Çile (I) (Farsça) : 1. (isim) ► Sıkıntı.
"Bizim bu dünyadaki hayatımız da bir çileden ibaret olduğu düşünülecek olursa en münasip çilenin de burada olması icap ediyordu." - Asaf Halet Çelebi
2. (isim, din bilimi) Dervişlerin kırk gün süre ile kendilerine uyguladıkları zahmetli ve perhizli dönem.
- - -
Çile (II) 1. (isim) İpek, yün, pamuk vb. her türlü iplik demeti.
"Ah, bakın! Bir çile iplik hâlinde / Boşluklara doğru çözülüyorum." - Cevdet Kudret
2. (isim) Yay kirişi.
* * * * *
Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı:
Çile Çekmek : Büyük sıkıntı ve üzüntü içinde yaşamak.
"Âşıkın olmaz mı çile çekmesi / Çilenin olmaz mı boyun bükmesi" - Seyrani
Çile çıkarmak (veya doldurmak) : Sıkıntılı bir işin veya bir durumun sona ermesini beklemek.
"Yirmi beş senedir Beykoz'daki o tekke gibi evde çile dolduruyorum." - Reşat Nuri Güntekin
(birini) Çileden çıkarmak : Çok kızdırmak.
"Karşı taraftan konuşanın kolağası Mustafa Kemal oluşu hepsini çileden çıkarır." - Falih Rıfkı Atay
Çileden çıkmak : 1. Olup bitenler karşısında sabrı ve dayanıklılığı kalmayıp taşkınlık göstermek.
"Ben ötede beride tanıdığım yaşlı başlı Fransızlarla böyle konuştukça kardeşim çileden çıkıyordu." - Bedri Rahmi Eyüboğlu
2. (eskimiş) Çile süresini bitirmek.
Çilesi dolmak : 1. (eskimiş) Derviş ve tarikat ehli, sadece dua ve ibadetle geçirmeleri gereken süreyi tamamlamak.
2. Üzücü ve sıkıntılı bir durumdan kurtulmak.
"Çilesi doldu ve çektikleri çok oldu." - Mahmut Esat Bozkurt
Çileye girmek : Dervişlerin kırk gün süre ile kendilerine uyguladıkları zorlu ve perhizli döneme girmek.
"Mevlâna’ya olan bağlılığı nedeniyle çileye girmek için gittiği Konya’ya feyiz almak için 1796 yılında yeniden gitti ve on beş gün orada kaldı." - Halûk İpekten
* * * * *
Birleşik Kelime olarak kullanımı :
Çilehane : Dervişlerin çile doldurdukları yer.
"Böyle bir hücreye bu kadar çok pencerenin açılmış olması alışık olduğumuz çilehane tasavvuruna aykırı görünmektedir." - Şevket Kâmil Akar
* * * * *
Kelime Kökeni :
Çile (1)
Farsça çilla چلّه “1. kırklık, kırk günlük süre, 2. tarikat erbabının kırk günlük halvet ve perhiz süresi, Hıristiyanlarda Paskalyadan önceki kırk günlük oruç” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça çil چل veya çihil چهل “kırk” sözcüğünden +a ekiyle türetilmiştir.
Benzer sözcükler : çile çek-, çilehane, çilekeş, çileli
Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :
[Lugat-i Halimi, 1477]
dervişler kırk gün halvet çekerler, aŋa daχı çille derler.
[Evliya Çelebi, Seyahatname, 1665]
Kırk sene kāmil çille-i merdān çeküp, gündüz sāim ve gice ḳāim olup [gündüz oruç tutup gece uyanık durup]
- - -
Çile (2)
Farsça cula جله veya culla جلّه “top” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça aynı anlama gelen gula veya gulla sözcüğünden evrilmiştir.
Daha fazla bilgi için gülle maddesine bakınız.
Ek açıklama : Farsça gule/gulle “gülle, top” sözcüğünün muarrebidir.
Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :
“kumaş topu” [Osmanlı Kanunnameleri, 1566 yılından önce]
cülle
[Selanikî Mustafa Ef., Tarih-i Selanikî, 1596]
çuka-i sıkarlat-ı mütenevviˁa: altmış çile
[Meninski, Thesaurus, 1680]
cüleh seu cüle: Globulus balistarius [iplik topu].
