Reading
(From Walden)
Henry David Thoreau

With a little more deliberation in the choice of their pursuits, all men would perhaps become essentially students and observers, for certainly their nature and destiny are interesting to all alike. In accumulating property for ourselves or our posterity, in founding a family or a state, or acquiring fame even, we are mortal; but in dealing with truth we are immortal, and need fear no change nor accident. The oldest Egyptian or Hindoo philosopher raised a corner of the veil from the statue of the divinity; and still the trembling robe remains raised, and I gaze upon as fresh a glory as he did, since it was I in him that was then so bold, and it is he in me that now reviews the vision. No dust has settled on that robe; no time has elapsed since that divinity was revealed. That time which we really improve, or which is improvable, is neither past, present, nor future.

My residence was more favorable, not only to thought, but to serious reading, than a university; and though I was beyond the range of the ordinary circulating library, I had more than ever come within the influence of those books which circulate round the world, whose sentences were first written on bark, and are now merely copied from time to time on to linen paper. Says the poet Mîr Camar Uddîn Mast, “Being seated to run through the region of the spiritual world; I have had this advantage in books. To be intoxicated by a single glass of wine; I have experienced this pleasure when I have drunk the liquor of the esoteric doctrines.” I kept Homer’s Iliad on my table through the summer, though I looked at his page only now and then. Incessant labor with my hands, at first, for I had my house to finish and my beans to hoe at the same time, made more study impossible. Yet I sustained myself by the prospect of such reading in future. I read one or two shallow books of travel in the intervals of my work, till that employment made me ashamed of myself, and I asked where it was then that I lived.

The student may read Homer or Æschylus in the Greek without danger of dissipation or luxuriousness, for it implies that he in some measure emulate their heroes, and consecrate morning hours to their pages. The heroic books, even if printed in the character of our mother tongue, will always be in a language dead to degenerate times; and we must laboriously seek the meaning of each word and line, conjecturing a larger sense than common use permits out of what wisdom and valor and generosity we have. The modern cheap and fertile press, with all its translations, has done little to bring us nearer to the heroic writers of antiquity. They seem as solitary, and the letter in which they are printed as rare and curious, as ever. It is worth the expense of youthful days and costly hours, if you learn only some words of an ancient language, which are raised out of the trivialness of the street, to be perpetual suggestions and provocations. It is not in vain that the farmer remembers and repeats the few Latin words which he has heard. Men sometimes speak as if the study of the classics would at length make way for more modern and practical studies; but the adventurous student will always study classics, in whatever language they may be written and however ancient they may be. For what are the classics but the noblest recorded thoughts of man? They are the only oracles which are not decayed, and there are such answers to the most modern inquiry in them as Delphi and Dodona never gave. We might as well omit to study Nature because she is old. To read well, that is, to read true books in a true spirit, is a noble exercise, and one that will task the reader more than any exercise which the customs of the day esteem. It requires a training such as the athletes underwent, the steady intention almost of the whole life to this object. Books must be read as deliberately and reservedly as they were written. It is not enough even to be able to speak the language of that nation by which they are written, for there is a memorable interval between the spoken and the written language, the language heard and the language read. The one is commonly transitory, a sound, a tongue, a dialect merely, almost brutish, and we learn it unconsciously, like the brutes, of our mothers. The other is the maturity and experience of that; if that is our mother tongue, this is our father tongue, a reserved and select expression, too significant to be heard by the ear, which we must be born again in order to speak. The crowds of men who merely spoke the Greek and Latin tongues in the middle ages were not entitled by the accident of birth to read the works of genius written in those languages; for these were not written in that Greek or Latin which they knew, but in the select language of literature. They had not learned the nobler dialects of Greece and Rome, but the very materials on which they were written were waste paper to them, and they prized instead a cheap contemporary literature. But when the several nations of Europe had acquired distinct though rude written languages of their own, sufficient for the purposes of their rising literatures, then first learning revived, and scholars were enabled to discern from that remoteness the treasures of antiquity. What the Roman and Grecian multitude could not hear, after the lapse of ages a few scholars read, and a few scholars only are still reading it.

However much we may admire the orator’s occasional bursts of eloquence, the noblest written words are commonly as far behind or above the fleeting spoken language as the firmament with its stars is behind the clouds. There are the stars, and they who can may read them. The astronomers forever comment on and observe them. They are not exhalations like our daily colloquies and vaporous breath. What is called eloquence in the forum is commonly found to be rhetoric in the study. The orator yields to the inspiration of a transient occasion, and speaks to the mob before him, to those who can hear him; but the writer, whose more equable life is his occasion, and who would be distracted by the event and the crowd which inspire the orator, speaks to the intellect and health of mankind, to all in any age who can understand him.

No wonder that Alexander carried the Iliad with him on his expeditions in a precious casket. A written word is the choicest of relics. It is something at once more intimate with us and more universal than any other work of art. It is the work of art nearest to life itself. It may be translated into every language, and not only be read but actually breathed from all human lips;—not be represented on canvas or in marble only, but be carved out of the breath of life itself. The symbol of an ancient man’s thought becomes a modern man’s speech. Two thousand summers have imparted to the monuments of Grecian literature, as to her marbles, only a maturer golden and autumnal tint, for they have carried their own serene and celestial atmosphere into all lands to protect them against the corrosion of time. Books are the treasured wealth of the world and the fit inheritance of generations and nations. Books, the oldest and the best, stand naturally and rightfully on the shelves of every cottage. They have no cause of their own to plead, but while they enlighten and sustain the reader his common sense will not refuse them. Their authors are a natural and irresistible aristocracy in every society, and, more than kings or emperors, exert an influence on mankind. When the illiterate and perhaps scornful trader has earned by enterprise and industry his coveted leisure and independence, and is admitted to the circles of wealth and fashion, he turns inevitably at last to those still higher but yet inaccessible circles of intellect and genius, and is sensible only of the imperfection of his culture and the vanity and insufficiency of all his riches, and further proves his good sense by the pains which he takes to secure for his children that intellectual culture whose want he so keenly feels; and thus it is that he becomes the founder of a family.

