΑΝΤΑΛΛΑΚΤΙΚΑ ΠΑΖΑΡΙΑ
- ΑΥΤΟΟΡΓΑΝΩΜΕΝΕΣ ΔΟΜΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΝΟΜΗΣ