Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως, αλλά όχι πάντα, την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα. Επίσης, αφού σήμερα είναι Κυριακή, το μηνολόγιο εκτοπίζει το λογοτεχνικό  θέμα  που συνήθως βάζουμε τις Κυριακές.

Στο παλιό ρωμαϊκό ημερολόγιο, που το έχουμε δανειστεί, ο Φλεβάρης ήταν ο τελευταίος μήνας του χρόνου -η χρονιά άρχιζε από τον Μάρτιο. Στο τέλος του χρόνου γίνονταν τελετές εξαγνισμού, και από το februum (= κάθαρση) ο μήνας ονομάστηκε Februarius. Από το Φεβράριος > Φεβράρης > Φεβλάρης προέκυψε η δημώδης ονομασία Φλεβάρης, που παρετυμολογικά συνδέεται με τη φλέβα, δηλ. ο Φλεβάρης ανοίγει τις φλέβες του (φλεβίζει) και βρέχει τον κόσμο -εξού και η παροιμία “Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει”.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Πρώτα είχαμε τη φονική έκρηξη στο εργοστάσιο των Τρικάλων, που στοίχισε τη ζωή σε πέντε εργάτριες της νυχτερινής βάρδιας, κι έπειτα το πολύνεκρο δυστύχημα στη Ρουμανία, εφτά φίλαθλοι του ΠΑΟΚ νεκροί στο βανάκι της τρελής προσπέρασης.  Λυπημένα λοιπόν  τα μεζεδάκια μας.

Αλλά επειδή και οι δυο υποθέσεις συζητήθηκαν πολύ στα σόσιαλ, παρατήρησα ότι στον σχετικό σχολιασμό δεν έλειψε η συνωμοσιολογία. Παράδειγμα:

Η Βιολάντα, λέει, αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει άλευρα εντόμων και σκουληκιών ως πρώτη ύλη και γι’ αυτό τιμωρήθηκε με την έκρηξη. Και αυτό το ψεκούργημα, εντελώς αναληθές, που επιπλέον ξεπλένει τις ευθύνες του βιομήχανου, παίρνει 2.000 κοινοποιήσεις και 11.000 επιδοκιμασίες, είναι να σε πιάνει απελπισία.

Λίγο αργότερα, συνελήφθη (για λίγο) ο εργοστασιάρχης, οπότε κάποιος εθελόδουλος αναγνώστης του Πρώτου Θέματος αντέδρασε ως εξής:

Εχθρική προς τις επενδύσεις η Ελλάδα, επειδή συνελήφθη ο εργοστασιάρχης -και η μάνα του να ήταν μέσα, τα ίδια  θα έγραφε. Βέβαια, την άλλη μέρα η πυροσβεστική στο πόρισμά της έκανε λόγο για πολύμηνη διαρροή προπανίου…

Εχθρική προς τις επενδύσεις κι αυτή!

* Και συνεχίζουμε με το νιοστό (και βάλε) μπέρδεμα των λ/λλ στα τζαναμπέτικα σύνθετα του βάλλω. Η οθονιά είναι από έντυπο Ευρωπαϊκής Κάρτας Ασφάλισης Ασθένειας, επίσημο δηλαδή:

Την υποβάλλατε πολλές φορές την αίτηση, αγαπητέ ασφαλισμένε, ώσπου τελικά καταφέρατε να σας σταλεί επιτέλους η  πολυπόθητη κάρτα!

* Ποιός είπε τι; Διαβάζω άρθρο στο in.gr. Ο τίτλος: «Ο Πολ Ντέινο απαντά για πρώτη φορά στα προσβλητικά σχόλια του Κουέντιν Ταραντίνο – «Μάλλον θα ήταν μαστουρωμένος»».

Υποθέτω πως ο Ντέινο το είπε αλλά στην τελευταία παράγραφο διαπιστώνω ότι τελικά την ατάκα την ξεστόμισε η Τόνι Κολέτ.

* H οθονιά από την ιστοσελίδα ηλεκαταστήματος, στην ενότητα «τρόποι αποστολής».

Τι είναι άραγε τα «ογκολογικά» δέματα; Αν αφορούν βιοψίες και λοιπές ογκολογικές αναλύσεις, μακριά από εμάς. Αλλά, όπως λέει ο φίλος που το στέλνει, ήθελαν να γράψουν «ογκομετρικά», που  κι αυτό δεν είναι ακριβές, το ακριβές θα ήταν «δέματα με ογκομετρικό βάρος από…».

Για να μαθαίνετε, «οι βαλίτσες μπορεί να μην έχουν μεγάλο πραγματικό βάρος, αλλά για την αποστολή τους χρεώνεσαι βάσει κανονισμού ΙΑΤΑ για τον όγκο που καταλαμβάνουν, ο οποίος προκύπτει από το μήκος x ύψος x πλάτος / 5000», λέει ο φίλος που το έστειλε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Σε μια ομάδα του Φέισμπουκ που λέγεται «Η άχρηστη πληροφορία της ημέρας», στην οποία δεν είμαι μέλος αλλά μου την βγαζει ο κυρ Αλγόριθμος όπως και διακόσιες άλλες ομάδες, έγινε χτες η εξής δημοσίευση:

Η λέξη «Μπορντελο» είναι γαλλικής προελεύσεως και κυριολεκτικά σημαίνει «δίπλα στο νερο»γιατί οι πρώτοι οίκοι ανοχής ήταν δίπλα από το Σηκουάνα.

Η πρόταση αυτή είναι καραβίδα, όπως τη λέμε στο ιστολόγιο, διότι περιέχει αλλεπάλληλα λάθη. Κανονικά θα προσπερνούσα, όμως  ήμουν στην ουρά για να μπω  στο αεροπλάνο, οπότε για να περάσει  η ώρα είπα να απαντήσω, και έγραψα:

Καμιά σχέση της λέξης bordel με το νερό.

Μπήκα στο αεροπλάνο, κάθισα στη θέση μου και πήρα ειδοποίηση ότι ο αρχικός αναρτητής είχε απαντήσει το σοφό:

Είσαι άσχετος

Οπότε απάντησα, ευγενικά:

Ανοίξτε κανα λεξικό και σταματήστε να ανοηταίνετε

Ύστερα η αεροσυνοδός μάς είπε να βάλουμε τα κινητά σε λειτουργία πτήσης, οπότε το έκλεισα κι έπιασα το βιβλίο μου.

Δεν περίμενα πως κάποιος θα υποστήριζε στα σοβαρά την άποψη ότι το μπορντέλο σημαίνει, τάχα, au bord de l’eau, στου ποταμού την  άκρη -ή δίπλα στο νερό, όπως το ήθελε ο τύπος από το Φέισμπουκ. Βέβαια,  την ομοιότητα ανάμεσα στις λέξεις την είχα προσέξει από τα τρυφερά μου χρόνια, όταν στο γυμνάσιο (τότε μαθαίναμε  γαλλικά) είχαμε μάθει το ποιηματάκι,  που πολύ μάς άρεσε να  το απαγγέλλουμε μεγαλόφωνα:

Calypse au lit
dans un mou nid
au bord de l’eau

Η Καλυψώ στο κρεβάτι, σε μια μαλακή φωλιά, πλάι στο νερό…

Αλλά να το πιστεύει κανείς; Εκτός βέβαια αν  τρολάριζε ο τύπος.

Οπότε, βρήκα θέμα  για σήμερα, ακατάλληλο δι’ ανηλίκους (μαμά, μη διαβάζεις!)

Λέμε μπορντέλο, λέμε και μπουρδέλο. Ο πρώτος τύπος θεωρείται κάπως κοσμιότερος, πιο εξευγενισμένος. Θυμάμαι τον  πατέρα μου, ο οποίος σπανιότατα χυδαιολογούσε, να αναφωνεί καποτε αγανακτισμένος, «Δεν  είναι κράτος αυτό, είναι μπορντέλο!». Από την  άλλη, στα γήπεδα φωνάζουν: «Ομάδα μοντέλο, την κάνατε μπουρδέλο!» Και όλα τα παράγωγα τα έχει ο τύπος «μπουρδέλο»: μπουρδελιάρης, μπουρδελότσαρκα. Αν κάποιος έλεγε «Ρε παιδιά, πάμε  για μπορντελότσαρκα;» θα προκαλούσε  ομηρικό γέλιο, μάλλον και καρπάζωμα.

Ο δανεισμός έγινε από το βενετικό bordelo, και αρχικά εμφανίζονται οι τύποι «μπουρδέλο» και «μπουρδέλι». Το ο τράπηκε σε ου από την επίδραση του χειλικόφωνου μπ (όπως και το borin έγινε μπουρίνι) ενώ το βενετικό d ήταν μαλακό, γι’ αυτό μπουρδέλο.

Υπήρχε, είπα, και τύπος «μπουρδέλι» κι αυτός εμφανίζεται, ας πούμε, στον Έπαινο των γυναικών (τέλη 15ου αιώνα):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Έχουμε περάσει στο Ε’ Μέρος, Αυστραλία και Ωκεανία και σήμερα θα δούμε  το  2ο κεφάλαιο, την εξερεύνηση του Ειρηνικού.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

Κεφάλαιο 2^ο

Η εξερεύνηση του Ειρηνικού

          Μετά τον Μαγελάνο

Τα πλοία του Μαγελάνου διέσχισαν σε 108 ημέρες τον γεμάτο νησιωτικά συμπλέγματα Ειρηνικό, χωρίς εντούτοις να συναντήσουν παρά μόνο δύο μικρά και ακατοίκητα νησιά, ώσπου έφτασαν στα νησιά Μαριάνες, στο δυτικό άκρο του. Έτσι, παρά το κολοσσιαίας σημασίας κατόρθωμα του πρώτου περίπλου της Γης, η αποστολή του Μαγελάνου δεν συνεισέφερε σχεδόν τίποτα σε πληροφορίες για την Ωκεανία και τους κατοίκους της.