Those who have not learned to read the ancient classics in the language in which they were written must have a very imperfect knowledge of the history of the human race; for it is remarkable that no transcript of them has ever been made into any modern tongue, unless our civilization itself may be regarded as such a transcript. Homer has never yet been printed in English, nor Æschylus, nor Virgil even—works as refined, as solidly done, and as beautiful almost as the morning itself; for later writers, say what we will of their genius, have rarely, if ever, equalled the elaborate beauty and finish and the lifelong and heroic literary labors of the ancients. They only talk of forgetting them who never knew them. It will be soon enough to forget them when we have the learning and the genius which will enable us to attend to and appreciate them. That age will be rich indeed when those relics which we call Classics, and the still older and more than classic but even less known Scriptures of the nations, shall have still further accumulated, when the Vaticans shall be filled with Vedas and Zendavestas and Bibles, with Homers and Dantes and Shakespeares, and all the centuries to come shall have successively deposited their trophies in the forum of the world. By such a pile we may hope to scale heaven at last.

The works of the great poets have never yet been read by mankind, for only great poets can read them. They have only been read as the multitude read the stars, at most astrologically, not astronomically. Most men have learned to read to serve a paltry convenience, as they have learned to cipher in order to keep accounts and not be cheated in trade; but of reading as a noble intellectual exercise they know little or nothing; yet this only is reading, in a high sense, not that which lulls us as a luxury and suffers the nobler faculties to sleep the while, but what we have to stand on tip-toe to read and devote our most alert and wakeful hours to.

I think that having learned our letters we should read the best that is in literature, and not be forever repeating our a b abs, and words of one syllable, in the fourth or fifth classes, sitting on the lowest and foremost form all our lives. Most men are satisfied if they read or hear read, and perchance have been convicted by the wisdom of one good book, the Bible, and for the rest of their lives vegetate and dissipate their faculties in what is called easy reading. There is a work in several volumes in our Circulating Library entitled Little Reading, which I thought referred to a town of that name which I had not been to. There are those who, like cormorants and ostriches, can digest all sorts of this, even after the fullest dinner of meats and vegetables, for they suffer nothing to be wasted. If others are the machines to provide this provender, they are the machines to read it. They read the nine thousandth tale about Zebulon and Sephronia, and how they loved as none had ever loved before, and neither did the course of their true love run smooth,—at any rate, how it did run and stumble, and get up again and go on! how some poor unfortunate got up on to a steeple, who had better never have gone up as far as the belfry; and then, having needlessly got him up there, the happy novelist rings the bell for all the world to come together and hear, O dear! how he did get down again! For my part, I think that they had better metamorphose all such aspiring heroes of universal noveldom into man weathercocks, as they used to put heroes among the constellations, and let them swing round there till they are rusty, and not come down at all to bother honest men with their pranks. The next time the novelist rings the bell I will not stir though the meeting-house burn down. “The Skip of the Tip-Toe-Hop, a Romance of the Middle Ages, by the celebrated author of ‘Tittle-Tol-Tan,’ to appear in monthly parts; a great rush; don’t all come together.” All this they read with saucer eyes, and erect and primitive curiosity, and with unwearied gizzard, whose corrugations even yet need no sharpening, just as some little four-year-old bencher his two-cent gilt-covered edition of Cinderella,—without any improvement, that I can see, in the pronunciation, or accent, or emphasis, or any more skill in extracting or inserting the moral. The result is dulness of sight, a stagnation of the vital circulations, and a general deliquium and sloughing off of all the intellectual faculties. This sort of gingerbread is baked daily and more sedulously than pure wheat or rye-and-Indian in almost every oven, and finds a surer market.

The best books are not read even by those who are called good readers. What does our Concord culture amount to? There is in this town, with a very few exceptions, no taste for the best or for very good books even in English literature, whose words all can read and spell. Even the college-bred and so called liberally educated men here and elsewhere have really little or no acquaintance with the English classics; and as for the recorded wisdom of mankind, the ancient classics and Bibles, which are accessible to all who will know of them, there are the feeblest efforts any where made to become acquainted with them. I know a woodchopper, of middle age, who takes a French paper, not for news as he says, for he is above that, but to “keep himself in practice,” he being a Canadian by birth; and when I ask him what he considers the best thing he can do in this world, he says, beside this, to keep up and add to his English. This is about as much as the college bred generally do or aspire to do, and they take an English paper for the purpose. One who has just come from reading perhaps one of the best English books will find how many with whom he can converse about it? Or suppose he comes from reading a Greek or Latin classic in the original, whose praises are familiar even to the so called illiterate; he will find nobody at all to speak to, but must keep silence about it. Indeed, there is hardly the professor in our colleges, who, if he has mastered the difficulties of the language, has proportionally mastered the difficulties of the wit and poetry of a Greek poet, and has any sympathy to impart to the alert and heroic reader; and as for the sacred Scriptures, or Bibles of mankind, who in this town can tell me even their titles? Most men do not know that any nation but the Hebrews have had a scripture. A man, any man, will go considerably out of his way to pick up a silver dollar; but here are golden words, which the wisest men of antiquity have uttered, and whose worth the wise of every succeeding age have assured us of;—and yet we learn to read only as far as Easy Reading, the primers and class-books, and when we leave school, the “Little Reading,” and story books, which are for boys and beginners; and our reading, our conversation and thinking, are all on a very low level, worthy only of pygmies and manikins.

I aspire to be acquainted with wiser men than this our Concord soil has produced, whose names are hardly known here. Or shall I hear the name of Plato and never read his book? As if Plato were my townsman and I never saw him,—my next neighbor and I never heard him speak or attended to the wisdom of his words. But how actually is it? His Dialogues, which contain what was immortal in him, lie on the next shelf, and yet I never read them. We are underbred and low-lived and illiterate; and in this respect I confess I do not make any very broad distinction between the illiterateness of my townsman who cannot read at all, and the illiterateness of him who has learned to read only what is for children and feeble intellects. We should be as good as the worthies of antiquity, but partly by first knowing how good they were. We are a race of tit-men, and soar but little higher in our intellectual flights than the columns of the daily paper.

It is not all books that are as dull as their readers. There are probably words addressed to our condition exactly, which, if we could really hear and understand, would be more salutary than the morning or the spring to our lives, and possibly put a new aspect on the face of things for us. How many a man has dated a new era in his life from the reading of a book. The book exists for us perchance which will explain our miracles and reveal new ones. The at present unutterable things we may find somewhere uttered. These same questions that disturb and puzzle and confound us have in their turn occurred to all the wise men; not one has been omitted; and each has answered them, according to his ability, by his words and his life. Moreover, with wisdom we shall learn liberality. The solitary hired man on a farm in the outskirts of Concord, who has had his second birth and peculiar religious experience, and is driven as he believes into the silent gravity and exclusiveness by his faith, may think it is not true; but Zoroaster, thousands of years ago, travelled the same road and had the same experience; but he, being wise, knew it to be universal, and treated his neighbors accordingly, and is even said to have invented and established worship among men. Let him humbly commune with Zoroaster then, and through the liberalizing influence of all the worthies, with Jesus Christ himself, and let “our church” go by the board.

We boast that we belong to the nineteenth century and are making the most rapid strides of any nation. But consider how little this village does for its own culture. I do not wish to flatter my townsmen, nor to be flattered by them, for that will not advance either of us. We need to be provoked,—goaded like oxen, as we are, into a trot. We have a comparatively decent system of common schools, schools for infants only; but excepting the half-starved Lyceum in the winter, and latterly the puny beginning of a library suggested by the state, no school for ourselves. We spend more on almost any article of bodily aliment or ailment than on our mental aliment. It is time that we had uncommon schools, that we did not leave off our education when we begin to be men and women. It is time that villages were universities, and their elder inhabitants the fellows of universities, with leisure—if they are indeed so well off—to pursue liberal studies the rest of their lives. Shall the world be confined to one Paris or one Oxford forever? Cannot students be boarded here and get a liberal education under the skies of Concord? Can we not hire some Abelard to lecture to us? Alas! what with foddering the cattle and tending the store, we are kept from school too long, and our education is sadly neglected. In this country, the village should in some respects take the place of the nobleman of Europe. It should be the patron of the fine arts. It is rich enough. It wants only the magnanimity and refinement. It can spend money enough on such things as farmers and traders value, but it is thought Utopian to propose spending money for things which more intelligent men know to be of far more worth. This town has spent seventeen thousand dollars on a town-house, thank fortune or politics, but probably it will not spend so much on living wit, the true meat to put into that shell, in a hundred years. The one hundred and twenty-five dollars annually subscribed for a Lyceum in the winter is better spent than any other equal sum raised in the town. If we live in the nineteenth century, why should we not enjoy the advantages which the nineteenth century offers? Why should our life be in any respect provincial? If we will read newspapers, why not skip the gossip of Boston and take the best newspaper in the world at once?—not be sucking the pap of “neutral family” papers, or browsing “Olive-Branches” here in New England. Let the reports of all the learned societies come to us, and we will see if they know any thing. Why should we leave it to Harper & Brothers and Redding & Co. to select our reading? As the nobleman of cultivated taste surrounds himself with whatever conduces to his culture,—genius—learning—wit—books—paintings—statuary—music—philosophical instruments, and the like; so let the village do,—not stop short at a pedagogue, a parson, a sexton, a parish library, and three selectmen, because our pilgrim forefathers got through a cold winter once on a bleak rock with these. To act collectively is according to the spirit of our institutions; and I am confident that, as our circumstances are more flourishing, our means are greater than the nobleman’s. New England can hire all the wise men in the world to come and teach her, and board them round the while, and not be provincial at all. That is the uncommon school we want. Instead of noblemen, let us have noble villages of men. If it is necessary, omit one bridge over the river, go round a little there, and throw one arch at least over the darker gulf of ignorance which surrounds us.

—

Notes:
Source: https://www.gutenberg.org/files/205/205-h/205-h.htm

—

Đọc
(Trích Walden, hay Một Mình Sống Trong Rừng)
Henry David Thoreau
Hiếu Tân dịch

Cân nhắc kĩ hơn một chút trong việc lựa chọn sự nghiệp để theo đuổi, có lẽ tất cả mọi người thực chất đã trở thành các sinh viên và những nhà quan sát, vì chắc chắn bản chất của họ và số phận của họ giống nhau là quan tâm đến tất cả. Trong việc tích lũy của cải cho bản thân và cho con cháu, trong việc tìm kiếm một gia đình hay một tổ quốc, hay thậm chí đạt được danh vọng, chúng ta là những con người có sống có chết, nhưng trong quan hệ với chân lí chúng ta là bất tử, và không phải sợ bất kì thay đổi hay tai biến nào. Nhà triết học cổ xưa nhất của Ai Cập hay Hindu nâng một góc mạng che mặt của tượng thần [177]; và chiếc áo choàng run rẩy vẫn còn nâng lên, tôi khao khát nhìn vào vẻ huy hoàng còn tươi mới, và lúc đó chính là tôi ở trong ngài táo tợn như thế, và chính là ngài ở trong tôi lúc này nhìn lại hình ảnh này. Không có bụi bám trên chiếc áo choàng đó; thời gian không trôi đi từ khi vị thần đó được bộc lộ. Thời gian mà chúng ta thực sự cải thiện, hay thời gian có thể cải thiện, không phải quá khứ, cũng không phải hiện tại hay tương lai.

Nhà tôi thuận lợi hơn một trường đại học, không chỉ để suy nghĩ, mà còn để đọc một cách nghiêm túc; và mặc dù tôi ở ngoài tầm một thư viện bình thường đang hoạt động, tôi đã rơi vào tầm ảnh hưởng của những cuốn sách lưu hành trên khắp thế giới, những dòng chữ của chúng được viết ra trước tiên trên vỏ cây, và ngày nay chỉ thỉnh thoảng mới được chép ra trên giấy. Nhà thơ Mir Camar Uddin Mast [178] nói “Tôi đã có cái thuận lợi này trong những quyển sách, là ngồi một chỗ mà lướt qua nhiều miền của thế giới tinh thần; tôi đã trải nghiệm cái thú được say sưa với một li rượu vang, khi uống rượu của những lí thuyết thâm thúy”. Tôi để Iliad của Homer trên bàn trong suốt mùa hè, mặc dù chỉ thỉnh thoảng tôi mới liếc qua một trang. Lúc đầu tôi lao động không ngừng nghỉ bằng tay, vì tôi phải hoàn thành ngôi nhà và xới đậu, nên không thể nghiên cứu nhiều hơn. Tuy nhiên tôi động viên bản thân bằng cái viễn cảnh đọc trong tương lai. Tôi đọc một hai trang sách du lịch nông cạn trong khoảng nghỉ giữa công việc, cho đến khi việc đó làm tôi tự thấy xấu hổ, và tự hỏi vậy chứ tôi đang sống ở đâu.