Αμέσως σχεδόν μετά την επιστροφή της “Βικτωρίας” στο Σαν Λουκάρ, οργανώθηκαν αρκετές αποστολές προς την ίδια κατεύθυνση. Η πρώτη ήταν το 1524 με αρχηγό τον Λοϋάσα (Loyasa), στην οποία μετείχαν ο Χουάν Σεμπαστιάν ντελ Κάνο, ο κυβερνήτης της “Βικτώριας”, ο μόνος Ισπανός που πραγματοποίησε τον πρώττο περίπλουν της Γης και ο Αντρές ντε Ουρντανέτα (Andres de Urdaneta). Η αποστολή αποτελούμενη από πέντε πλοία διέπλευσε τον Ατλαντικό και έφτασε στο νοτιότατο σημείο της Νότιας Αμερικής, ακολουθώντας την πορεία του Μαγελάνου. Πέρασε χωρίς περιπέτειες τον πορθμό του, αλλά βγαίνοντας στον Ειρηνικό συνάντησε ισχυρή καταιγίδα, που διασκόρπισε τα πλοία της. Ένα από αυτά, χωρητικότητας μόλις 50 τόνων, με πλοίαρχο τον Κεγάρα ακολούθησε πορεία προς Βορράν και παραπλέοντας τις, ανεξερεύνητες ακόμα, δυτικές ακτές της Νότιας Αμερικής έφτασε στις 25 Ιουλίου στο Τεχουαντεπέκ. Οι πληροφορίες που συγκέντρωσε ήταν πολύ χρήσιμες για τους μελλοντικούς κατακτητές του Περού.

Δύο μονάχα πλοία της αποστολής του Λοϋάσα κατόρθωσαν να διασχίσουν τον Ειρηνικό, αλλά το ένα ναυάγησε κοντά στις Φιλιππίνες και το άλλο εγκατελείφθη στις πορτογαλικές Μολούκες. Από τα 105 μέλη της αποστολής τα 40 χάθηκαν στο ταξίδι. Ο Λοϋάσα πέθανε λίγο αργότερα από την πίκρα της αποτυχίας του, ενώ ο Ουρντανέτα, αφού έζησε οκτώ περιπετειώδη χρόνια στις Μολούκες, υπέβαλε στον Κάρολο τον Ε΄ αναφορά σχετική με την τύχη της αποστολής. Αργότερα επέστρεψε στο Μεξικό και κατέληξε μοναχός στο τάγμα των Αυγουστινιανών.

Οι Πορτογάλοι, ενώ πάσχιζαν να κρατήσουν μυστικό τον δρόμο προς τις Μολούκες, δεν παρέλειπαν να εξερευνούν τα γύρω νησιά έστω και αν με τις αποστολές τους αυτές εισχωρούσαν σε περιοχές οι οποίες βάσει της συνθήκης της Τορδεσίγιας ανήκαν στο ισπανικό ημισφαίριο. Ήδη από το 1526 είχαν στείλει προς ανατολάς των Μολούκων τον Ζόρζε ντε Μένεσες, ο οποίος έφτασε ως το βορειοδυτικό άκρο μια πολύ μεγάλης και ορεινής χώρας, που δεν μπόρεσε να εξακριβώσει αν ήταν μεγάλο νησί ή η άκρη μιας ηπείρου.

Το 1537 ο Κορτές μετά την ολοκλήρωση της κατάκτησης του Μεξικού έστειλε τον Ερνάντο Γκριζάλβα προς την Ασία. Ο Γκριζάλβα ακολούθησε τη γραμμή του ισημερινού και χάρη στους ευνοϊκούς ανέμους έφθασε σε νησιά στα βορειοδυτικά της Νέας Γουινέας, όπου όμως το μεγαλύτερο μέρος των ανδρών του εξοντώθηκε από τους ιθαγενείς και οι υπόλοιποι βρήκαν καταφύγιο στις πορτογαλικές Μολούκες.

Το 1542 ο αντιβασιλιάς της Νέας Ισπανίας (δηλαδή του  Μεξικού), Αντόνιο ντε Μεντόσα έστειλε νέα εξερευνητική αποστολή προς τα δυτικά. Από το λιμάνι του Ακαπούλκο ξεκίνησαν έξι πλοία με κυβερνήτη τον τον Ρούι Λοπέθ Βιγιαλόμπος (Rui Lopez de Villalobos), που διέσχισαν τον Ειρηνικό και αφού προσέγγισαν στα νησιωτικά συμπλέγματα των Καρολίνων, Χωλ και Ναμουνοϊτο έφτασαν στο Παλάου και ακολούθως στις Φιλιππίνες με την πρόθεση να ιδρύσουν εκεί αποικία. Οι εχθρικές διαθέσεις των ιθαγενών τους εμπόδισαν. Έστειλε ένα από τα πλοία του, με πλοίαρχο τον Ίνιγκο Όρτιθ ντε Ρέτεθ (Inigo Ortiz de Retez), στο Μεξικό ζητώντας βοήθεια, αυτό όμως άραξε στις ακτές της γης που είχε ανακαλύψει δεκαέξι χρόνια πιο πριν ο Ζόρζε ντε Μένεσες, την οποία προσήρτησε στις κτήσεις του Ισπανού βασιλιά και την ονόμασε Νέα Γουινέα. Κατόπιν εξερεύνησε τα νησιά Βολκάνο και Νταμπιέ και αναστρέφοντας γύρισε στο Τιντόρε.

Ένα άλλο πλοίο με κυβερνήτη τον Μπερνάρντο ντε λα Τόρρε (Bernardo de la Torre), στάλθηκε επίσης στο Μεξικό με αναφορά του Βιγιαλόμπος, στην οποία για πρώτη φορά μνημονεύεται το όνομα Φιλιππίνες για τα νησιά όπου απέτυχε να ιδρύσει αποικία. Ο ντε λα Τόρε ανακάλυψε τα νησιά Μπονίν, δεν προχώρησε όμως πιο πέρα αλλά επέστρεψε στο Τιντόρε.

Ο Βιγιαλόμπος βρέθηκε σε δύσκολη θέση. Δεν μπορούσε να επιστρέψει στην Ισπανία από το δρόμο του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας και οι απόπειρες των ντε Ρέτεθ και ντε λα Τόρε απέδειξαν πως ούτε τα πλοία ούτε τα πληρώματα άντεχαν να διαπλεύσουν ξανά τον Ειρηνικό. Παράδωσε τα πλοία του στους Πορτογάλους, που ανέλαβαν να επαναπατρίσουν τμηματικά τα πληρώματά τους και έμεινε στις Μολούκες, όπου πέθανε το 1546.

Μετά το θάνατο του Βιγιαλόμπος οι εξερευνήσεις των Ισπανών στον Ειρηνικό σταμάτησαν για είκοσι περίπου χρόνια, καθώς η προσπάθειά τους επικεντρώθηκε στον αποικισμό των Φιλιππίνων.

         Ο αποικισμός των Φιλιππίνων

Ο φιλόδοξος όσο και θρησκόληπτος βασιλιάς της Ισπανίας Φίλιππος Β΄, είχε αποφασίσει να αποικίσει τα μεγάλα νησιά που, μετά τον Μαγελάνο, είχαν προσεγγίσει οι αποστολές των Λοϋάσα και Βιγιαλόμπος και τον είχαν πληροφορήσει πως επρόκειτο για χώρες μεγάλες και πυκνοκατοικημένες. Αποφάσισε να σώσει τις ψυχές των κατοίκων των νησιών αυτών προσηλυτίζοντας τους στον Χριστιανισμό και προσαρτώντας τα εδάφη τους στις κτήσεις του. Από πλευράς των Πορτογάλων δεν ανησυχούσε γιατί την εποχή αυτή η Πορτογαλία αντιμετώπιζε εσωτερικά προβλήματα.

Ο αντιβασιλιάς της Νέας Ισπανίας (Μεξικού) πήρε την εντολή να οργανώσει στόλο και εκστρατευτικό – εξερευνητικό σώμα. Επικεφαλής μπήκε ο Μιγκέλ Λοπέθ ντε Λεγάσπι (Miguel Lopez de Legaspi) και στην αποστολή συμμετείχαν πέντε καλόγεροι και ο Ουρντανέτα, που μολονότι είχε προσωρινά αποσυρθεί σε μοναστήρι δεν είχε εγκαταλείψει το όνειρό του να εξερευνήσει την μυστηριώδη Νότια Ήπειρο,.

Η αποστολή έφτασε στον προορισμό της τον Φεβρουάριο του 1565, αλλά οι ιθαγενείς τους αντιμετώπισαν εχθρικά. Τελικά ο Λεγκάσπι με τη δύναμη των όπλων εγκαταστάθηκε στο Ζεμπού, ενώ ο Ουρντανέτα επέστρεψε στο Ακαπούλκο και αποσύρθηκε ξανά στο μοναστήρι του. Ο Λεγκάσπι με ενισχύσεις που πήρε από το Μεξικό απέκρουσε το 1567 επίθεση Πορτογάλων από τις Μολούκες και εν συνεχεία αποβιβάστηκε στο νησί Λουσόν, το μεγαλύτερο από τα νησιά του συμπλέγματος, που ονομάστηκαν Φιλιππίνες, προς τιμήν του βασιλιά της Ισπανίας. Αρχικά εγκατάστησε αποικία, στη θέση όπου αργότερα (το 1571) ιδρύθηκε η Μανίλα και όταν εξασφαλίστηκε σταθερή επικοινωνία με το Μεξικό, η αποικία στερεώθηκε και βαθμιαία η ισπανική κυριαρχία απλώθηκε όχι μόνο σε ολόκληρη τη Λουσόν αλλά και στα γειτονικά της νησιά.

Ο Λεγκάσπι ζήτησε να στααπό το Μεξικό και την Ισπανία ιεραπόστολοι, οι οποίοι εκχριστιάνισαν τον πληθυσμό, ενώ βαθμιαία δημιουργήθηκε στρώμα εξισπανισμένων προυχόντων, που εξασφάλισαν την ισπανική κυριαρχία για δυο και πλέον αιώνες.

Η συνέχιση των ισπανικών εξερευνήσεων στη Θάλασσα του Νότου

Το 1565 ξεκίνησε, από τη Λίμα του Περού αυτή τη φορά, ο Χουάν Φερνάντεθ (Juan Fernandez), που ανακάλυψε το νησιωτικό σύμπλεγμα στα ανοιχτά της Χιλής, το οποίο σήμερα  έχει το όνομά του. Σε ένα έρημο νησί του συμπλέγματος, εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα, ναυάγησε ένας Άγγλος ναυτικός, ο Αλεξάντερ Σέλκιρκ, που κατόρθωσε να επιβιώσει επί πολλά χρόνια και να αποτελέσει το πρότυπο του Ροβινσόνα του Ντάνιελ Ντηφόε.

Το 1567 νέα εξερευνητική αποστολή με δύο πλοία ξεκίνησε από το Καλλάο. Την οργάνωσε ο Πέδρο Σαρμιέντο ντα Γκαμπόα, που κυβερνούσε το μεγαλύτερο σκάφος, αρχηγός όμως ορίστηκε ένας παράτολμος νεαρός ο Αλβάρο Μεντάνια ντε Νέιρα (Alvaro Mendaña de Neira). Στόχος της αποστολής ήταν να ανακαλυφθεί και εξερευνηθεί η Άγνωστη Νότια Γη.  Αφού πορεύτηκαν στην αρχή νοτιοδυτικά μετά από 120 λεύγες ο Μεντάνια, παρά τις αντιρρήσεις του Σαρμιέντο, αποφάσισε να στραφούν προς τα βόρεια και φτάσανε σε ένα κοραλιογενές νησί κατάφυτο με κοκοφοίνικες, που το ονόμασαν “Ιησούς”. Συνεχίζοντας την πορεία τους προς δυσμάς έφτασαν τον Φεβρουάριο του 1768 σε ένα μεγάλο ορεινό νησί, που αρχικά το θεώρησαν πως ανήκε στην αναζητούμενη Ήπειρο του Νότου και μόνον όταν ο Πέδρο ντε Ορντέγκα (Pedro de Ordega), έκανε το γύρο του, διαπίστωσαν πως ανήκε σε αρχιπέλαγος πολλών μικρών και μεγάλων νησιών, που  το ονόμασαν Νησιά του Σολομώντα, γιατί σύμφωνα με κάποιους θρύλους εκεί είχε κρύψει τους θησαυρούς του ο Σολομώντας.

Το πρόβλημα ήταν ότι οι κάτοικοι των περισσότερων νησιών ήταν εχθρικοί προς τους Ευρωπαίους σε ορισμένα δε από αυτά επεδίδοντο συστηματικά στον κανιβαλισμό. Επί πλέον το κλίμα της περιοχής ήταν τόσο νοσηρό για τους Ισπανούς ώστε το μεγαλύτερο ποσοστό τους αρρώστησε. Αποφασίστηκε να εγκαταλείψουν τα νησιά και στις 22 Ιανουαρίου 1569 η αποστολή γύρισε στο Μεξικό.

Ακολούθησε νέα μακρόχρονη διακοπή των ισπανικών εξερευνήσεων, έως το τέλος του αιώνα. Στο διάστημα αυτό η πειρατική επιδρομή του Φράνσις Ντρέικ στις δυτικές ακτές της Αμερικής (1577-1580) και ο αγγλοϊσπανικός πόλεμος του 1588 σήμαναν το τέλος της ισπανικής θαλασσοκρατίας και άνοιξαν τον Ειρηνικό και σε άλλους Ευρωπαίους εξερευνητές.

Ο δεύτερος γύρος του κόσμου από τον Φράνσις Ντρέικ

Ο Φράνσις Ντρέικ καταγόταν από φτωχή οικογένεια του Ντέβονσάιρ και από νωρίς έγινε ναυτικός. Ήταν ικανότατος, αδίστακτος και φιλοχρήματος και όταν συγκέντρωσε κάποιο σημαντικό κεφάλαιο αγόρασε ένα πλοίο, με το οποίο πήγε στη Γουινέα και διέθεσε όσα χρήματα είχε για να αγοράσει αγαθά. Όταν όμως έφτασε στην Αμερική με σκοπό να τα πουλήσει, το πλοίο και το φορτίο του κατασχέθηκαν από τις ισπανικές αρχές γιατί παραβίασε την παπική βούλα. Η περιπέτεια αυτή έκανε τον Φράνσις Ντρέικ να μισήσει θανάσιμα τους Ισπανούς. Μπήκε τότε στην υπηρεσία του Τζων Χώουκινς (John Howkins), που ήταν συγγενής του και είχε και αυτός ανοιχτούς λογαριασμούς μαζί τους. Με τον Χώουκινς ο Ντρέικ  έκανε πολλά ταξίδια, που συνδυάζανε τη βίαιη απαγωγή ανθρώπων, το εμπόριο και την πειρατεία.

Ο Τζων Χώουκινς θεωρείται ο «πατέρας του αγγλικού δουλεμπορίου», τίτλος που στην εποχή του αλλά και επί δύο αιώνες αργότερα, δεν είχε, στην Αγγλία τουλάχιστον, τίποτα το μεμπτόν. Στην πραγματικότητα ο πρώτος που εφάρμοσε σε μεγάλη κλίμακα, ήδη  από το 1530, το δουλεμπόριο ήταν ο πατέρας του, Ρίτσαρντ. Το γεγονός πάντως είναι ότι ο Τζων Χώουκινς με τα τρία ταξίδια, που πραγματοποίησε, μεταξύ 1562 και 1567, μεταφέροντας και πουλώντας μαύρους δούλους από την Αφρική στις Αντίλλες, άλλαξε το μέλλον της τροπικής Αμερικής, γιατί συνέβαλε ουσιαστικά στη δημιουργία μιας αριστοκρατίας γαιοκτημόνων που πλούτισε από την εργασία των μαύρων δούλων στις φυτείες και η οποία αντικατέστησε τους αρχικούς χρυσοθήρες και κονκισταδόρες. Ταυτόχρονα ο Χώουκινς, τον οποίο οι σύγχρονοί του περιγράφουν ως άνθρωπο κακό, χυδαίο, άπληστο και υποκριτή, αλλά και ως επιτήδειο και διορατικό έμπορο, έγινε πάμπλουτος και διάσημος, τιμώμενος από όλους, με πρώτη τη βασίλισσα Ελισάβετ, η οποία μάλιστα σε μία επιδρομή του, του δάνεισε ένα σκάφος του πολεμικού ναυτικού με το ευσεβές όνομα «Ιησούς».

Άξιος μαθητής τέτοιου δασκάλου στάθηκε ο Φράνσις Ντρέικ, ο οποίος μετά την ουσιαστική απόσυρση του Χώουκινς, εξόπλισε δυο δικά του πλοία, στρατολόγησε σκληροτράχηλους ναυτικούς για πλήρωμα και άρχισε να δρα στην Καραϊβική σαν ανεξάρτητος δουλέμπορος και πειρατής ταυτόχρονα. Καθώς ήταν ευσεβής πουριτανός, κίνητρο στις επιχειρήσεις του δεν ήταν μόνο το κέρδος αλλά και το μίσος κατά των παπιστών Ισπανών. Σε μια επιδρομή του το 1572 στο λιμάνι του Ντάριεν, Νόμπρε ντε Ντίος, όπου οι Ισπανοί συγκέντρωναν το χρυσό και τον άργυρο από το Περού και το Μεξικό για να το στείλουν στην Ισπανία, κυρίευσε μετά από λυσσώδη μάχη αληθινό θησαυρό. Κατά τη διάρκεια της επιδρομής αυτής ανέβηκε σε ένα ψηλό βουνό πίσω από το Νόμπρε ντε Ντίος και αντικρίζοντας τον απέραντο Ειρηνικό ωκεανό «προσευχήθηκε στον Παντοδύναμο Θεό να του επιτρέψει να διαπλεύσει κάποτε τον ωκεανόν αυτόν με αγγλικό πλοίο».

Όταν το 1575 γύρισε στην Αγγλία δεν ήταν μόνο πλούσιος αλλά είχε εξελιχθεί σε προσωπικότητα με κύρος και επιρροή. Παρουσιάστηκε στη βασίλισσα Ελισάβετ και της πρότεινε να επιχειρήσει επιδρομή κατά των Ισπανών, όχι όμως στις Αντίλλες και τις ανατολικές ακτές της Αμερικής, όπου υπήρχαν ισχυρά φρούρια και πολυάριθμα πολεμικά πλοία τους, αλλά στις ακτές του Ειρηνικού, που ως τότε ταξίδευαν μόνο ισπανικά καράβια και όπου δεν θα συναντούσαν καμία ουσιαστικά αντίσταση.

Η Ελισάβετ, διαβλέποντας πως, οι φιλικές ως τότε σχέσεις με τον Φίλιππο Β’ της Ισπανίας, αργά ή γρήγορα θα κατέληγαν σε ρήξη, συγκατένευσε, αλλά του δήλωσε ότι επισήμως εκείνη θα αγνοούσε την αποστολή του. Του παραχώρησε πάντως πέντε μικρά πλοία και 160 έμπειρους ναυτικούς και  ο Ντρέικ ξεκίνησε για την πιο εκτεταμένη και πιο παράτολμη πειρατική επιδρομή της ιστορίας.

Απέπλευσε από το Πλύμουθ το Δεκέμβριο του 1577 και έφτασε στη Νότια Αμερική, βουλιάζοντας κάθε ισπανικό πλοίο που συναντούσε, και λεηλατώντας τις ακτές, πέρασε τον επικίνδυνο Πορθμό του Μαγελάνου,  βγήκε στον Ειρηνικό και αιφνιδίασε τους ανύποπτους Ισπανούς, λεηλατώντας τις ακτές της Χιλής. Μπήκε στο λιμάνι του Βαλπαραϊσο, όπου άρπαξε ένα πλοίο και υποχρέωσε έναν πιλότο, ελληνικής καταγωγής, που ήταν εγκατεστημένος εκεί από χρόνια και ήξερε όσο κανείς άλλος τα νερά της περιοχής,  να τον οδηγήσει στο λιμάνι της Λίμας, την οποία λεηλάτησε και αιχμαλώτισε αρκετά ισπανικά πλοία με πολύτιμα φορτία.

Συνέχισε τις καταστρεπτικές για τους Ισπανούς επιδρομές του σε όλο το μήκος των δυτικών ακτών της Νέας Γρανάδας και της Νέας Ισπανίας, φθάνοντας πέρα από τις ισπανικές κτήσεις, ως το σημερινό νησί Βανκούβερ, όπου συνήψε φιλικές σχέσεις με τους Ινδιάνους. Αρχικά επεδίωξε να ανακαλύψει το περίφημο «βορειοδυτικό πέρασμα» και να γυρίσει από αυτό στην Αγγλία, τελικά όμως προτίμησε να μιμηθεί τον Μαγελάνο.

Διέσχισε με μεγάλες δυσκολίες και κινδύνους τον Ειρηνικό και τον Ινδικό, πέρασε από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας και γύρισε στην Αγγλία το Σεπτέμβριο του 1580. Ήταν ο πρώτος θαλασσοπόρος που έκανε τον γύρο του κόσμου (γιατί ο Μαγελάνος σκοτώθηκε στη μέση του ταξιδιού του). Έγινε διάσημος και εξαιρετικά δημοφιλής και το όνομά του ήταν στα στόματα όλων.

Οι Ισπανοί διαμαρτυρήθηκαν έντονα στη βασίλισσα Ελισάβετ, αξίωσαν την τιμωρία του Ντρέικ και την επιστροφή της λείας του. Η Ελισάβετ για διπλωματικούς λόγους κράτησε σε για πολύν καιρό απόσταση τον Ντρέικ, χωρίς φυσικά να ικανοποιήσει τα αιτήματα τους. Άλλωστε οι ενέργειες του Φιλίππου, που πρόβαλλε δικαιώματα στον αγγλικό θρόνο και σχεδίαζε την αποστολή Ιησουιτών στην Αγγλία και τη Σκωτία, επιτάχυναν τη ρήξη.

Πέντε μήνες μετά την επιστροφή του, η βασίλισσα επισκέφθηκε τον Ντρέικ στο πλοίο του, στο Ντεπφορντ, τον ονόμασε ιππότη και τον πήρε στην υπηρεσία της. Από τότε ο δουλέμπορος και πειρατής έμεινε στην ιστορία ως σερ Φράνσις Ντρέικ και ήρωας.

          Οι τελευταίες μεγάλες ισπανικές εξερευνήσεις στον Ειρηνικό

Παρά την επιδρομή του Ντρέικ και τη διάλυση της «αήττητης Αρμάδας», στην τελευταία δεκαετία του 16^ου αιώνα σημειώθηκαν δυο σημαντικές ισπανικές εξερευνητικές αποστολές. Η πρώτη αφορούσε περισσότερο τις δυτικές ακτές της Αμερικής, παρά τον ίδιο τον Ειρηνικό ωκεανό και έγινε από έναν Έλληνα θαλασσοπόρο, τον Απόστολο Βαλεριανό Ιωάννη Φωκά, καταγόμενο από επιφανή οικογένεια της Κεφαλληνίας, ο οποίος βρισκόταν επί σαράντα χρόνια στην υπηρεσία της Ισπανίας και έμεινε γνωστότερος με την ισπανική μορφή του ονόματός του, Χουάν ντε Φούκα (Juan de Fuca).

Ο Φωκάς ξεκίνησε το 1592, εκατό χρόνια μετά την άφιξη του Κολόμβου στις Αντίλλες, από το μεξικανικό λιμάνι του Ακαπούλκο και περιπλέοντας τις δυτικές ακτές της Καλιφορνίας, έφτασε ως το νησί Βανκούβερ, το οποίο εξερεύνησε και συνεχίζοντας την πορεία του έφτασε ως τις νότιες ακτές της Αλάσκας. Ο νότιος  διέκπλους μεταξύ Βανκούβερ και ηπειρωτικής Αμερικής ονομάζεται διέκπλους Χουάν ντε Φούκα.

Τρία χρόνια αργότερα, ο ώριμος πλέον Μεντάνια επιχείρησε νέο εξερευνητικό ταξίδι. Με τέσσερα πλοία και 400 άντρες ξεκίνησε από το Περού με σκοπό να ανακαλύψει εκ νέου τα νησιά του Σολομώντα και να ιδρύσει αποικίες στον κεντρικό Ειρηνικό. Στο ταξίδι τον συνόδευε και η ενεργητική και δραστήρια γυναίκα του δόνα Ισαβέλλα.

Ο στολίσκος του Μεντάνια ξεκίνησε στις 16 Ιουνίου του 1595 και ένα μήνα αργότερα έφτασε σε αρχιπέλαγος πολλών νησιών που τα προσάρτησε στην Ισπανία και τα ονόμασε Μαρκέσας προς τιμήν του αντιβασιλέα του Περού. Οι Ισπανοί  συνέχισαν ακόμη επί δύο και πλέον μήνες την εξερεύνηση με κατεύθυνση προς τα δυτικά- βορειοδυτικά, αλλά ούτε τα νησιά του Σολομώντα μπόρεσαν να βρουν, ούτε κανένα νησί κατάλληλο για την εγκατάσταση αποικίας ανακάλυψαν. Σε όλα τα νησιά που προσέγγισαν οι κάτοικοι είχαν εχθρικές διαθέσεις και τους υποδέχονταν με βροχή δηλητηριασμένων βελών, Επί πλέον είχαν να αντιμετωπίσουν άγριες θύελλες και έχασαν το ένα από τα τέσσερα πλοία τους.

Στο τέλος, τέσσερις μήνες από το ξεκίνημα της εξερεύνησης, πέθανε ο Μεντάνια, εξαντλημένος από τις κακουχίες και τη διοίκηση της αποστολής ανέλαβε η δόνα Ισαβέλα με συμπαραστάτη τον Πέδρο ντε Κίρος (Pedro de Quiros).  Η δόνα Ισαβέλλα πρότεινε στους αξιωματικούς της αποστολής να φτάσουν στις Φιλιππίνες για να ανασυγκροτηθούν, να στρατολογήσουν νέους αποίκους και να συνεχίσουν την εξερεύνηση. Μόλις όμως μετά από πέντε μήνες, στις 11 Φεβρουαρίου του 1596 κατόρθωσαν να φτάσουν σε οικτρή κατάσταση στη Μανίλα. Τα περισσότερα μέλη της αποστολής αποφάσισαν να εγκατασταθούν μόνιμα εκεί, ενώ η δόνα Ισαβέλα και ο Κίρος ταξίδεψαν τελικά στο Μεξικό και από εκεί επέστρεψαν στο Περού.

Τα νησιά του Σολομώντα και οι υποτιθέμενοι θησαυροί που έκρυβαν έμειναν ανεξερεύνητα για δύο σχεδόν αιώνες. Ο Κίρος πάντως θέλησε να συνεχίσει την προσπάθεια του Μεντάνια και να ανακαλύψει την Άγνωστη Νότια Γη, αλλά αυτή τη φορά ο αντιβασιλιάς του Περού φάνηκε απρόθυμος να οργανώσει νέα αποστολή. Ο Κίρος τότε ταξίδεψε ως τη Ρώμη και πέτυχε να πάρει από τον Πάπα συστατική επιστολή προς τον Φίλιππο Γ΄ που είχε διαδεχτεί τον Β΄ στο θρόνο της Ισπανίας.

Τελικά κατόρθωσε να οργανώσει νέα αποστολή από τρία πλοία, που ξεκίνησαν από το Καλλάο του Περού με εφόδια για ένα χρόνο. Τα πλοία ακολούθησαν νοτιοδυτική κατεύθυνση, ανακάλυψαν πολλά νησιά στα αρχιπελάγη Τουαμότου και Εταιρείας, όπου μαγεύτηκαν από την ομορφιά των γυναικών. Κατόπιν συνέχισαν την πορεία τους κατευθείαν δυτικά και έφτασαν στη μεγαλύτερη από τις Νέες Εβρίδες[1], την οποία ονόμασε Αυστραλία του Αγίου Πνεύματος (Australia del Espiritu Santu), βέβαιος ότι είχε φτάσει στην πολυπόθητη Άγνωστη Νότια Γη. Προσάρτησε το νησί στην Ισπανία και δήλωσε πως θα ίδρυε αποικία, που θα την ονόμαζε Νέα Ιερουσαλήμ, στις όχθες ενός μικρού ποταμού που τον βάφτισε Ιορδάνη. Η εχθρική υποδοχή που τους έγινε από τους ιθαγενείς και η κόπωση των πληρωμάτων από τις κακουχίες του ταξιδιού ματαίωσαν τα σχέδιά του. Χωρίστηκε από τους συντρόφους του και με το ένα πλοίο γύρισε στο Μεξικό, από όπου υπέβαλε αναφορά στο βασιλιά, στην οποία περιέγραφε την «Αυστραλία (Νότια Γη) του Αγίου Πνεύματος» ως χώρα απίστευτα πλούσια και μεγαλύτερη από την Ευρώπη. Η αναφορά του όμως αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό και οι περισσότεροι σύμβουλοι του βασιλιά τη θεώρησαν αποκύημα φαντασίας.

Τυχερότερος ήταν ο Λουίς Βαέθ ντε Τόρρες (Luis Vaez de Torres), που διαδέχτηκε τον Κίρος στην αρχηγία της αποστολής. Με τα δύο πλοία που του έμειναν συνέχισε την πορεία προς τα δυτικά, ανακάλυψε το αρχιπέλαγος των Λουισιάδων, προσέγγισε το ακρωτήριο Υορκ της Αυστραλίας, χωρίς όμως να αντιληφθεί πως επρόκειτο για την εσχατιά μιας ηπείρου και κατόπιν με πορεία μέσα από μιαν άκρως επικίνδυνη θάλασσα, γεμάτη με νησιά και ύπουλους υφάλους, έφθασε στις Μολούκες και από εκεί στις Φιλιππίνες. Το ταξίδι του Τόρρες, που οι ιστορικοί το θεωρούν υπόδειγμα ναυτικής τέχνης, απέδειξε ότι η Νέα Γουινέα είναι μεγαλόνησος χωριστή από την Άγνωστη Νότια Γη, αλλά η σημαντική αυτή ανακάλυψη έμεινε άγνωστη περισσότερο από ενάμιση αιώνα, καθώς η αναφορά του Τόρρες, από αδιαφορία των τοπικών ισπανικών αρχών, έμεινε θαμμένη στα αρχεία της Μανίλας.

Η εξέλιξη των εξερευνήσεων του Μεντάνια, του Κίρος και του Τόρρες, η στάση των Ισπανών αξιωματούχων, αλλά και η έκδηλη ανικανότητα των περισσότερων θαλασσοπόρων, δείχνουν καθαρά πως το εξερευνητικό πνεύμα και η έφεση για περιπέτειες, που χαρακτήριζαν τους Ισπανούς επί έναν αιώνα, είχαν ατονήσει τελείως.

[1] Οι ονομασίες νησιά Εταιρείας και Νέες Εβρίδες δόθηκαν αργότερα από άλλους εξερευνητές. Τα ισπανικά ονόματα που τους έδωσε ο Κίρος έχουν πέσει σε αχρηστία.

Νωρίς το πρωί εγώ δεν βλέπω τηλεόραση (ούτε και τις άλλες ώρες εδώ που τα λέμε), οπότε δεν ήξερα ότι υπάρχει εκπομπή «Νωρίς νωρίς».

Υπάρχει όμως, και προβάλλεται κάθε πρωί, στις 6.45 ως τις 9. Όπως διαβάζω στην ιστοσελίδα της εκπομπής:

Ο Κρατερός Κατσούλης και η Μαρία Ηλιάκη μοιράζονται χαρά, χιούμορ και θετική διάθεση. Viral trends, εμπνευσμένες ιστορίες, πρακτικές συμβουλές και ξεχωριστοί καλεσμένοι δημιουργούν μια εκπομπή γεμάτη ενέργεια, αυθορμητισμό και επικοινωνία.

Να μοιράζονταν  μόνο χαρά, χιούμορ και θετική διάθεση, καλά θα ήταν. Το κακό είναι πως μερικές φορές φαίνεται πως μοιράζουν και αντιεπιστημονικές απόψεις, εθνικιστικά παραμύθια, γλωσσικούς μύθους και ψέκα. Ή τουλάχιστον αυτό μοίρασαν την  Πέμπτη που μας πέρασε.

Φίλος του ιστολογίου μού έστειλε το λινκ -και μου λέει: Πακτωλός από μπαρούφες! Αρχίζει περίπου στο 58′, αν αντέχεις δες το ως το τέλος. Κάθισα και το είδα, έχοντας  κατά νου να γράψω κάτι σύντομο για τα μεζεδάκια του Σαββάτου. Αλλά  ο φίλος ειχε δίκιο, ήταν πακτωλός από ανοησίες, που τόσο μάγεψε τον παρουσιαστή και την  παρουσιάστρια, ώστε αποφάσισα να γράψω ξεχωριστό άρθρο.

Η εκπομπή της  Πέμπτης 22/1  βρίσκεται σ’ αυτό εδώ το λινκ και μπορείτε κι εσείς να τη  δείτε, αν έχετε γραφτεί στο Έρτφλιξ (δωρεάν είναι). Στο 58′ περίπου της εκπομπής, κάνει την εμφάνισή του ο κ. Γιώργος Λεκάκης, που,  απ’ ό,τι λένε  οι παρουσιαστές, είναι τακτικός προσκεκλημένος, έρχεται κάθε  Πέμπτη την ίδια ώρα στην εκπομπή.

O κ. Λεκάκης  είναι συγγραφέας, είναι και στιχουργός με  πολλές επιτυχίες,  είναι και λαογράφος. Έχει άνεση στην αφήγηση, είναι πρόσχαρος, γράφει στο γυαλί. Η αντίρρησή μου είναι σε πολλά από αυτά που είπε.

Στην αρχή, ρωτούν οι παρουσιαστές: Τι θα μας πεις σήμερα; Και ο κ. Λεκάκης απαντάει: Θα δούμε  πόσο παλιά πάνε κάποια πράγματα. Όταν λέμε  ότι «Αυτός ο άνθρωπος είναι καλλιεργημένος», τι εννοούμε; Ότι  είναι χωράφι; Όχι, ότι ειναι μορφωμένος, ευγενικός, πνευματώδης. Εχει μια ευγένεια. Αλλά ας τα πάρουμε  από την αρχή…

Αρχίζει λοιπόν ο κ. Λεκάκης να αναπτύσσει τη θεογονία, ότι ο Ουρανός έκανε τον Κρόνο και ο Κρόνος τον Δία. Εδώ έχω μιαν αντίρρηση, ότι αυτά τα αναφέρει ως ιστορία, χωρίς ποτέ να λέει ότι είναι μυθολογία, αλλά ας το προσπεράσουμε. Λέει επίσης  ότι ο Ουρανός είχε πατέρα τον  Ύψιστο, αν και ο Ησίοδος εδώ θα διαφωνούσε διότι μάς λέει ότι ο Ουρανός γεννήθηκε από τη Γαία «ἄτερ φιλότητος ἐφιμέρου», χωρίς ευφρόσυνο ζευγάρωμα, χωρίς πατέρα, και μετά έσμιξε με τη μητέρα του και γεννήθηκαν οι Τιτάνες, ο Κρόνος και πάει λέγοντας.

Αλλά τέλος πάντων, υπάρχουν κι άλλες πηγές για τη μυθολογία. Συνεχίζει ο κ.  Λεκάκης λέγοντας ότι ο Ουρανός είχε τέσσερα παιδιά (ο Ησίοδος αναφέρει περισσότερα),  ένα από τα οποία ήταν ο Σιτών ή Σιτός, ο οποίος εφηύρε το άροτρο και έδωσε στην ανθρωπότητα το σιτάρι. Πουθενά δεν βρήκα αναφορά στον Σιτώνα ή Σιτό αλλά δεν έψαξα και πολύ, κάπου θα υπάρχει κάτι. Προχωράμε.

Στη συνέχεια ο κ. Λεκάκης είπε ότι έγιναν οι κατακλυσμοί, τρεις τουλάχιστον στον αιγαιακό χώρο, οπότε οι άνθρωποι ξέχασαν τη γεωργία.

Του δίνω λοιπόν τον λόγο:

Όταν πια έφορος της γεωργίας είναι η Δήμητρα, ανακύπτει το ερώτημα: Τι θα φάνε οι άνθρωποι; Διότι όσο τρως άγρια φυτά, έχεις άγρια ένστικτα.

Οπότε υπάρχει το μεγάλο πρόβλημα, η ερώτηση του ενός εκατομμυρίου, πώς το άγριο φυτό έγινε ήμερο;

Εδώ η επιστήμη σηκώνει ψηλά τα χέρια, διότι όσο μπολιάζεις, όσο και να κάνεις… το άγριο ξανασπέρνεται μόνο του με άγρια. Και το άγριο δεν τρώγεται, είναι τοξικό.

Εδώ οι Έλληνες  είχαν βρει τη λύση, γιατί ήρθε η θεά Δήμητρα και προσέφερε στην ανθρωπότητα, γιατί τη βοήθησαν στην Ελευσίνα για την κόρη της, και δίδαξε την γεωργία, πώς να βγάζουν  σιτάτι πλέον από τη  δική τους καλλιέργεια. Οπότε, ο άνθρωπος από κυνηγός και τροφοσυλλέκτης,  έτρωγε ό,τι κυνηγούσε … αρχίζει πλέον να καλλιεργεί και να τρώει αυτά που ο ίδιος καλλιεργεί. Να καλλιεργεί ήμερα πράγματα, οπότε έτσι εγινε καλλιεργημένος, δηλ περνάει από μια άγρια κατάσταση στην ευγενική κατάσταση, με ευγενικα ένστικτα.

Διακόπτω την αφήγηση για να παρατηρήσω ότι η επιστήμη καθόλου δεν σηκώνει τα χέρια ψηλά -έχει εξηγήσει με  ποιον μηχανισμό εξημερώνονται τα φυτά -και τα ζώα, άλλωστε- και πώς από το άγριο φυτό παράγεται ήμερο, με βελτιωμένες -τουλάχιστο από ανθρωποκεντρική σκοπιά- ιδιότητες. Όχι, δεν χρειάζεται καμιά θεία παρέμβαση. Πρώτο σοβαρό σημείο διαφωνίας με τον κ. Λεκάκη.

Κι έτσι η Δήμητρα ορίζει τον Τριπτόλεμο και τον  Εύμηλο να πάνε  να διδάξουν σε όλο τον κόσμο τη σπορά, να διδάξουν πώς μπορείς να γίνεις καλλιεργημένος. Εκεί γίνεται ο ιερός άροτρος στην Ελευσίνα και οι άνθρωποι ξεκινάνε να καλλιεργούν. Ο Τριπτόλεμος παίρνει ένα άρμα,  ίπταται πάνω από όλες τις χώρες και από ψηλά πετάει σπόρους ήρεμους (ίσως θέλει να  πει ήμερους) στα χωράφια για να καλλιεργηθούν, οπότε οι άνθρωποι παίρνουν τον πρώτο ήμερο σπόρο, 

(Στο σημείο αυτό, το σουπεράκι, που ήταν «Πώς η Ελευσίνα μάς έκανε καλλιεργημένους ανθρώπους», αλλάζει και γίνεται «Ο πρώτος άνθρωπος που πέταξε στον ουρανό»).

Κι αφού πει ακομα μερικά για τη Δήμητρα και τον Τριπτόλεμο, ο κ. Λεκάκης περνάει στα γλωσσικά. Και αρχίζει σωστά:

Σιτέω δεν σημαίνει μόνο «τρέφομαι με σιτάρι», σημαίνει «τρέφομαι γενικώς». Έχουμε συσ-σίτια, στα συσσίτια δεν πας να φας σιτάρι, τρως ό,τι υπάρχει εκεί· τα σιτία ήταν ό,τι  φαγώσιμο.

Ως εδώ καλά. Αλλά….

Αυτό το ρήμα, αυτό το σιτάρι, έδωσε όνομα, ονομάτισε το πεπτικό μας σύστημα.

Απορία και μάτια διάπλατα των παρουσιαστών.

Ό,τι όργανο υπάρχει στο πεπτικό σου σύστημα έχει σχέση με το σιτάρι.

— Τι εννοείς;

— Δεν πήγε  το μυαλό σου, έτσι;

— Όχι· –Ούτε εμένα.

Έχουμε λίγο παραποιημένες τις λέξεις, αλλά λίγο αν σας το πω θα καταλάβετε.

Όταν είναι  να φάω, να σιτευτώ, πού θα βάλω πρώτα την  τροφή; Στο στόμα. Άρα είναι το σιτόμα.

Και θα χρειαστώ, για να γίνει  πιο εύκολο…

–σάλιο!

σίταλο, το σιτάρι με αλς, με κάτι αλμυρό

Θα χρειαστώ, για να το μασήσω, τι…;

Σιταγώνας – σιαγόνα, ο αγώνας της σίτισης

Και όλα αυτά θα καταλήξουν στο σιτόμαχο, το στομάχι, όπου εκεί θα γίνει μάχη της σίτισης.

Και μετά πάνε στο έντερο, που σήμερα λέγεται έντερο αλλά λεγόταν νήστις (από εκεί και η νηστεία)  που σημαίνει ότι έχει τελειώσει η διαδικασία της σίτισης.

Διακόπτω εδώ,  να σχολιάσω την πρώτη δόση από μπαρ… από ετυμολογικές πληροφορίες,

Καμιά από τις παραπάνω ετυμολογίες δεν  συμφωνεί με τα ετυμολογικά λεξικά. Ο Σαντρέν λέει ότι η συσχέτιση του σίτου με το ρήμα «ψίω» (ταΐζω, ιδίως βρέφη) έχει απορριφθεί. Η σιαγών συνδέεται με το θέμα του ρήματος «ψίω», αλλά δεν υπάρχει β’ συνθετικό «αγών», πρόκειται για παραγωγικό τέρμα  που εμφανίζεται και σε άλλες λέξεις που δηλώνουν μέρη του σώματος όπως; αγκών, λαγών). Στη λ. σίαλος το -αλος είναι επίθημα (πρβλ. πέταλον, ρόπαλον), ενώ το στόμα είναι ινδοευρωπαϊκή ρίζα που δεν έχει σχέση με  τον σίτο.

Συνεχίζει ο κ. Λεκάκης και απογειώνεται:

Είναι πολύ ωραίο να καταλάβεις ότι ένα φυτό, το σιτάρι, έδωσε όλες αυτές τις λέξεις, που σημαίνει ότι πρώτα εφευρέθηκε το σιτάρι και ύστερα οι λέξεις…

Στο θέατρο για να εισέλθω, τι κόβω; Εισιτήριο, διότι παλιά πληρώνανε εις είδος, σίτο, όχι χρήματα.

Βέβαια, το εισιτήριον, λέξη ελληνιστική, άρα πολύ νεότερη  του θεάτρου, είναι ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου «εισιτήριος», ο σχετικός με την είσοδο: εισ- (πρόθεση εις) + θέμα
«ι» του ρήματος «είμι» = πηγαίνω + παραγωγικό τέρμα «-τήριος». Η αρχική της σημασία ήταν «θυσία για την είσοδο του νέου έτους», δεν  είχε καμια συσχέτιση με το θέατρο. Άλλωστε, στην αρχαία Αθήνα το αντίτιμο που έδινε ο πολίτης για να παρακολουθήσει το θέατρο λεγόταν  «σύμβολον» και δεν ήταν σε είδος, όπως διατείνεται ο κ. Λεκάκης, αλλά σε χρήμα, δύο οβολοί. Και επειδή οι φτωχοί δυσκολεύονταν να βρουν τα χρήματα, ο Περικλής  καθιέρωσε τα «θεωρικά», επίδομα για να μπορούν οι φτωχοί να πηγαίνουν στο θέατρο.

Συνεχίζει ο κ. Λεκάκης: Στο συσσίτιο αυτοί που συνέτρωγαν λέγονταν  σύντροφοι, και από εκεί η συντροφιά, ο σύντροφός μου…

Εδώ έχει δίκιο. Αλλά συνεχίζει:

Και  για να κλείσω, το εμπορικότερο σημείο μιας πόλεως, όπου υπάρχει αγορά, η μεγάλη λαϊκή αγορά, πώς λέγεται;

Οι παρουσιαστές προσπαθιύν να βρουν λέξεις από στ-

Δεν θα το βρεις στα ελληνικά σήμερα, θα το βρεις στα  αγγλικά. Το οικονομικό κέντρο κάθε πόλεως, πώς  λέγεται; Στο Λονδίνο ας πούμε: City!

(Θαυμασμός)

— Α,  η πόλη. — Δεν είναι πόλη είναι το εμπορικό κέντρο.

Στον Πειραιά, ήταν η Στοά -Σιτοά, εκεί που πήγαιναν και διάλεγαν τροφή. Εκείνο το κέντρο,  όταν οι ξένοι πήραν τις λέξεις από εμάς, έγινε το City

Και έκθαμβη η κ. Ηλιάκη αναφωνεί:

Aχ Θεέ μου, πόση πληροφορία σήμερα!

Αχ  Θεέ μου, πόση πληροφορία χαλάς για να μην ξέρουμε τι μας γίνεται! θα έλεγα εγώ.

Διότι βέβαια η αγγλική λέξη city εμφανίστηκε στη γλώσσα πολύ πριν από το City του Λονδίνου, και βέβαια είναι δάνειο από το λατινικό civitas-civitatem, το οποίο στα υστερολατινικά έγινε citatem, και από εκεί  πέρασε στα γαλλικά και μετά στα αγγλικά, αρχικά σημαίνοντας έναν περιτοιχισμένο οικισμό. Καμιά σχέση με τον  σίτο ή με  τον Πειραιά.

Όσο για την αντίληψη ότι «οι ξένοι πήραν τις λέξεις από  εμάς», καταντάει να γελοιοποιεί την υπαρκτή και πολύ σημαντική συμβολή της ελληνικής στο λεξιλόγιο άλλων γλωσσών και απλώς χρησιμεύει για να τονώνει το ηθικό μας.

Θα πείτε, τι σε πειράζει αν ο κ. Λεκάκης  έρχεται κάθε Πέμπτη πρωί πρωί για να διηγηθεί ευχάριστα παραμύθια στους ακροατές; Γιατί είσαι γιορτοχαλαστής και χαίρεσαι να χαλάς τη χαρά των ανθρώπων που «παίρνουν  πληροφορίες»; Έχει τάχα  τόση σημασία αν είναι αληθινές ή ψεύτικες οι πληροφορίες, τη  στιγμή που τονώνουν  το ηθικό και παρηγορούν τους ακροατές; Γιατί μισείτε τόσο τη μπατρίδα μας;

Έλα ντε!

Θα δημοσιεύσω σήμερα ένα κεφάλαιο από το βιβλίο της Φραντσέσκα Αλμπανέζε «Όταν ο κόσμος κοιμάται – Ιστορίες, λέξεις και πληγές της Παλαιστίνης», που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Τόπος.

Το βιβλίο το είχε προτείνει ο φίλος μας ο Πέδης στο βιβλιοφιλικό μας  άρθρο τον Δεκέμβριο. Ο φίλος μας ο Τheo αγόρασε το βιβλίο, του άρεσε, και για να κάνει προπόνηση  στον καινούργιο του σκάνερ, ψηφιοποίησε μια από τις ιστορίες του βιβλίου και μας την προσφέρει. Τον ευχαριστούμε πολύ.

Η Φραντσέσκα Αλμπανέζε (1977) είναι Ιταλίδα νομικός, από το 2022 ειδική εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα παλαιστινιακά εδάφη (η θητεία της  ανανεώθηκε ως το 2028). Έχει κατηγορηθει για αντισημιτισμό από τις αρχές του Ισραήλ (όπως κι εγώ από τους εδώ φίλους του ισραηλινού κράτους) και της έχουν επιβληθεί κυρώσεις από το καθεστώς Τραμπ. (Κατά σύμπτωση, χτες δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των  Συντακτών σχετικό άρθρο).

Ο πρόλογος του Theo:

Η Φραντσέσκα Αλμπανέζε (γεννηθείσα το 1977 σε μια μικρή πόλη της Καμπανίας) έχει πτυχίο Νομικής από το πανεπιστήμιο της Πίζας και μάστερ στα Ανθρώπινα Δικαιώματα από τη Σχολή Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών (SOAS) του Λονδίνου. Από το 2022 είναι ειδική εισηγήτρια για τα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ.

Το βιβλίο της Όταν ο κόσμος κοιμάται. Ιστορίες, λέξεις και πληγές της Παλαιστίνης εκδόθηκε πριν από λίγους μήνες και παρουσιάστηκε στα ελληνικά τον περασμένο Νοέμβριο από τις εκδόσεις Τόπος, σε μετάφραση Παναγιώτη Τσιαμούρα. Σ’ αυτό καταγράφει τις εμπειρίες της από την τρίχρονη παραμονή της στο Ισραήλ κι από την δεκαπενταετή ενασχόλησή της με το παλαιστινιακό ζήτημα. Διαρθρώνεται στην εισαγωγή και δέκα κεφάλαια. Σε κάθε ένα από αυτά ασχολείται με μια πτυχή του ζητήματος κι εξιστορεί πώς εμβάθυνε σ’ αυτήν, αναφερόμενη και στο πρόσωπο που τη βοήθησε στην κατανόησή της. Διάλεξα το όγδοο κεφάλαιο που αφορά τη Γάζα και την προσφυγιά αλλά και την ιστορία μιας νεαρής πρόσφυγα από εκεί, της ζωγράφου Μαλάκ Ματάρ. Επενέβην μόνο στη στίξη.

Μαλάκ

Πού βρίσκεται το σπίτι ενός πρόσφυγα;

Όταν ταξιδεύω, παίρνω πάντα μαζί μου πάρα πολλά πράγματα […]. Αναλύοντας αυτό το γεγονός, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι έχω έναν μυστικό αλλά ανεξάλειπτο φόβο ότι ίσως να μην επιστρέφω ποτέ.

ΕΝΤΟΥΑΡΝΤ Γ. ΣΑΪΝΤ, Ζωή εκτός τόπου

Εκείνο που οι Παλαιστίνιοι ονομάζουν «Νάκμπα», δηλαδή «καταστροφή», είναι η βίαιη έξοδος κατά την οποία, μεταξύ του τέλους της Βρετανικής Εντολής και των πρώτων χρόνων μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ (1948-1949), επτακόσιες πενήντα χιλιάδες Παλαιστίνιοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους εξαιτίας των ωμοτήτων, των σφαγών και της συστηματικής καταστροφής των χωριών τους.

Κατά την περίοδο εκείνη, τεράστιες εκτάσεις γης αφαιρέθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν από τους Παλαιστινίους, οι οποίοι αρχικά τράπηκαν σε φυγή εξαιτίας των ειδήσεων για τις θηριωδίες που διέπρατταν οι εβραϊκές πολιτοφυλακές Ιργκούν, Χαγκανά και Λέχι —οι οποίες μετά το 1948 ενσωματώθηκαν στον ισραηλινό στρατό— και στη συνέχεια εκδιώχθηκαν υπό την απειλή όπλων, πεζή ή πάνω σε φορτηγά που είχαν οργανώσει οι ισραηλινές πολιτοφυλακές. Έτσι, σε σύντομο χρονικό διάστημα, περίπου πεντακόσια παλαιστινιακά χωριά και οικισμοί καταστράφηκαν ή ερημώθηκαν. Οι ιστορικοί κάνουν λόγο για δεκάδες σφαγές —με συνοπτικές εκτελέσεις, βιασμούς και άλλα εγκλήματα σε βάρος ηλικιωμένων, ανδρών, γυναικών και παιδιών— όπως οι θλιβερά γνωστές της Ταντούρα και του Ντέιρ Γιασίν, που επιτάχυναν την ερήμωση της ιστορικής Παλαιστίνης. Τα χωριά που καταστράφηκαν δεν εγκαταλείφθηκαν απλώς: πολλά κατεδαφίστηκαν σκόπιμα και οι γαίες τους επαναχρησιμοποιήθηκαν, συχνά για την κατασκευή νέων εβραϊκών κοινοτήτων ή για άλλες ανάγκες του νεοσύστατου ισραηλινού κράτους.