Sinh viên có thể đọc Homer hay Eschylus [179] bằng tiếng Hi Lạp mà không có nguy cơ nhiễm thói ưa xa hoa phung phí, vì anh ta ở mức độ nào đó tranh đua với những nhân vật anh hùng, và dành trọn những giờ buổi sáng cho những trang sách của họ. Những sách anh hùng ca, dù được in bằng tiếng mẹ đẻ của chúng ta, sẽ luôn là ngôn ngữ chết đối với những thời đại qua đi; và chúng ta phải vất vả tìm nghĩa của mỗi từ và mỗi dòng, đoán ra nghĩa rộng hơn nghĩa thường dùng vượt ra ngoài sự thông thái, can đảm và cao thượng mà chúng ta có. Báo chí hiện nay rẻ và nhiều, với toàn bộ phần dịch thuật của nó, đã làm được rất ít trong việc đưa chúng ta đến với những nhà văn anh hùng ca của thời cổ. Dường như họ bị cô đơn, và những chữ dùng để in họ vẫn hiếm và lạ. Đáng bỏ ra những ngày tuổi trẻ và những giờ quý giá, nếu bạn học dù chi vài chữ của một cô ngữ, chúng vượt lên trên sự tầm thường của đường phố, chúng là những gợi mở và kích thích. Sẽ không là vô ích nếu người nông dân nhớ được và nhắc lại vài từ Latin mà ông ta đã nghe. Đôi khi người ta nói như thể việc nghiên cứu cổ học [180] cuối cùng dẫn đến những nghiên cứu hiện đại và thực dụng hơn, nhưng người sinh viên thích mạo hiểm sẽ luôn luôn nghiên cứu cổ học, bằng bất cứ ngôn ngữ nào mà anh ta biết viết, dù chúng cổ đến đâu. Vì cổ điển là gì nếu không phải là những tư tưởng cao quý nhất của con người được ghi lại? Chúng là những đền thờ duy nhất không bị đổ nát, và trong đó có những câu trả lời cho những câu hỏi hiện đại nhất mà Delphi và Dodona [181] chưa bao giờ đưa ra. Chúng ta cũng có thể bỏ sót không nghiên cứu Thiên nhiên vì nó đã già rồi. Đọc tốt, tức là đọc những quyển sách thật sự trong một tinh thần thật sự, là một môn luyện tập cao quý, và là môn sẽ giao cho người đọc nhiều nhiệm vụ hơn bất kì bài tập nào mà phong tục ngày nay coi trọng. Nó đòi hỏi một sự huấn luyện như của vận động viên điền kinh, ý định bền bỉ hầu như suốt cuộc đời với đối tượng này. Sách phải được đọc một cách cẩn trọng và dè dặt như chúng được viết ra. Thậm chí nói được thứ tiếng của dân tộc viết ra sách đó cũng chưa đủ, vì có một chênh lệch đáng kể giữa văn viết và văn nói, ngôn ngữ nghe và ngôn ngữ đọc. Ngôn ngữ nói nói chung chỉ là phù du, tạm thời, một âm thanh, một thứ tiếng, một phương ngữ, hầu như có tính động vật, và chúng ta học nó một cách vô thức, giống như những con vật, đó là ngôn ngữ của mẹ chúng ta. Ngôn ngữ viết là sự chín muồi và từng trải của tiếng nói, nếu tiếng nói là của mẹ chúng ta thì ngôn ngữ viết là của cha chúng ta, một sự thể hiện dè dặt và chọn lọc, quá nhiều ý nghĩa nghe bằng tai thì không hết, mà chúng ta phải được sinh ra lần nữa để nói [182]. Đám đông người ở thời trung cổ chỉ nói tiếng Hi Lạp và tiếng Latin thì không có cơ may bẩm sinh đọc được những tác phẩm thiên tài viết bằng những ngôn ngữ ấy; vì chúng không được viết bằng thứ tiếng Hi Lạp hay Latin mà họ biết, mà bằng thứ ngôn ngữ chọn lọc của văn chương. Họ không biết những phương ngữ quý tộc hơn của Hi Lạp và La Mã, mà những vật liệu trên đó chúng được viết đối với họ chỉ là giấy lộn, trái lại họ rất quý thứ văn chương rẻ tiền đương thời. Nhưng khi nhiều dân tộc châu Âu đã có được những ngôn ngữ viết riêng biệt tuy còn đơn giản của họ, đủ cho những mục đích của nền văn học đang lên của họ, thì nền cổ học được phục hưng, và các học giả đã có thể từ sự xa cách [183], đó nhận rõ được những kho báu cổ xưa. Những gì mà đám đông La Mã và Hi Lạp ngày trước không thể nghe, thì sau nhiều thế kỉ trôi qua chỉ một ít học giả đọc, và số học giả ngày nay vẫn còn đọc chúng còn ít hơn nữa.

Dù chúng ta có thể ngưỡng mộ đến đâu tài hùng biện lâu lâu có dịp bùng ra của nhà hùng biện, thì những lời cao quý nhất được viết ra thường ở xa đằng sau hoặc bên trên thứ ngôn ngữ nói trôi tuột qua ấy như bầu trời đầy sao đẳng sau những đám mây. Có những vì sao, và có những người có thể đọc chúng. Các nhà thiên văn mãi mãi bình luận và quan sát chúng. Chúng không phải là những hơi thở giống như hơi thở đầy hơi nước và những cuộc nói chuyện hằng ngày của chúng ta. Cái gọi là sự hùng biện trong diễn đàn thường được thấy là phép tu từ trong nghiên cứu. Nhà hùng biện tràn ngập cảm hứng trong một dịp nhất thời, và nói với đám đông trước mặt ông, với những người có thể nghe ông; nhưng nhà văn, cuộc sống điềm đạm hơn của họ là cơ hội của họ, mà đám đông gây cảm hứng cho nhà hùng biện có thể làm cho họ sao nhãng, họ nói là nói với nhân loại thông minh và lành mạnh, với tất cả những thời đại có thể hiểu họ.

Chẳng đáng ngạc nhiên khi Alexander [184] mang Iliad theo ông trong những cuộc viễn chinh trong một chiếc tráp quý. Một lời được viết ra là một di tích quý báu nhất. Nó là thứ vừa thân mật hơn với chúng ta, vừa phổ thông hơn bất kì tác phẩm nghệ thuật nào khác. Nó là tác phẩm nghệ thuật gần gũi nhất với bản thân cuộc sống. Nó có thể được dịch ra mọi thứ tiếng, và không chỉ được đọc mà còn thật sự được thở bằng tất cả những môi người; – không chỉ được thể hiện trên toan trên bố hay trên đá cẩm thạch, mà được khắc vào hơi thở của bản thân cuộc sống. Biểu tượng của suy nghĩ của một người cổ đại trở thành lời nói của một người hiện đại. Về những tượng đá cẩm thạch của Hi Lạp, hai nghìn năm đã truyền vào những tượng đài của văn chương của nó chỉ một màu thu vàng chín hơn, vì chúng đã mang bầu không khí trong sáng và thiên đàng của chính nó vào mọi mảnh đất để bảo vệ chúng khỏi sự gặm mòn của thời gian. Sách là kho báu của thế giới và tài sản thừa kế xứng đáng của các thế hệ và các dân tộc. Sách, những quyển xưa nhất và hay nhất, đứng một cách tự nhiên và đàng hoàng trên các kệ sách của mọi nhà. Chúng không có lí do gì để tự biện hộ, nhưng trong khi chúng khai sáng và nâng đỡ độc giả thì lương tri của anh ta không từ chối chúng. Tác giả của chúng là một tầng lớp quý tộc tự nhiên và hấp dẫn của mọi xã hội, và hơn mọi vua chúa, họ ảnh hưởng lên loài người. Khi một nhà buôn dốt nát và kiêu ngạo nhờ công việc kinh doanh thành công mà giành được nhàn rỗi và độc lập, và được chấp nhận vào giới giàu sang, chắc chắn cuối cùng ông ta sẽ quay sang những giới có tri thức và tài năng, cao hơn nhưng khó vào hơn, và nhận ra sự dở dang của văn hóa của ông ta, sự phù phiếm và thiếu hụt trong sự giàu có của ông ta, và hơn nữa chứng tỏ sự nhìn xa của ông bằng những nỗ lực cho con cái của ông cái nền tảng văn hóa trí thức mà ông cảm thấy rõ sự cần thiết của nó, và như vậy ông trở thành người sáng lập gia đình.

Những người không học những tác phẩm kinh điển trong ngôn ngữ mà nó được viết chắc chắn sẽ có kiến thức rất không hoàn hảo về lịch sử của loài người; vì một điều đáng chú ý là không có bản ghi chép nào của chúng bằng bất kì một thứ tiếng hiện đại nào, trừ phi bản thân nền văn minh của chúng ta có thể coi là một bản ghi chép như vậy. Homer chưa bao giờ được in bằng tiếng Anh [185], cả Eschylus cũng vậy, thậm chí Virgil [186], – những tác phẩm thanh tao và tinh tế và đẹp như bản thân buổi sáng; những nhà văn sau này, cho dù chúng ta nhất trí về thiên tài của họ, hiếm khi hay chưa bao giờ sánh được vẻ đẹp trau chuốt và hoàn hảo của những kì công văn chương hùng vĩ và suốt đời của những người Hi Lạp La Mã cổ đại. Họ chỉ nói về việc quên những người chưa bao giờ biết họ. Sẽ là khá sớm để quên họ khi chúng ta có học vấn và thiên tài cho phép chúng ta chuyên tâm vào hiểu họ. Thời đại sẽ trở nên thật giàu có khi những di sản mà chúng ta gọi là cổ điển, và những Bản thảo còn xa xưa hơn và cổ điển hơn nhưng vẫn còn ít được biết đến của các dân tộc, sẽ được tích lũy hơn nữa, khi Vatican [187] được chất đầy những Vệ đà, và Zendavestas [188] và Kinh Thánh, với những Homer những Dante [189] và những Shakespeare, và tất cả các thế kỉ tới sẽ kí thác thành công những chiến tích của chúng vào diễn đàn của thế giới. Với một chồng như vậy chúng ta có thể hi vọng cuối cùng sẽ trèo lên được thiên đường.

Tác phẩm của những nhà thơ vĩ đại chưa bao giờ được loài người đọc, vì chỉ những nhà thơ vĩ đại mới có thể đọc chúng. Chúng chỉ được đọc như kiểu đám đông đọc những vì sao, nhiều lắm là theo cách tử vi, chứ không phải theo cách thiên văn học. Phần lớn người ta học đọc để phục vụ những nhu cầu vặt vãnh, như học mật mã để giữ tài khoản và không bị lừa trong giao dịch kinh doanh, nhưng việc đọc như luyện tập trí tuệ cao quý thì họ biết rất ít hoặc không biết gì; tuy nhiên đấy là nói đến việc đọc, theo một nghĩa cao quý, chứ không phải thứ ru ngủ chúng ta như một niềm khoái trá và chịu bỏ đi những khả năng xuất sắc hơn để ngủ trong lúc đó, mà là thứ chúng ta phải đứng nhón gót để đọc và dành những giờ thao thức và tỉnh táo nhất của chúng ta cho nó.

Tôi nghĩ, đã học được những chữ cái, chúng ta nên đọc cái tốt nhất trong văn học, chứ đừng suốt đời cứ lặp lại hoài a, b, c và những từ một âm tiết, như ở lớp bốn và lớp năm, ngồi ở hàng ghế đầu tiên và thấp nhất. Phần lớn mọi người thỏa mãn với việc đọc và nghe đọc, và lâu lâu được thuyết phục bởi sự khôn ngoan sáng suốt của một cuốn sách tốt, Kinh Thánh, rồi sống vô vị trong phần còn lại của cuộc đời, và tiêu tan những khả năng của họ trong cái gọi là việc đọc dễ dàng. Trong Thư viện Cho Mượn của chúng tôi có một tác phẩm nhiều tập có tên là Sách Dễ Đọc (Little Reading), mà tôi cho là nhắc đến tên một thành phố tôi chưa từng đến [190]. Có những người, giống như những con chim cốc và đà điểu châu Phi, có thể tiêu hóa tất cả những thứ này, thậm chí sau một bữa ăn ê hề thịt cá rau quả, vì họ không chịu để cái gì uổng phí. Nếu những người khác là những cỗ máy cung cấp những thức ăn tạp này, thì họ là những cái máy để đọc nó. Họ đọc câu chuyện thứ chín nghìn về Zebulon và Sophronia [191], và họ đã yêu như chưa từng có ai yêu trước đó, và con đường tình yêu đích thực của họ cũng chưa bao giờ suôn sẻ [192], dù chạy và vấp thế nào, họ cũng sẽ đứng lên và tiếp tục! Một kẻ bất hạnh khốn khổ nào đó đã trèo lên một gác chuông như thế nào, lẽ ra hắn không bao giờ nên leo lên đến tận gác chuông như thế; và sau khi đã đưa hắn lên đó một cách vô ích, nhà tiểu thuyết vui vẻ rung chuông lên cho cả thế giới kéo đến để nghe. Ôi trời! Làm thế nào cho hắn xuống được, về phần tôi, tôi nghĩ rằng tốt hơn họ nên biến tất cả những nhân vật đầy khao khát của thế giới tưởng tượng ấy thành người chong chóng, như trước đây họ thường đưa các nhân vật lên các chòm sao, và để họ bay trên ấy cho đến chán và không bao giờ xuống nữa để quấy rầy những người lương thiện bằng những trò tinh quái của họ. Lần sau mà nhà tiểu thuyết rung chuông tôi sẽ không nhúc nhích cho dù nhà họp cháy rụi. Điệu nhảy Tip-Toe-Hop [193] một truyện thời Trung cổ, của tác giả nổi tiếng ‘Tittle-Tol-Tan’ (Một chút-và-Không chút nào) xuất bản mỗi tháng một phần; được đặt mua từ trước với số lượng lớn kinh khủng. Tất cả những truyện đó họ trợn tròn mắt đọc, với sự tò mò và thèm thuồng thô thiển, và tọng tất cả vào diều, đúng như một thằng bé bốn tuổi ngốn ngấu cuốn Lọ Lem bìa mạ vàng hai xu của nó, mà như tôi thấy, không có chút thay đổi nào trong cách diễn cảm, hay biết rút ra chút ý nghĩa đạo đức nào. Kết quả là cái nhìn mờ mịt, sự bế tắc trong tuần hoàn và một sự tê liệt tổng thể, suy sụp toàn bộ các khả năng trí tuệ. Cái loại bánh gừng [194] này được nướng hằng ngày và chuyên cần hơn bánh mì trắng hay bánh nâu trong hầu hết các lò nướng, và tìm được một thị trường bảo đảm hơn [195].

Những quyển sách hay nhất không được đọc bởi ngay cả những người được gọi là những người đọc có trình độ. Văn hóa của Concord chúng ta là gì? Trong thành phố của chúng ta gần như không ai có sở thích tìm những tác phẩm hay nhất, hoặc rất hay, ngay cả trong văn học tiếng Anh, là thứ tiếng mọi người đều đọc được. Ngay cả những người đã tốt nghiệp đại học và những người được coi là có học vấn rộng ở đây và nơi khác, cũng thật sự rất ít hoặc không quen với văn học cổ điển Anh, còn về sự thông thái của nhân loại được ghi lại – văn học cổ điển Hi-La và Kinh Thánh – mà tất cả những ai biết đến chúng đều có thể tiếp cận, không đâu có lấy một cố gắng nhỏ nhất để làm quen với chúng. Tôi biết một người thợ rừng, tuổi trung niên, mua một tờ báo Pháp, không phải để xem tin tức như ông ta nói, vì ông ta ở trên trình độ đó, mà là để “theo sát thực tế”, ông ta gốc Canada; và khi tôi hỏi ông coi việc gì là tốt nhất ông có thể làm trong thế giới này, thì ông nói, ngoài việc đó ra, là duy trì và bố sung vốn tiếng Anh của ông ta. Điều này gần giống với những gì những người đã tốt nghiệp đại học làm và muốn làm, và họ đặt mua một tờ báo tiếng Anh cho mục đích đó. Người vừa mới đọc xong một trong những quyển sách tiếng Anh hay nhất sẽ tìm xem có bao nhiêu người có thể cùng anh ta nói chuyện về nó? Hay giả sử anh ta vừa mới đọc xong một tác phẩm cổ điển Hi Lạp và La Mã trong nguyên bản, những tác phẩm mà ngay cả những người bị coi là vô học cũng ca ngợi, anh ta sẽ không thể tìm thấy ai để nói về nó, mà đành im lặng. Tất nhiên, hiếm có giáo sư nào trong trường đại học của chúng ta, nếu đã làm chủ được những khó khăn của ngôn ngữ ấy, cũng làm chủ được một cách tương ứng những khó khăn trong cái sâu sắc của một nhà thơ Hi Lạp, và có được sự đồng cảm để truyền cho những độc giả tỉnh táo và quả cảm; còn đối với những Bản Kinh thiêng liêng, hay những Thánh Kinh của nhân loại, trong thành phố này ai có thể nói với tôi ngay đến tên của nó? Hầu hết mọi người không hề biết rằng không chỉ Hebrew mà dân tộc nào cũng đều có bản kinh của mình. Bất kì người nào trên đường đi của mình cũng sẽ dừng bước để nhặt một đồng đô la bạc; nhưng kìa trước mắt chúng ta có những lời bằng vàng mà những người khôn ngoan thông thái nhất thời cổ đã thốt ra, và giá trị của chúng đã được sự khôn ngoan của các thời đại kế tiếp nhau bảo đảm với chúng ta; thế mà chúng ta chỉ học để đọc được đến những cuốn Dễ Đọc, những cuốn sơ đẳng và lớp một, và khi chúng ta rời ghế nhà trường, từ cuốn sách “Dễ Đọc” và những sách truyện cho trẻ em và những người mới bắt đầu; và những sách chúng ta đọc, đến những cuộc, nói chuyện, những suy nghĩ của chúng ta, tất cả đều ở trình độ rất thấp, chỉ xứng đáng với những người pigmy, những người lùn.

Tôi khao khát làm quen với những người thông thái hơn những người mà mảnh đất Concord này đã sinh ra, mà tên tuổi hiếm khi được biết ở đây. Hay là tôi sẽ chỉ nghe tên Plato (1961 và không bao giờ đọc sách của ông? Như thể Plato là người cùng thành phố tôi mà tôi không bao giờ gặp, người láng giềng sát vách mà tôi chưa bao giờ nghe ông nói hoặc chú tâm đến sự thông thái trong những lời nói của ông? Nhưng thật sự là thế nào? Những cuộc đối thoại [197] của ông, chứa đựng những gì là bất tử ở ông, nằm trên giá sách bên cạnh, và tôi chưa bao giờ đọc chúng. Chúng ta kém giáo dục, sống thấp kém và dốt nát; và trong khía cạnh này tôi thú nhận tôi không thấy có sự khác biệt lớn giữa cái dốt của những người đồng hương không biết chữ của tôi, với cái dốt của người chỉ học đến mức đọc được những gì dành cho trẻ em và những người kém trí. Chúng ta nên vươn lên ngang tầm với những giá trị của thời cổ đại, nhưng một phần trước hết bằng cách biết chúng giá trị như thế nào. Chúng ta là giống người nhỏ bé, và chỉ bay vút lên trong những chuyến bay trí tuệ của chúng ta, cao hơn một chút so với những cột báo hằng ngày.

Không phải tất cả các cuốn sách đều tối tăm như những độc giả của chúng. Trong sách có thể có những lời nói đúng vào tình cảnh của chúng ta, mà nếu chúng ta có thể thật sự nghe và hiểu, sẽ tốt lành hơn buổi sáng hay mùa xuân của cuộc đời chúng ta, và có thể rọi một ánh sáng mới lên bề mặt của sự vật cho chúng ta. Đối với nhiều người việc đọc một cuốn sách đã mở ra một thời kì mới trong đời. Cuốn sách đó tồn tại cho chúng ta đôi khi sẽ giải thích những điều kì diệu của chúng ta và bộc lộ những điều mới. Những gì lúc này không thể thốt ra chúng ta sẽ thấy được thốt ra ở nơi nào đó. Cùng những vấn đề làm chúng ta bất an, khó hiểu và hoang mang cũng đã có lần xảy ra với những người khôn ngoan, tất cả không có ngoại lệ, và mỗi người đã trả lời chúng, theo khả năng của mình, bằng lời và bằng cuộc đời mình. Hơn nữa, với hiểu biết chúng ta sẽ học được cách nhìn rộng mở. Một người làm thuê cô đơn trong một trang trại ở ngoại ô Concord, người đã được tái sinh và mặc khải, cho rằng vì thế cần phải sống lặng lẽ và xa lánh mọi người, có thể không tin vào điều này; nhưng Zoroaster [198], cách đây nhiều nghìn năm, cũng đi con đường ấy và có cùng trải nghiệm ấy, nhưng vì thông thái ông biết rằng nó là phổ quát, và đối xử khoan dung với láng giềng của ông, và thậm chí được coi là đã phát minh ra và thiết lập tình bác ái giữa những con người. Vậy hãy để cho anh ta cảm thông một cách khiêm nhường với Zoroaster, và qua ảnh hưởng rộng mở của tất cả các đấng bậc, với chính Jesus Chist, và để “nhà thờ của chúng ta” với anh, không còn cần thiết nữa.

Chúng ta hãnh diện rằng chúng ta thuộc về thế kỉ XIX và đang sải những bước nhanh nhất so với mọi dân tộc. Nhưng hãy xem thành phố này đã làm ít ỏi thế nào cho văn hóa của chính nó. Tôi không muốn nịnh những người cùng thành phố với tôi, cũng không muốn họ nịnh tôi, vì điều đó sẽ chẳng giúp cho họ hay tôi tiến bộ. Chúng ta, giống như nhưng con bò đực, cần phải chọc bằng gậy nhọn mới bước đi. Chúng ta có một hệ thống trường công tương đối nghiêm chỉnh, những trường chỉ dành cho tuổi đồng ấu; nhưng chỉ trừ Lyceum [199] đói gần chết trong mùa đông, và gần đây một thư viện mới bắt đầu một cách yếu ớt do nhà nước khởi xướng, không có trường nào cho người lớn chúng ta. Chúng ta chi tiêu cho hầu như bất kì đồ ăn hay thuốc men thể xác nào, nhiều hơn cho thức ăn tinh thần của chúng ta. Đây là lúc chúng ta phải có những trường học ngoài công lập [200], để chúng ta không bỏ học khi trở thành người lớn. Đây là lúc mà các thành phố là các trường đại học, mà những dân thành phố đứng tuổi là thành viên các trường đại học, có thời gian nhàn rỗi – nếu họ khá giả, tất nhiên – để theo đuổi những nghiên cứu tự do trong phần còn lại của cuộc đời. Thế giới có nên vĩnh viễn bó hẹp trong một Paris hay một Oxford không? Các sinh viên không thể lên tàu tại đây và lĩnh hội một nền giáo dục tự do dưới những bầu trời của Concord sao? Chúng ta có thể thuê một Abelard [201] để giảng cho chúng ta không? Than ôi, bận chăn nuôi gia súc và giữ kho, chúng ta bị cách li với giáo dục quá lâu, và việc học tập của chúng ta đã bị bỏ bê một cách đáng buồn. Trong nước này, làng ở một số khía cạnh nào đó chiếm vị trí của quý tộc châu Âu. Nó phải là người bảo trợ nghệ thuật. Nó đủ giàu có để làm thế. Nó chỉ thiếu sự hào hiệp và tinh tế. Nó cân tiêu tiền đủ cho những thứ mà nhà nông và nhà buôn coi trọng, nhưng nó được coi là Không tưởng [202] khi đề nghị chi tiêu cho những thứ mà những người thông minh hơn biết là có giá trị hơn nhiều. Thành phố này đã tiêu mười bảy nghìn đô la cho một tỏa thị chính, nhưng có lẽ nó khng tiêu nhiều đến như thế nuôi sống trí tuệ, cái thật sự cốt lõi để đưa vào trong tòa nhà ấy, trong hàng trăm năm. Một trăm hai mươi lăm đô la hằng năm đóng cho một Lyceum vào mùa đông là khoản chi tiêu có ích hơn bất kì món tiền tương đương nào được quyên góp trong thành phố. Nếu sống trong thế kỉ XIX, tại sao chúng ta không hưởng lấy tất cả những thuận lợi mà thế kỉ XIX đem hiến cho chúng ta? Tại sao cuộc sống của chúng ta cứ phải có tính chất tỉnh lẻ? Nếu chúng ta đọc báo, tại sao không bỏ qua chuyện tầm phào của Boston và lấy ngay tờ báo hay nhất thế giới? – chứ không bú cái núm vú cao su “báo của các gia đình trung lưu” hay lướt qua Olive-Branches [203] ở New England này. Hãy để những phóng sự của tất cả những xã hội có học đến với chúng ta, và chúng ta sẽ thấy chúng có biết gì không? Tại sao chúng ta lại để cho Harper & Brothers và Redding & Co. [204] lựa chọn cho chúng ta đọc cái gì [205]. Nếu như một người quý tộc có thị hiếu được trau dồi, bao quanh anh ta những gì tạo nên văn hóa của anh ta – tài năng – học vấn – trí tuệ – sách – tranh – tượng – nhạc – các giáo khoa triết học – và những thứ tương tự, thì hãy để cho thành phố chúng ta cũng làm như vậy, không chỉ giới hạn ở một nhà sư phạm, một mục sư, một người kéo chuông nhà thờ, một thư viện của giáo khu, và ba ủy viên hội đồng thành phố, bởi vì những tổ tiên hành hương [206] của chúng ta đã có lần đi qua một mùa đông lạnh lẽo trên một tảng đá hoang vu với những thứ này. Hành động tập thể đang theo tinh thần của những thiết chế của chúng ta, và tôi tin tưởng rằng một khi những hoàn cảnh của chúng ta thịnh vượng hơn, những biện pháp của chúng ta sẽ hay hơn của nhà quý tộc. New England có thể thuê tất cả những nhà thông thái trên thế giới đến đây để dạy nó, và chu cấp nơi ăn chốn ở cho họ [207] trong toàn bộ thời gian, và không hề là tỉnh lẻ nữa. Đó là trường phi-công lập chúng ta cần. Thay vì những nhà quý tộc, chúng ta hãy là những thành phố quý tộc của những con người. Nếu cần, bớt đi một cây cầu bắc qua sông, chịu khó đi vòng một chút, và lao ít nhất một nhịp cầu qua cái vực tối tăm hơn của ngu dốt bao quanh chúng ta.

Nguồn: https://thuvienhoasen.org/images/file/xUZ8zfDs2QgQAHBI/song-mot-minh-trong-rung-waden.pdf
–

Chú thích (của dịch giả)

[177] Nâng mạng che mặt của Isis, nữ thần cổ Ai Cập, là chọc thủng qua trái tim của một bí mật vĩ đại. Trong đạo Hindu, người nào nâng được mạng của Maya, ảo ảnh của vũ trụ, là trực tiếp thấu hiểu Thượng Đế và bí mật của sáng tạo.

[178] Nhà thơ Ba Tư thế kỉ XVIII

[179] Eschylus (525-456 B.C): Nhà viết kịch Hi Lạp.

[180] Những môn học cổ điển: Văn, triết, sử Hi Lạp và La Mã cổ đại.

[181] Những ngôi đền ở Hi Lạp, nơi các nhà tiên tri đưa ra những lời sấm cho những ai đến hỏi

[182] Trừ phi một người được sinh ra lần nữa, anh ta không thấy được nước Chúa (John, 3.3)

[183] Nhiều thế kỉ trôi qua, cho đến tận thời Phục Hưng người ta mới tìm thấy lại những giá trị Cổ điển Hi-La.

[184] Đại đế của Macedon (356-323 tr.CN): Người chinh phục đế quốc Ba Tư. Theo tiểu sử Alexander của Plutarch, Alexander nói rằng ông mang theo Iliad bên mình.

[185] Tác giả chỉ muốn nói đến các bản dịch chưa bao giờ truyền đạt được hết tinh thần của nguyên bản. Bản thân tác giả cũng dịch một số tác phẩm của Eschylus như Prometheus bị xiềng và Bảy tướng đánh thành Thebes.

[186] Nhà thơ La Mã (70-19 tr. CN)

[187] Vatican là nơi có những thư viện tài liệu cổ điển lớn nhất thế giới.

[188] Bản kinh thánh thời Ba Tư cổ đại của đạo của Zoroaster (Zarathrustra) viết bằng tiếng Avestan.

[189] Nhà thơ anh hùng ca Italy (1265-1321)

[190] Thành phố có tên Reading (đọc là redding), bang Massachusetts

[191] Tên những nhân vật trong các tiểu thuyết tình cảm ăn khách thời đó

[192] Nghìn lẻ một đem: con đường của tình yêu đích thực không bao giờ suôn sẻ.

[193] Điệu nhảy trên đầu ngón chân

[194] Gingerbread vừa có nghĩa là bánh gừng, vừa có nghĩa là loèo loẹt hào nhoáng

[195] Thị trường của các loại sách nghiêm túc luôn luôn khó khăn như Thoreau biết rõ, sau thất bại tài chính của cuốn Một tuần trên các dòng sông Concord và Merrimack của ông, buộc ông phải quay lại nghề làm bút chì để trả nợ. Ông không phải tác giả đầu tiên chịu cảnh thất bại vì sách hay không bán được.

[196] Plato (427?-347 tr. CN): Triết gia cổ Hi Lạp

[197]Trong cuốn Những cuộc đối thoại của Plato, các nhân vật hỏi những câu hỏi, để Plato có dịp đưa ra những quan điểm của ông, và để cho người đọc quyết định đúng hay sai.

[198] Zoroaster (tức Zarathrustra, 600 tr.CN): nhà tiên tri Ba Tư

[199] Lyceum là hệ thống giáo dục công ở những thành phố nhỏ của New England giữa thế kỉ XIX. Mục đích chính của nó là bảo trợ một loạt bài giảng lưu động mỗi mùa đông. Thoreau là một giảng viên thường xuyên của các lyceum như thế.

[200] Thoreau không đánh giá cao giáo dục của hệ thống trường công, kể cả các trường đại học. Quan niệm của ông về giáo dục chủ yếu là học suốt đời, một mình, với sách và những người thông thái.

[201] Peter Abelard (1079-1142): Nhà triết học và thần học Pháp

[202] Một nơi lí tưởng tưởng tượng, mặc dù tên gọi của nó có nghĩa là “Không nơi nào”. Nhiều người cho rằng Walden là một loại tác phẩm không tưởng.

[203] Một tờ báo của Hội Giám lí

[204] Những nhà xuất bản nổi tiếng ở New York và Boston thời đó.

[205] Harper & Brothers xuất bản một loạt sách có tên “Tủ sách văn học kinh điển chọn lọc”, Thoreau thích tự mình chọn hơn.

[206] Pilgrim forefathers: nhưng người sang lập Plymouth, thuộc địa đầu tiên ở Massachusetts.

[207] Thay cho một phần lương, các giáo viên được phụ huynh học sinh chu cấp ăn ở.