Ο Σαλμάν Αμπού Σίτα, ιδρυτής και πρόεδρος της Palestine Land Society (PLS), μιας ανεξάρτητης μη κερδοσκοπικής οργάνωσης με έδρα το Λονδίνο που έχει ως στόχο τη συστηματική καταγραφή και τεκμηρίωση της γης, της ιστορίας, της γεωγραφίας, του πολιτισμού και της κοινωνίας του παλαιστινιακού λαού, καθώς και πολλοί άλλοι ιστορικοί και μελετητές της Νάκμπα, έχουν αποδείξει πως η γη που εγκατέλειψαν οι Παλαιστίνιοι στη συνέχεια καταλήφθηκε και χρησιμοποιήθηκε έκτοτε από το νεοσύστατο κράτος του Ισραήλ. Ο Αμπού Σίτα, συγκεκριμένα, έχει διεξαγάγει πολυάριθμες έρευνες για τη χαρτογράφηση των παλαιστινιακών οικισμών που υπήρχαν πριν από το 1948 και για την ανάλυση της δυνατότητας επιστροφής των προσφύγων, υποστηρίζοντας ότι το δικαίωμα στην επιστροφή δεν είναι μόνο δίκαιο αλλά και απολύτως εφικτό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Θα έχει ωραία μεζεδάκια στα αριστοκρατικά εστιατόρια του Νταβός, αν και θα πρέπει να  δώσεις ένα  νεφρό για να τα πληρώσεις.  Εξίσου νόστιμα όμως έχουμε  και στην πιατέλα μας,  και ξεκινάμε, ακριβώς, με ένα  μεζεδάκι από το Νταβός -δηλαδή τι μεζεδάκι; Μεζεδάρα, κυρίως πιάτο για να φάει λόχος.

Λοιπόν, χτες, η Απογευματινή, στο πρωτοσέλιδό της είδε «Ρεσιτάλ διπλωματίας στο Νταβός από Μητσοτάκη». Στον υπότιτλο, διαβάζουμε ότι ο Έλληνας πρωθυπουργός επιδόθηκε σε «λεπτές ασκήσεις ισορροπίας».

Βέβαια, ο Μητσοτάκης δεν πήγε τελικά καθόλου στο Νταβός (αρχικά αναβλήθηκε η αναχώρηση λόγω κακοκαιρίας, ύστερα ματαιώθηκε), αλλά αυτή η μικρολεπτομέρεια δεν έχει καμιά σημασία. Αν πήγαινε, θα έδινε ρεσιτάλ!

Νομίζω ότι το πρωτοσέλιδο αυτό αξίζει να τιμηθεί με το βραβείο Κούλιτζερ, ειδικό βραβείο που θεσπίστηκε το 2020 για να τιμάται η γλειψιματική δημοσιογραφία, που έχει αποκληθεί και πετσωμένη, η εγκωμιαστική για τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Βέβαια, πέρα από το «ρεσιτάλ διπλωματίας» της Απογευματινής υπαρχουν  και  άλλοι διεκδικητές του βραβείου,  όπως εδώ το σάιτ epilekta (θα ψάξει κανείς τις επιχορηγήσεις να δει αν και πόσο το πληρώνουμε; )  το οποίο ανακάλυψε «Μπλόκο» του Μητσοτάκη στον  Τραμπ. Όχι παίζουμε!

Θα μου  πείτε, αν  είστε ισχυρομνήμονες,  ότι και πριν από κάμποσα χρόνια, κοτζάμ Βήμα είχε αναλυτικό ρεπορτάζ από τη συνάντηση Καραμανλή – Ερντογάν, η οποία όμως είχε ματαιωθει –είχαμε  γράψει τότε, το 2009 παρακαλώ, στο ιστολόγιο. Οπότε, τι απαίτηση να έχουμε από τη μικρούλα Απογευματινή, που μόλις τρία χρόνια έχει μετά την επαναλειτουργία της, σε καιρούς που οι εφημερίδες παγκοσμίως δοκιμάζονται;

Ε, αν είναι  έτσι, δικαίως δοκιμάζονται!

* Δεν πήγε λοιπόν  στο Νταβός ο Μητσοτάκης κι έχασε η υφήλιος την  ευκαιρία να θαυμάσει ένα ρεσιτάλ διπλωματίας, πήγε όμως  στις Βρυξέλλες.

Για ποιο λόγο; Μα, φυσικά, για τη Σύνοδο Κουφής, οπως λέει εδώ η  λεζάντα.

Τι σου κάνει ένα τόσο δα γραμματάκι, όταν λείπει…

Θα μιλούσε σε ώτα μη ακουόντων ο καημένος ο Μητσοτάκης…

* Γράφει φίλος για άρθρο σχετικά με  την υπόθεση της ληστείας στο Λούβρο:

Λούβρο: Νέο βίντεο – ντοκουμέντο από τη ληστεία – Παραμένουν στα «αζήτητα» τα κοσμήματα

Προς στιγμήν ήλπισα (αφού δεν τα θέλει κανείς) ότι θα μπορούσα να πάω να μου τα δώσουν. Γρήγορα όμως, διαβάζοντας παρακάτω, απογοητεύτηκα: Άφαντα τα κοσμήματα.

Κρίμα!

Βέβαια, το ρεπορτάζ έχει  σε εισαγωγικά τη  λέξη «αζήτητα».

«Δεν το εννοούμε στα σοβαρά ότι είναι στα αζήτητα, ειρωνικά το λέμε!»

* Μια και μιλάμε για εισαγωγικά, ένα  ρεκόρ -εκτός αν  ο κ. Προκόπης  Παυλόπουλος,  ο λάτρης  των εισαγωγικών, ασχολείται και με  το αθλητικό ρεπορτάζ:

Kάθε δεύτερη  λέξη εισαγωγικά. Αλλά, έτσι που παίξανε στο δεύτερο ημίχρονο, έπρεπε να μπουν  εισαγωγικά και στο «Παναθηναϊκού»!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». Η Εφημερίδα των Συντακτών έχει υιοθετήσει τη γραφή «Γριλανδία», που ξενίζει πολλούς. 

Τα πιο πολλά τα πήρα από περυσινό άρθρο, αλλά έχω κάνει αλλαγές και συμπληρώσεις. Εδώ κάνω και μερικές προσθήκες.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Γροιλανδία ή Γριλανδία;

Ο παγκόσμιος Τραμπούκος, χολωμένος που δεν πήρε Νόμπελ Ειρήνης, δήλωσε ότι η Γροιλανδία είναι απαραίτητη για την ασφάλεια των ΗΠΑ και ανακοίνωσε ότι θα επιβάλει δασμούς εναντίον των ευρωπαϊκών χωρών που έστειλαν συμβολικά στρατιώτες στο μεγάλο νησί που αποτελεί έδαφος της Δανίας. Θα προσέξατε ίσως ότι η εφημερίδα μας προτιμά τη γραφή «Γριλανδία», αντί της καθιερωμένης. Οπότε, των οικιών ημών εμπιπραμένων, σήμερα θα ασχοληθούμε με την ορθογραφία της Γροιλανδίας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Νούμερο οχτώ, επειδή δεν είναι το πρώτο άρθρο της κατηγορίας αυτής, αν και βέβαια πάνε 15 μήνες από το προηγούμενο αντίστοιχο.

Στις στήλες των χρονογραφημάτων, αν υπάρχουν ακόμα χρονογραφήματα σε εφημερίδες, όσες εφημερίδες υπάρχουν ακόμα, συνέβαινε πότε πότε ο χρονογράφος να δημοσιεύει μία ή περισσότερες επιστολές αναγνωστών, άλλοτε σχολιάζοντας κι ο ίδιος κι άλλοτε παραχωρώντας ολόκληρο τον χώρο της στήλης στους αναγνώστες του. Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στα Νέα έβαζε στα χρονογραφήματα αυτά τον τίτλο «Απ’ όσα μου γράφουν». Τέτοια άρθρα, πέρα από την επικοινωνία, έδιναν στον συντάκτη μιαν ανάπαυλα, διότι είναι μεγάλη καταδίκη να πρέπει να γράφεις κάθε μέρα τις εξακόσιες, οχτακόσιες ή χίλιες λέξεις για να γεμίσεις τη στήλη σου.

Εμείς εδώ δεν είμαστε εφημερίδα και δεν γράφουμε χρονογράφημα, όμως έχουμε κάθε μέρα καινούργιο άρθρο (εντάξει, κάποτε επαναλαμβάνουμε παλιά άρθρα, αλλά με μέτρο). Βέβαια, τη γνώμη σας την εκφράζετε στα σχόλια, δημόσια.

Συχνά συμβαίνει όμως να μου κάνουν ερωτήσεις, για γλωσσικά κυρίως θέματα, είτε γνωστοί είτε άγνωστοι, άλλοτε με ηλεμήνυμα κι άλλοτε στο Φέισμπουκ. Όταν μπορώ απαντάω, όπως μπορώ, αν και μερικές φορές δεν προλαβαίνω να το κοιτάξω σε βάθος το θέμα. Μια φορά στο τόσο, αν είναι εύκολο, κρατάω σε ένα αρχείο την ερώτηση και την απάντηση, μήπως και έχει ενδιαφέρον να ξαναδώ το θέμα ή να το αναπτύξω σε άρθρο στο ιστολόγιο, όπως έχω κάνει όχι λίγες φορές.

Πριν από χρόνια σκέφτηκα ότι θα ήταν ωραίο να βλέπουν κι άλλοι την απάντηση, όχι για να μάθουν αλλά κυρίως γιατί μπορεί να έχουν κάτι να προσθέσουν, κι έτσι βάλαμε τον Ιούνιο του 2015 ένα τέτοιο άρθρο, με ερωτήσεις που μου είχαν γίνει και με τις αντίστοιχες απαντήσεις, και μερικούς μήνες αργότερα ένα ακόμα. Το τρίτο άρθρο της σειράς αυτής το έβαλα το 2017, το τέταρτο το 2019 και στις αρχές του 2022 το πέμπτο άρθρο. Το έκτο άρθρο το βάλαμε τον Δεκέμβριο του 2022, το έβδομο τον Οκτώβρη του 2024 και σήμερα ανεβάζω το όγδοο άρθρο της κατηγορίας αυτής.

Παρουσιάζω λοιπόν δέκα ερωτήσεις που τέθηκαν από φίλους του ιστολογίου, μαζί με τις απαντήσεις που έδωσα -εδώ τις έχω ενδεχομένως αναπτύξει κάπως περισσότερο, αλλά θα  με ενδιέφερε και η άποψή  σας,  ιδίως αν διαφωνείτε.

* Να ‘μαι πάλι εγώ η ενοχλητική. Θέλω τα φώτα σας.  Πότε χρησιμοποιείται για πρώτη φορά η λέξη πολιτισμός; Είχαν οι αρχαίοι κάποια σχέση με αυτό; Ο Ηρόδοτος; Γιατί λένε κάτι τέτοια σε μία συζήτηση και έχουν τσαταλιαστεί τα νεύρα μου.

Καλησπέρα, έλειπα πριν. Λέξη «πολιτισμός» εμφανίζεται στην ελληνιστική εποχή, άπαξ στον Διογένη Λαέρτιο, με τη σημασία «τα κοινά, οι υποθέσεις της διοίκησης» (λέει για τον  Αρκεσίλαο: τὸ πᾶν δὴ διέτριβεν ἐν τῇ Ἀκαδημίᾳ τὸν
πολιτισμὸν ἐκτοπίζων), και μετά σε χριστιανούς συγγραφείς με σημασία «ευγενικός τρόπος συμπεριφοράς».

Όχι στην κλασική αρχαιότητα, όχι στον Ηρόδοτο. Τη λέξη την ανάστησε ο Κοραής για να αποδώσει το γαλλ. civilization. Θα άξιζε άρθρο.

Προσθέτω τώρα: Το άρθρο δεν αξιώθηκα να το γράψω, αλλά βρίσκω τώρα πως η παραπάνω  άποψη, που είναι η άποψη των λεξικών, έχει μια τρύπα. Πριν από τον  Κοραή, ο Μελέτιος, επίσκοπος Αθηνών (1661-1714), στην Εκκλησιαστική Ιστορία του γράφει:

Ἐπειδὴ δὲ πᾶν σπάνιον καὶ μᾶλλον ἐστὶν ἐπιθυμητὸν καὶ σεβαστόν, προτιμότερον ἦν ἄγειν θεαρέστως ὀλιγωτέρας ἑορτάς, ἢ σχολάζειν διὰ πλειόνων τῇ κοιλίᾳ καὶ τῇ σπατάλῃ· ἓν γὰρ τῶν κακῶν τοῦ πολιτισμοῦ ἐστι καὶ τὸ πολλὰς ἑορτὰς εἶναι διωρισμένας οὐχὶ ὑπὸ θεοσεβείας, ἀλλὰ πρὸς τρυφήν, ὡς λέγει ὁ αὐτὸς Γαζῆς.

Εδώ η λέξη χρησιμοποιείται, θαρρώ, με σημασία κοντά στη σημερινή.

* Αγαπητέ φίλε. Στον Τέταρτο Κόσμο και στη σελίδα Οι Ινδιάνοι και η Βαστίλη, υπάρχει η ακόλουθη πρόταση:

Για την ακρίβεια, ο Αρίνος παρουσιάζει το μοτίβο αυτό σαν αρνητική εκτύπωση μιας φωτογραφίας, δηλαδή σαν πλάνη – και μάλιστα είναι πεισμένος ότι οι ιδέες, ή τουλάχιστον μερικές ιδέες, είναι εγγενώς επικίνδυνες. Κι αν γίνεται λόγος, ειδικότερα και περιοριστικά, στο βραζιλιάνο Ινδιάνο, είναι επειδή ο συγγραφέας είχε κυρίως στο μυαλό του μια συγκεκριμένη πρόωρη συνάντηση (θα τη δούμε παρακάτω), που έγινε διάσημη χάρι σ’ ένα δοκίμιο του Μονταίνιου.

Αυτό το «χάρι» είναι θαρρώ λάθος. Τα σάιτ είναι υψηλού επιπέδου, οπότε μάλλον θα είναι ορθογραφικό λάθος.

Απάντησα:  Δεν είναι λάθος, είναι επιλογή. Ο αξέχαστος  φίλος μου, ο Νίκος Κούρκουλος, που είχε το σάιτ, είχε αυτή την  ορθογραφική ιδιοτροπία, να γράφει «χάρι». Το περίεργο, που δεν  διορθώνεται πια δυστυχώς, είναι ότι τόσα χρόνια δεν έτυχε να το συζητήσω μαζί του, να μου πει το σκεπτικό του. Οπότε, δεν έχω απάντηση.

Προσθέτω: Κάποιος που να συζήτησε με τον Μπουκάν, θυμάται μήπως πώς αιτιολογούσε το «χάρι σε»;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Σαν χτες πέρυσι, στις 20 Ιανουαρίου 2025, ο Ντόναλντ Τραμπ ορκιζόταν και αναλάμβανε για δεύτερη  φορά καθήκοντα Προέδρου των ΗΠΑ. Η επέτειος δεν πέρασε ανεόρταστη: ο Πρόεδρος μίλησε στους δημοσιογράφους, αλλά λόγω της διαφοράς της ώρας η ομιλία αρχίζει μόλις τώρα ενώ το άρθρο έχει γραφτεί.

Λίγο παρακολούθησα. Τον είδα να κραδαίνει ένα πάκο χαρτιά με τα «επιτεύγματα του πρώτου χρόνου» και να δείχνει φωτογραφίες εγκληματιών μεταναστών (όλοι από τη Μινεσότα), που έβαλαν στη φυλακή οι πραιτωριανοί του ICE.

Ίσως σαν προεόρτια, ο ένοικος του Οβάλ γραφείου έστειλε προχτές στον  Jonas Gahr Støre, τον πρωθυπουργό της Νορβηγίας,  μια επιστολή που,  όταν την είδα στα σόσιαλ, αναρωτήθηκα αν πρόκειται για φέικ, για κάτι που γράφτηκε από το αμερικάνικο Κουλούρι (Onion λέγεται θαρρώ). Δεν ήμουν  ο μόνος που δεν  πίστεψε στην αυθεντικότητα  της  επιστολής. Πολλοί οπαδοί του Τραμπ θεώρησαν ότι είναι πλαστή και επιτέθηκαν στους «πλαστογράφους». Το πιο αστείο είναι πως όταν  αποδείχτηκε η αυθεντικότητα κάποιοι από αυτούς, με εντυπωσιακή πιρουέτα, δήλωσαν ότι πολύ καλά τα είπε ο Τραμπ! (Εδώ ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιας κωλοτούμπας).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Μια από  τις πιο  όμορφες γειτονιές της  Αθήνας, εκεί στα βόρεια του Δήμου, είναι η  συνοικία Κυπριάδου, που πήρε το όνομά της από τον  γεωπόνο και μηχανικό Επαμεινώνδα Κυπριάδη,  που από το 1919  και  μετά άρχισε να χτίζει,  σε μεγάλη έκταση που είχε αγοράσει  ο πατέρας του, μια «πρότυπη κηπούπολη».

Και σήμερα ακόμα, η γειτονιά χαρακτηρίζεται από  μεγάλες πλατείες, πολλά διατηρητέα νεοκλασικά και πολύ πράσινο -τουλάχιστον σε σύγκριση  με  τις γειτονικές περιοχές.

Ο διαβάτης  που θα περπατήσει στη γειτονιά Κυπριάδου θα παρατηρήσει και κάτι ακόμα: οι περισσότεροι δρόμοι, όλοι σχεδόν,  έχουν  ονόματα ποιητών, λογοτεχνών, γενικά ανθρώπων των γραμμάτων.

Για παράδειγμα, υπάρχει η ωραία πλατεία Παπαδιαμάντη. Από αυτήν ξεκινούν οι δρόμοι: Δροσίνη, Καλοσγούρου, Μαρκορά, Παπαδιαμάντη, Κονδυλάκη, Κρυστάλλη. Όλοι λογοτέχνες. Ο Καλοσγούρος είναι ίσως ο λιγότερο γνωστός, Επτανήσιος ποιητής που έδωσε μια από τις καλύτερες μεταφράσεις της Κόλασης του Δάντη.

Έχω φτιάξει έναν, όχι πλήρη, κατάλογο των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών που τα ονόματά τους έχουν δοθεί σε δρόμους και πλατείες της περιοχής:

Θέμου Άννινου, Σπυρ. Βασιλειάδη, Βρούτου, Γαβριηλίδου, Γιαννόπουλου, Γρυπάρη, Δημητρακοπούλου, Ζαμπελίου, Καλοσγούρου,  Καρασούτσα, Κων. Θεοτόκη, Καρκαβίτσα, Κόκκινου, Κονδυλάκη, Κρυστάλλη, Λάντσα, Λασκαράτου, Εμμ. Λυκούδη, Μαβίλη, Μάνεση, Μαρκορά, Μαρτζώκη, Ματσούκα, Μητσάκη, Ξύνδα, Ορφανίδου, Κωστή Παλαμά,  Παπαδιαμάντη, Παρορίτη, Περδικάρη, Πολέμη, Πολυδούρη, Πολυλά, Προβελέγγιου, Ροστάν, Ρούμπου, Σάουμπερτ, Σαλτέλης, Συνοδινού, Ταβουλάρη, Ταγκόπουλου, Τανταλίδου, Τερτσέτη, Τσακασιάνου, Φιλύρα, Φώσκολου, Χαλεπά, Χόφμαν, Β. Χατζή.

Ο τελευταίος, ο Β. Χατζής, είναι ζωγράφος. Βασίλειος. Έχει και άλλους εικαστικούς ο κατάλογος, όχι μόνο λογίους, αλλά οι λόγιοι πλειοψηφούν.  Ο Βρούτος ας πούμε δεν  είναι ο Ρωμαίος, είναι γλύπτης, Γεώργιος Βρούτος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »