Pilgrimage to the Holy Mountain

 
Mount Athos - The Holy Mountain
 

I am sure most people here will know something about Mount Athos, but first a few quick facts for those who know the least.
 
Mount Athos, the Holy Mountain, is a peninsular in northern Greece, about 130 kilometres east of Thessaloniki. It is about 50 kilometres long and 7 kilometres wide. It is steep-sided, rocky and forested with many types of trees. The peak, in the south, is just over 2,000 metres high.
 
It is part of Greece, but an autonomous region under the direct jurisdiction of the Ecumenical Patriarch of Constantinople. There are 20 Orthodox, monasteries on the peninsular and a number of much smaller communities, called sketes, and kellia, cells, where an individual monk might live an isolated life. Most monasteries are Greek Orthodox but there is also one Russian, one Bulgarian and one Serbian monastery.
 
The oldest monastery, Great Lavra, was founded in 963. All but one of the monasteries was founded between the 10^th and 14^th century; even the newcomer is over 500 years old. There are many ancient buildings and Byzantine frescoes.
 
In total, today, there are about 2,000 monks. At the beginning of the last century, there were about 7,000. A few years ago, numbers had dropped lower than they are today; but in recent years more young men are choosing the monastic life.
 
There is now a simple network of roads connecting each monastery to its own jetty and making it possible to travel by road between monasteries. Each monastery might typically have its own ‘fleet’ of, maybe, ten vehicles. Most journeys are undertaken on foot. Electricity started to reach Athos in the middle of the last century, though it has never been on the national grid. Monasteries have their own generators and, in the last few years, some are turning to solar power.
 
The Holy Mountain is known as the Garden of the Panagia. No women are allowed to set foot there. The only female presence must remain that of the Panagia. The closest a women can get is by taking a boat tour along the western coast of the peninsular; the boat must keep 100 metres from the shore. Yvonne and I took this boat in the summer of 2023. I had spent two weeks on the Holy Mountain the previous autumn and I wanted her to see where I had been, and where I was going back, for a second visit, that autumn.
 
Most visitors make their own way to the mountain as independent travellers. Before you travel, you must apply for a Διαμονητήριο - a permit, which you collect from an office as you depart for the mountain on the boat from its port at Ouranoupoli. Visitors are allowed to stay for four nights. Visitor numbers to the Holy Mountain are described as having ‘skyrocketed’ in the last two years. Much of this is due to increased numbers coming from eastern Europe. Last year there were some 200,000 visitors. New restrictions have been put in place which will more than halve this number. The monasteries make no charge for accommodation, or for meals they provide.
 
I will say more about the life of a monastery and its monks; in short, a monastery is concerned with prayer. A monk’s day is said to have three elements: 8 hours working for the monastery community - according to his skills and interests: maybe, growing food, working in the kitchen, making small items, such as κομποσχοίνι - prayer ropes, to sell to pilgrims; or studying.  8 hours, at least, in communal or private prayer which leaves up to 8 hours for sleep and eating.
 
What was I doing on Mount Athos?
 
I have travelled to the Holy Mountain twice as a member of a working party organised by the Friends of Mount Athos. There were about thirty of us in the group. When we arrived on the mountain, we divided into smaller groups of about four or five, and stayed in various monasteries.
 
The work we carried out was to clear the footpaths on the mountain to make it easier for other pilgrims, and the Holy Fathers, to move around between the monasteries. This involved cutting down old or dead trees that might have blocked the paths if they had fallen under the weight of winter snow and clearing the vegetation, much of it thorny, that threatened to over-run the paths. We were walking and working six or seven hours a day, except on Feast Days and Sundays.
 
The footpaths on Athos are either footpaths, as we know them in an English woodland, or καλντερίμια, ancient stone footpaths. Occasionally, the work would involve something other than clearing footpaths: I spent a day picking grapes at Hilandar monastery and one day I helped the Father who doubles up as the carpenter at Vatopedi monastery, create an inventory of tools. On two days, when at Vatopedi, the work I did was controversial: let me explain.
 
Friends of Mount Athos was founded in 1990 at the suggestion of King Charles who has visited the Holy Mountain many times over several years.  The Friends describe themselves as: a charity dedicated to the study and promotion of the history, culture, arts, architecture, natural history, and literature of the Orthodox monasteries of Mount Athos.
 
The King’s vision was a simple one: that volunteers would help maintain the mountain using only hand tools. Wildfires are a major concern on Mount Athos, as they are all over Greece.
Athos has its own fire brigade and in several places they have cut the forest to create fire-breaks. Each small working party needs to have a Greek speaker as this may be useful in an emergency. I do not speak good Greek, but I speak a useful amount of it; this was my role on the team. A fireman was planning to open up some very old and badly overgrown καλντερίμια - not as a fire break, but to create points of access to help fight any fire.
 
He needed to have a party to follow behind him and clear away to the side the branches and vegetation that he cut down. Αβράμ, was going to be using an industrial scale strimmer, with a heavy battery on his back.
 
The controversy was this: my team was going to be helping Αβράμ in his work - using a power tool. Was this contrary to the King’s vision of using hand-tools only. Was the King going to be displeased when we got home and heard about this? The management was worried; as it turned out, the King was OK about it.
 
As I have said, most pilgrims are allowed to stay on Mount Athos for four nights. On both of my visits, because we were working to benefit the community of monasteries, I was able to stay for a fortnight each time. This made a huge difference to me: the first few days I was there, I was in a state of mild shock - everything, but everything, was so different to what I had experienced previously.
 
After a few days, I adjusted to the new normal: everywhere, monks in black gowns, many with spectacular beards; I was aware I was in the presence of deeply spiritual people - the Fathers and pilgrims; I was spending two or three hours a day hearing the liturgy - beautiful and strange sounds in utterly beautiful, but mainly dark, καθολικόν - a monastery’s main church or chapel; meals -two a day- taken in the communal dining room, the τράπεζα, in silence, with a Father reading from scripture - wonderful simple vegetarian food; sleeping in dormitories. In one monastery, the shower was a hosepipe attached to the cold-water tap, there being no hot water tap. So different to what I was used to.
 
The first monastery I stayed at was Hilandar. This is the Serbian monastery; most of the Fathers and most of the pilgrims were Serbian. The liturgy was conducted in Church Slavonic. I heard hardly any English or Greek. The typical Serbian pilgrim, stays for one night, venerates the important icons and relics, and leaves the following day. I stayed in a dormitory for a couple of nights - before we got an upgrade - with forty Serbians, typically middle-aged men, several in military camouflage clothing.
 
Usually, my group of four or five had a small dormitory to ourselves. It was certainly a cramped space, as we also had to store our tools and equipment.
 
Clothing is an interesting topic. It was an important feature of the Friends of Mount Athos that the pilgrims in our party must at all times, and in every way, behave perfectly. We wore nothing but dark clothing, mostly black, our arms were always covered. We never touched our food until the Fathers had started to eat theirs. Whatever hardships we experienced, we never complained, but always expressed our gratitude. The group had built up a reputation for good behaviour over thirty years; we needed to maintain it.
 

Some of my companions would get up at 3:00am and attend the liturgy. I usually got up at 6:00am and attended the last hour of it. Then we would take the first meal of the day. We aimed to be leaving for work by 8:00am We would break for lunch - mostly, the snack we had brought with us, sometimes, the kitchen would send us off with bread, cheese and some fruit; we would work till about three and walk back to where we were staying. Then a shower, and an hour or two’s rest or writing up of our diary, then maybe two hours attending the evening liturgy; followed by the last meal of the day. In the evenings, we might meet up with a Father who would show us around the monastery, or entertain us to mountain tea in his cell; or we would talk among ourselves.
 
We were usually in bed just after 9:00pm. Night sounds were the snoring of our neighbours and, sometimes, the calls of jackals on the mountains.
 
Pilgrimage
 
A pilgrim sets out on a spiritual journey quietly, with solemnity and humility. Otherwise, he is merely a traveller, or even a tourist.
 
A pilgrimage is a purposeful journey. Some undertake a pilgrimage in order to recharge their spiritual batteries; for some, the pilgrimage has an element of penance - they come to make amends for something they have done and to seek forgiveness; others seek a spiritual or physical healing - for themselves or for others.
 
When I travelled to Mount Athos the first time, the first pilgrim I met -at Gatwick airport- was an American from Chicago: he had visited Mount Athos a few years earlier to pray for his mother who had cancer. He kissed the belt of the Panagia in Vatopedi monastery and took home to his mother a cloth that had been blessed before the belt. She was cured. He was returning to give thanks.
 
A pilgrimage has several distinct elements. Throughout the ages, including in pre-Christian times, and in relation to faiths other than Christianity, the pilgrim has been a man of faith. Some may be uncertain in their faith and the purpose of their journey may be to questions it, or test it. There may be some who have no faith, but travel in search of faith. In whatever way, faith is central to a pilgrimage.
 
A pilgrimage is likely to involve some preparation; this may be a matter of spiritual preparation or simply a matter of packing carefully. The first time I went to Mount Athos, I bought a new rucksack - the bright yellow one I took with me when I was sleeping on Greek beaches in the 1970’s no longer seemed appropriate. I packed a good supply of raisins, sultanas and nuts. I was nearly 70, likely to be the old man of the party. I was signing up for some hard physical work, to which I am a stranger, so I walked as fast as I could up the many steep hills of Bristol to get fit, and was glad I had.
 
I have always seen a pilgrimage as involving a journey, often a long and hard journey. My journey to Athos, from leaving home to setting foot on the mountain, took almost two days. At each stage of it, I took some pleasure in the mild hardship it involved:
 
Yvonne gave me a lift to the bus station - I travelled on the Megabus with the youngsters; the Leventis Foundation, which sponsors the cost of flights and accommodation for the Friends of Mount Athos, put us up in an airport hotel; I had just fallen asleep when, at midnight, my room-mate turned up: a loud New Zealander who had just flown in from Auckland; we got up at three for our 6am flight. By the time I arrived at the jetty of Hilandar monastery, I was certainly a weary traveller.
 
As I have said, my own particular experience of life on the Holy Mountain involved some physical discomfort in terms of the very basic accommodation, lack of sleep and hard work. I enjoyed this. I think a level of tiredness, an abundance of fresh air and living a simple life, can help open one up to one’s spiritual dimension.
 
The most important aspect of my time on the Holy Mountain was attending the liturgy, for several hours a day. I am not Orthodox, but I find the Orthodox liturgy very appealing. I appreciate its simplicity and its timelessness. These aspects are particularly present in the monasteries of Mount Athos: the same liturgy, the same words, have been celebrated there for many hundreds of years by monks dressed just as they are today. The chanting in some monasteries is simply beyond words.
 
Because I am not Orthodox, I had to attend the liturgy in the outer narthex of the monasteries - right at the back of the καθολικόν. It was no problem; other pilgrims and some monks, particularly the older ones, chose to stand there in the prayer stalls. Once or twice I almost fell asleep standing up in my stall. The sound of the liturgy and chanting seemed to float through to the narthex. It was a wonderful sound.
 
After the evening meal, I would sometimes go with others to venerate icons or relics in the main body of the church. These are glorious, colourful, rich, historic spaces. It was a privilege to be in them. My own favourite was a small side chapel in Vatopedi monastery, that was higher than it was wide or long; there were about ten stalls, usually occupied by nine monks and me. And, of course, one is always aware that one is in these spaces in the presence of some deeply spiritual men. I found this had some strong, undefinable impact on me.
 
Who are the monks on Mount Athos? They are, of course, men of profound spirituality and commitment to their faith. The come from a range of backgrounds; some are simple, not particularly educated men; some are highly academic or have particular skills, such as icon-painting or bookbinding. Some are deeply impressive, not only for their spirituality, but for their wider qualities.
 
I have a Greek friend who is an academic, a sociologist, who as a young man spent many weeks in the libraries of Athos researching the question: why did monks become monks? He met Father Paisios.
 
I had the impression that some of the Fathers would have had successful careers in the ‘outside world’, if I may call it that, had they not become monks. I think, for example, of an evening my group spent with the Deputy Abbot of Hilandar monastery. He entertained us in a space set aside for receiving visitors. When one arrives in a monastery one is always served, typically, a coffee, a shot of tsipouro and λουκούμι, what we here call Turkish delight.
 
That evening, the coffee cups had golden handles, the tsipouro was highest quality, the λουκούμι - the best I have tasted: with coconut. The Deputy Abbot was an imposing man, he spoke no English, but he spoke Greek. I translated; my group was on its best behaviour. He was a gracious host.
 
Other evenings, in the monasteries of Dionysiou and Grigoriou, we spent with an English monk; both about 60 who had been in the monastery for about 30 years. One had been in a rock band. The other was a bookbinder who showed us ‘behind the scenes’ in the monastery and introduced us to a monk at work in his icon-painting studio. They served us mountain tea.
 
in Vatopedi, an American monk, who used to ride a Harley Davidson as a young man, spent two evenings showing us some of the many items in the monastery’s treasury. Some monasteries have wonderful libraries where, centuries ago, many monks diligently copied, not only the scriptures, but also works by writers of the classical period in Greece. They helped preserve the ancient texts.
 
One evening during the liturgy, I noticed a young, novice monk who seemed to be suffering psychologically, he looked very unhappy. I made a point of finding him after the evening meal. He was from Syria. He seemed to appreciate me speaking to him but said he could not speak to me because he did not have the Abbot’s blessing to do so. Monks essentially say goodbye to their families when the join a monastery; occasionally the Abbot may give a Father a blessing to visit his family or to receive a visit from male members of his family in the monastery. I think there are few who have what it takes to be a monk.
 
A pilgrimage is not to be undertaken lightly. But it certainly has the capacity to be a deeply rewarding experience. One aspect of this is talking to others about it afterwards, so thank you for hearing my account of my Pilgrimage to the Holy Mountain.
 

Winter on Mount Athos
 
When I was on the Holy Mountain, I was constantly aware I was walking in the footsteps, not only of Saints, but of other well-known pilgrims. The ones I thought of in particular were Nikos Kazantzakis and Patrick Leigh Fermor. Kazantzakis visited Athos with the great Greek poet, Angelos Sikelianos, in winter 1914. When I visited Kazantzakis’ Museum in Crete, I bought a copy of the diary he kept at the time. I took it with me to Athos and read relevant parts of it. It was while he was on Athos that he met Αλέξης Ζορμπάς who, at the time, was a monk.
 
Patrick Leigh Fermor was British travel writer who at the age of 19 walked from the Hook of Holland to Constantinople; on the way he visited Mount Athos. He almost died there. I commemorate this in my poem Winter on Athos.
 
At the time I wrote the poem, I was staying at Dionysiou monastery. It was such a friendly place, the monks clearly got on well with each other. I imagined them having a snowball fight in the winter. The following year I met a Dutch pilgrim who had been there a few years earlier and had video a snowball fight - the images are ones he took.
 
 
Winter on Athos
 
 
As Winter opens wide her arms
To embrace and hold the Holy Mountain,
Blizzarding snow impedes and slows
The ascent of the Jesus Prayer to Heaven.
 
The fall is deep. Walls built to keep
Pirates out, now gird and insulate
Against the plunder of pitiless cold
That threatens to snatch the frail and old.
 
A hungry wolf comes warily down
And pads the path to a hermit’s cell.
At night, the shrieks of jackals slice
The muffled banks of steep ravines.
 
Down one of which Leigh Fermor fell,
Not twenty yet. He spoke with Death
But a guardian angel lifted him out
And delivered him to a roaring hearth.
 
Above the pantile roofs, there rose,
In winters past, high wisps of smoke,
Gentle grey against the white,
From fires where fingers splayed for heat.
 
Young tonsured monks and novices,
When a depth has settled, are kids again -
Someone starts a snow-ball fight
And the black robes are soon white-splattered.
 
What they need is a snowman friend:
One grabs a shovel, another a carrot
And a Jack-the-lad dares to hang
A monk’s black veil from the frozen crown.
 
But they don’t have the Abbot’s Blessing.
This spells trouble. He has seen their games;
And decided to turn an indulgent eye,
Sure that God will be smiling too.
 
Richard Devereux

Προς σύγκρουση Ευρώπης - ΗΠΑ;

 
Μετά την εκλογή του Προέδρου Τραμπ στις ΗΠΑ η Ευρώπη ζει εκ μέρους του έναν πρωτοφανή διασυρμό του κύρους της και της ισχύος της. Πρωτοφανές είναι και το γεγονός ότι αυτός προέρχεται από τη χώρα, που έως πρόσφατα εθεωρείτο εκείνη που προστατεύει την Γηραιά Ήπειρο από όποιον κίνδυνο, δια μέσου της Ατλαντικής Συμμαχίας. Έως τώρα, αποδεχόμενοι ή ανεχόμενοι  την προσβλητική συμπεριφορά των ΗΠΑ οι ευρωπαίοι πολιτικοί ηγέτες δείχνουν ότι έχουν παύσει να αποτελούν ισχυρό παράγοντα στην παγκόσμια γεωπολιτική. Είναι σαφές ότι η κυβέρνηση Τραμπ υπολογίζει πολύ περισσότερο την ισχύ της Κίνας και της Ρωσίας από αυτήν της Ε.Ε. συν του Ηνωμένου Βασιλείου. Όμως το θέμα της Γροιλανδίας φαίνεται να αλλάζει τη στάση της Ευρώπης έναντι των ΗΠΑ και το ερώτημα είναι μήπως οδηγηθούν σε σύγκρουση οι, έως τώρα, σύμμαχες χώρες;
 

Είναι γνωστό πως το τελευταίο σύμπτωμα της περιφρόνησης των ΗΠΑ προς τους συμμάχους της στην Ευρώπη είναι η Γροιλανδία. Από το πουθενά ο Ντ. Τράμπ εκδήλωσε με έντονο τρόπο την πρόθεσή του η Γροιλανδία να αποτελέσει την 51^η Πολιτεία των ΗΠΑ! Το μεγάλο αυτό σε έκταση νησί κατοικείται από πολίτες και ανήκει στη Δανία - χώρα ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ. Ούτε οι Γροιλανδοί ρωτήθηκαν  αν δέχονται την απαίτηση του Προέδρου Τραμπ, ούτε η Δανία αν συμφωνεί με την αρπαγή των εδαφικών δικαιωμάτων της.
 
Το εντυπωσιακό στην περίπτωση είναι πως ο υπουργός των Εξωτερικών της Δανίας Λαρς Λόκκε Ράσμουσεν μαζί και με την υπουργό Εξωτερικών της Γροιλανδίας (αυτονόμου περιοχής υπαγομένης στη Δανία) Βίβιαν Μότζφελντ υποχρεώθηκαν να μεταβούν στην Ουάσιγκτον προκειμένου να συζητήσουν περί των αυτονοήτων δικαιωμάτων τους! Στον Λευκό Οίκο υποβλήθηκαν σε μια ταπεινωτική διαδικασία εκ μέρους των εχόντων την ευθύνη των Εξωτερικών υποθέσεων των ΗΠΑ και συμφώνησαν ότι διαφωνούν…! Η απαίτηση να καταλάβουν οι ΗΠΑ την Γροιλανδία μοιάζει με σενάριο παλιού γουέστερν, όπου οι έποικοι «γενναίοι» καουμπόϊδες, με την ισχύ των όπλων τους, κατακτούν την γη των αυτοχθόνων «κακών»  ινδιάνων…
 
Ο κεραυνός εν αιθρία και ο παραλογισμός της δια της ισχύος απαίτησης κατάσχεσης ξένου εδάφους, προκάλεσαν την παγκόσμια κοινή γνώμη και έβαλαν σε σκέψεις τους υπευθύνους του Λευκού Οίκου, που αναζητώντας δικαιολογία της απαίτησής τους, εφεύραν τον μύθο ότι αν δεν πάρουν εκείνοι το νησί θα το καταλάβουν οι Κινέζοι ή οι Ρώσοι!... Η αλαζονεία της ισχύος τους δεν τους άφησε να σκεφθούν ότι με το να ισχυρίζονται ότι έδαφος κράτους μέλους του ΝΑΤΟ κινδυνεύει από τρίτους, καταργούν τη δύναμη αποτροπής τέτοιου κινδύνου, που διαθέτει η Συμμαχία... Που φυσικά δεν προβλέπει επίθεση του ενός μέλους κατά του άλλου, κάτι που πάντως ήδη έχει συμβεί στην Κύπρο.
 
Μπορεί βεβαίως με τη συμπεριφορά του έναντι των Ευρωπαίων πολιτικών ηγετών και τη στάση του στο θέμα της Ουκρανίας ο Πρόεδρος Τραμπ να θέλει να απαλλαγεί από το άχθος της εκ μέρους των ΗΠΑ στρατιωτικής ενισχύσεως της Ευρώπης. Κατά το κύριο άρθρο της Γαλλικής εφημερίδας «Le Figaro», της 16^ης Ιανουαρίου 2026, «στη Γουάσινγκτον σύμβουλοι, που ασκούν επιρροή στον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, του προτείνουν να κυριεύσουν  την Γροιλανδία και να απαλλαγούν από αυτή την γέρικη ξεπερασμένη συμμαχία (Σημ. Εννοούν το ΝΑΤΟ…)». Η με αρκετές πιθανότητες ουσιαστική διάλυση της Δυτικής στρατιωτικής συμμαχίας θα αποκαλύψει τις αδυναμίες των ενόπλων δυνάμεων των ευρωπαϊκών κρατών και θα τα υποχρεώσει να αυξήσουν σημαντικά τις στρατιωτικές τους δαπάνες. Το πρόβλημα της ελλείψεως  πολεμικής ισχύος των Ευρωπαίων φαίνεται και στον πόλεμο της Ουκρανίας. Πολλά δισεκατομμύρια Ευρώ ξοδεύθηκαν χωρίς καμία επιτυχία στον τομέα των πολεμικών επιχειρήσεων…
 
Κατά τον αρθρογράφο της ελβετικής εφημερίδας “Blick” Richard Werly μπορεί ο Ντ. Τραμπ να απεχθάνεται τους συμμάχους του στην Ευρώπη, αλλά οι ΗΠΑ δεν θα παύσουν να τους πιέζουν για να τους τροφοδοτούν με υλικό από τις στρατιωτικές βιομηχανίες τους, με το αζημίωτο φυσικά. Άλλο οι διεκδικήσεις και άλλο το συμφέρον της πολεμικής βιομηχανίας των ΗΠΑ… Ως παράδειγμα ο ελβετός δημοσιογράφος αναφέρει την αγορά αεροπλάνων F-35 από την Ελλάδα, την Τσεχία, τη Δανία, την Ολλανδία, το Βέλγιο, ακόμη και την ουδέτερη Ελβετία. Και σημειώνει: «Μας απεχθάνεται σημαίνει ότι οφείλουμε να πληρώνουμε. Μετρητοίς και ακριβά».
 
Η απέχθεια του Προέδρου Τραμπ και των συνεργατών του προς την Ευρώπη φάνηκε μόλις ανέλαβε τα καθήκοντά του, δια του Αντιπροέδρου του Τζαίι Ντι Βανς. Στην ομιλία του στο Μόναχο, τον Φεβρουάριο του 2025, κατά τη Διάσκεψη για την Ασφάλεια της Ευρώπης, είπε μεταξύ άλλων, ότι δεν τον ανησυχούν τόσο η Ρωσία ή η Κίνα, όσο η απομάκρυνση της Ευρώπης από τις πιο θεμελιώδεις αξίες της...
 
Το χάσμα μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ μεγαλώνει, αφού από την Ευρώπη η Γερμανία, η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ολλανδία, η Φινλανδία, η Σουηδία και η Νορβηγία έστειλαν στην Γροιλανδία στρατιωτικό προσωπικό και ο Πρόεδρος Τραμπ δήλωσε στις 17 τρ. Ιανουαρίου ότι θα επιβάλει επί πλέον δασμούς 10% από τον Φεβρουάριο 2016 στις χώρες που έστειλαν στρατιωτικές δυνάμεις στην Γροιλανδία και αντιτίθενται στα σχέδιά του για την προσάρτηση της. Αν δεν αλλάξουν άποψη οι Ευρωπαϊκές χώρες, τότε από την 1^η Ιουνίου 2026 οι δασμοί των ΗΠΑ θα αυξηθούν στο 25%... 
 
Το δράμα του δυτικού ανθρώπου είναι ακόμη και εκεί που έχει δίκιο, το συνοδεύει με τον εγωισμό του και πάλι ξεστρατίζει, ίσως και περισσότερο από την προηγούμενη κατάσταση… Κλασσικό παράδειγμα ο Λούθηρος. Είχε δίκιο στην αγανάκτησή του εναντίον του Πάπα: διαφθορά, ανηθικότητα, εξαγορά συνειδήσεων, συχωροχάρτια. Όμως δεν ταπεινώνεται, δεν ζητάει συχώρεση για τις αμαρτίες της Εκκλησίας, δεν οδηγείται στην Ορθοδοξία, ως θεματοφύλακα της Κυριακής διδασκαλίας και των αληθειών των Οικουμενικών Συνόδων και των Πατέρων της Εκκλησίας, αλλά ακολουθεί δικό του δρόμο, σύμφωνα με τον ορθολογισμό του και τις προσωπικές του αδυναμίες. Ο Καλβίνος χειρότερος. Δημιούργησε το νέο πρότυπο χριστιανού, που είναι πετυχημένος όταν έχει χρήματα, όπως και αν τα απέκτησε…
 
Ο Πρόεδρος Τραμπ πριν αναλάβει τα καθήκοντά του πήγε στην προτεσταντική Εκκλησία και προσευχήθηκε. Στη συνέχεια εξέφρασε απόψεις ορθές για το ήθος και τις αρετές του χριστιανού δυτικού ανθρώπου και είχε δίκιο στην παρακμή που παρουσιάζει η Ευρώπη σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πολιτικών ελευθεριών, ελευθερίας του Τύπου, θεμάτων βιοηθικής. Όμως όλα αυτά τα εξέφρασε χωρίς ίχνος ταπείνωσης, χωρίς ίχνος αυτοκριτικής, χωρίς να αναλογισθεί ότι πολλά από τα όσα κατηγορεί την Ευρώπη ξεκίνησαν από τις ΗΠΑ… Επίσης είναι λάθος ότι  θέλει να επιβάλλει τις απόψεις του με τη δύναμη της ισχύος της χώρας του και όχι με τους κανόνες του δικαίου.
 
Είναι πρόβλημα για την πλανητική ισορροπία ότι ο Πρόεδρος Τραμπ αντί να έχει πρότυπό του τον Χριστό, στον οποίο λέγει ότι πιστεύει, να έχει επιλέξει ως στρατηγικούς καθοδηγητές του τον Μακιαβέλλι και τους υπεύθυνους της Ιεράς Εξέτασης. Έτσι προσπαθώντας να διορθώσει την προφανή παρακμή των Ευρωπαίων μηδενιστών και ηδονιστών πέφτει σε τραγικά για την ανθρωπότητα σφάλματα. Διόρθωση της κατάστασης δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Μάλλον προς το χειρότερο βαδίζει η Δύση και μάλλον σε συγκρούσεις οδηγούνται οι ΗΠΑ. Μόνο με ένα θαύμα θα καταλάβουν οι Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί πολιτικοί ηγέτες πως η διόρθωση των σφαλμάτων και το σταμάτημα της παρακμής δεν έρχεται με τον ορθολογισμό, αλλά με τη μετάνοια και με τη συναίσθηση της αιωνιότητας. Έως τότε θα βολοδέρνει ο δυτικός κόσμος μεταξύ πολέμων, ανταγωνισμών, και αφανισμού.
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ταξίδι προς το Πάσχα

 
Το «Ταξίδι προς το Πάσχα» δεν είναι απλώς μια πορεία ημερολογιακή· είναι μια εσωτερική διαδρομή μετανοίας, αφύπνισης και επιστροφής στην καρδιά της πίστης μας. Κάθε Κυριακή, κάθε στάδιο αυτής της περιόδου, μας προσφέρει έναν πνευματικό σταθμό: από την ταπείνωση του Τελώνη, την αγκαλιά του Πατέρα στον Άσωτο, έως τη συγχώρηση, την άσκηση και την ανύψωση της ψυχής μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Η Εκκλησία, με σοφία μητρική, μας οδηγεί βήμα προς βήμα, ώστε να προετοιμαστούμε όχι μόνο εξωτερικά, αλλά κυρίως εσωτερικά για το θαύμα της Αναστάσεως.
 

Ο συνημμένος πίνακας λειτουργεί ως ένας απλός, πρακτικός χάρτης αυτής της πορείας. Μας θυμίζει τα αναγνώσματα, τα νοήματα και τις μικρές καθημερινές πράξεις που μπορούν να μεταμορφώσουν την καθημερινότητά μας σε λειτουργική εμπειρία. Είναι μια πρόσκληση να ζήσουμε συνειδητά το Ελληνορθόδοξο Πάσχα, όχι ως ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά ως καρπό ενός ολόκληρου ταξιδιού. Ας βαδίσουμε, λοιπόν, με υπομονή και ελπίδα, ώστε να φτάσουμε όλοι μαζί στο φως της Ανάστασης, έτοιμοι να ψάλλουμε με χαρά: «Χριστός Ανέστη!»

Ομιλία για το Άγιον Όρος

 
Μέσα στο πλαίσιο των διαδικτυακών Κατηχήσεων, που γίνονται κάθε Δευτέρα βράδυ, θα έχουμε την ωραία ευκαιρία να παρακολουθήσουμε μεθαύριο Δευτέρα 19 Ιανουαρίου τ.έ. μια ενδιαφέρουσα ομιλία (στην Αγγλική) του αγαπητού μας Richard Devereux, ο οποίος είναι Ποιητής, Φιλέλληνας και Νομικός, με θέμα «Προσκύνημα στο Άγιον Όρος».
 

Ο Richard είναι τακτικός προσκυνητής στον Άθωνα και γνωρίζει αρκετά καλά τη ζωή της προσευχής στον ιερό εκείνο τόπο. Έχει μάλιστα γράψει και ωραία Ποιήματα για τη ζωή στο Όρος των καστρομονάστηρων. Είναι βέβαιο πως η ομιλία του θα είναι άκρως εμπνευσμένη και ελκυστική γιατί θα είναι κυρίως βιωματική. Όλοι είναι ευπρόσδεκτοι.

Υπερασπιστές της Πατρίδας

 
Ο πίνακας της παρούσας ανάρτησης αποτυπώνει με εντυπωσιακό τρόπο το πώς αντιλαμβάνονται οι Ευρωπαίοι τη σχέση τους με την Πατρίδα και την ευθύνη υπεράσπισής της. Οι διαφορές από χώρα σε χώρα είναι μεγάλες και δεν εξηγούνται μόνο από γεωπολιτικούς κινδύνους ή ιστορικές εμπειρίες πολέμου, αλλά και από βαθύτερους παράγοντες: την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, την αίσθηση συλλογικής ταυτότητας, την κοινωνική συνοχή και το αν οι πολίτες νιώθουν ότι η χώρα τους τούς σέβεται και τους προστατεύει. Εκεί όπου το κράτος βιώνεται ως κοινό σπίτι, η προθυμία για θυσία αυξάνεται· εκεί όπου βιώνεται ως ξένο ή εχθρικό, η έννοια της «Πατρίδας» αποδυναμώνεται.
 

Η Ελλάδα, ωστόσο, ξεχωρίζει αρνητικά. Το χαμηλό ποσοστό όσων δηλώνουν ότι θα υπερασπίζονταν τη χώρα τους δεν μπορεί παρά να προβληματίζει, ιδίως σε μια περιοχή με υπαρκτές και διαρκείς απειλές. Δεν πρόκειται απαραίτητα για έλλειψη φιλοπατρίας, αλλά ίσως για κόπωση, απογοήτευση και δυσπιστία: πολλοί αισθάνονται ότι η Πατρίδα τούς ζητά συνεχώς, χωρίς να τους ανταποδίδει αντίστοιχα φροντίδα, δικαιοσύνη και προοπτική. Όταν η καθημερινότητα σημαδεύεται από ανασφάλεια, ανισότητες και αίσθηση εγκατάλειψης, η έννοια της θυσίας χάνει το ηθικό της έρεισμα. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν οι Έλληνες θα πολεμούσαν, αλλά τι είδους Ελλάδα θα άξιζε να υπερασπιστούν.

Δικαιοσύνην μάθετε…

 
Τα όσα συμβαίνουν τελευταίως στον πλανήτη μας έρχονται να γενικεύσουν όσα μας συμβαίνουν σε ατομικό, κοινωνικό, θρησκευτικό και πολιτικό πεδίο. Είναι εντυπωσιακό που είτε από ιδεολογία, είτε από κολακεία προς τον ισχυρό, είτε από υπολογισμό, υποστηρίζεται από ηγέτες κρατών και από δημοσιογραφούντες η έφοδος ειδικών δυνάμεων των ΗΠΑ στην Βενεζουέλα, η σύλληψη και η απαγωγή του Προέδρου της χώρας και της συζύγου του και η μεταφορά τους σε φυλακές της Νέας Υόρκης για να δικασθούν. Από άλλους, πιο πολιτικάντηδες, αποσιωπάται το γεγονός, ως μη γενόμενο, ή προβαίνουν σε δηλώσεις κατά τη λογική της Πυθίας…
 

Είναι χαρακτηριστική η δήλωση του Άγγλου πρωθυπουργού Κιρ Στάρμερ, πως «δεν θα χύσει ούτε ένα δάκρυ για τη σύλληψη του Μαδούρο». Πρόκειται για μετάθεση του ζητήματος. Ο κάθε δημοκράτης πολίτης ασφαλώς δεν θα χύσει δάκρυ για τον Μαδούρο. Αλλά θα χύσει δάκρυ αν ισχύει το δίκαιο του ισχυροτέρου. Και το ερώτημά του είναι αυτό που έθεσε σε άρθρο του ο Jean-Eric Shooettl στην «Figaro» (2/1/2026, σελ. 16) αν δηλαδή οι ΗΠΑ νομιμοποιούνται να παρεμβαίνουν σε άλλες χώρες ως πλανητικοί σερίφηδες. 
 
Ο Μαδούρο θα δικαστεί στις ΗΠΑ για τρομοκρατική δράση σχετική με τα ναρκωτικά, συνωμοσία για εισαγωγή κοκαΐνης και κατοχή πυροβόλων όπλων και συσκευών που προκαλούν μεγάλη καταστροφή. Η μία εξήγηση για την απαγωγή  είναι ότι ο πρόεδρος της Βενεζουέλας ήταν επικεφαλής συμμορίας παραγωγής και εμπορίας ναρκωτικών και πλούτιζε κάνοντας κακό στους πολίτες των ΗΠΑ. Το ερώτημα είναι πλέον αν κάποιο κράτος, ισχυρό κατά τεκμήριο, έχει το δικαίωμα επέμβασης σε άλλη χώρα, όταν θεωρεί ότι ενοχλείται από αυτήν. Άλλο ερώτημα είναι αν έχουμε μπει σε μια εποχή όπου ανά πάσα στιγμή τα με μεγάλη στρατιωτική ισχύ κράτη μπορούν να επιτίθενται εναντίον άλλων μικρότερης ισχύος ανεξάρτητων κρατών, για να επιβάλουν τη θέλησή τους, με τη δικαιολογία της, κατά τη λογική τους, επιβολής του Δικαίου...
 
Οι πραγματικοί λόγοι της απαγωγής του Μαδούρο θα φανούν λίαν προσεχώς. Σαφές δείγμα θα είναι το πώς θα εξελιχθεί η συνεργασία της κυβέρνησης Τραμπ με την προσωρινή – υπηρεσιακή  Πρόεδρο Ντέλσι Ροντρίγκεζ, στενή συνεργάτιδα των Τσάβες και Μαδούρο, που επί των ημερών τους, ήταν επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών της Βενεζουέλας! Στην Ροντρίγκεζ έχουν επιβάλλει κυρώσεις -πλην των ΗΠΑ-, η Κολομβία, ο Καναδάς, η Ευρωπαϊκή Ένωση, και η Ελβετία, που δέσμευσε τα περιουσιακά της στοιχεία… Επίσης  θα φανεί σύντομα ποια θα είναι η σχέση των ΗΠΑ με το Μαδουριανό καθεστώς και τον στρατό της Βενεζουέλας και ποια η εξέλιξη στις εμπορικές σχέσεις τους και ειδικότερα στην εκμετάλλευση των κοιτασμάτων πετρελαίου της χώρας, της οποίας τα αποθέματα είναι τα δεύτερα στον κόσμο, μετά από αυτά της Σαουδικής Αραβίας… Σημειώνεται ότι μετά την πτώση του Μαδούρο γεωπολιτικοί αναλυτές είχαν την πεποίθηση ότι η κυβέρνηση Τραμπ θα έδειχνε την εμπιστοσύνη της και θα παρέδιδε την εξουσία στην εξόριστη ηγέτιδα της φιλελεύθερης αντιπολίτευσης Μαρία Κορίνα Ματσάδο, η οποία τον περασμένο Δεκέμβριο πήρε το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης... Έπεσαν έξω. Ο Τραμπ προτίμησε τη σοσιαλίστρια Ροντρίγκεζ…
 
Και το μεν θέμα Μαδούρο και Βενεζουέλας είναι ένα. Υπάρχουν για τις ΗΠΑ οι δικαιολογίες και το κατηγορητήριο. Η Γροιλανδία όμως γιατί μπήκε στον σχεδιασμό Τραμπ για προσάρτησή της; Πρόκειται για το μεγαλύτερο σε έκταση νησί του κόσμου, με πλούσιο υπέδαφος σε σπάνιες γαίες, του οποίου οι 56.000 φιλήσυχοι κάτοικοι ζουν σε πολικό κλίμα και ασχολούνται κυρίως με την αλιεία. Είναι αυτόνομη περιοχή ανήκουσα στη Δανία, η οποία ευημερεί και είναι δεύτερη στον κόσμο ειρηνική χώρα, μετά την Ισλανδία, παλιά κτήση της. Η Δανία των 5,5 εκατομμυρίων κατοίκων είναι μέλος του ΟΗΕ, της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ, άρα σύμμαχος των ΗΠΑ...
 
Σημειώνεται πως με βάση τις έως τώρα δηλώσεις των ηγετών των χωρών - μελών της Ε.Ε. αν ο Τραμπ δια της βίας προσαρτήσει την Γροιλανδία, οι χώρες τους δεν θα φανούν στρατιωτικά αρωγοί της Δανίας, όπως κάνουν στην Ουκρανία έναντι της Ρωσίας. Και το ΝΑΤΟ φυσικά ουδέν μέτρο θα λάβει σε βάρος των ΗΠΑ, της ηγετικής δυνάμεως της «Συμμαχίας»… Η Δανία στην περίπτωση ενεργειών των ΗΠΑ σε βάρος της εδαφικής της ακεραιότητας απειλεί ότι θα αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ, αλλά, δυστυχώς για αυτήν, θα συμβεί ό,τι στην Ελλάδα το 1974… Είναι απτό παράδειγμα η, με τις ευλογίες των ΗΠΑ, αδικαιολόγητη επίθεση της Τουρκίας σε βάρος της Κύπρου και το αδιέξοδο στο οποίο οδηγήθηκε η Ελλάδα στη συνέχεια με την έξοδό της από την Ατλαντική Συμμαχία…
 
Και μια και αναφερθήκαμε στην Κύπρο σημειώνουμε το πώς βλέπει το Κυπριακό ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντιμίρ Ζελένσκι. Κατά την πρόσφατη συνάντησή του στη Λευκωσία με τον προεδρεύοντα αυτό το εξάμηνο της Ε.Ε. Πρόεδρο της Κύπρου Νίκο Χριστοδουλίδη, αυτός δήλωσε: «Η Κύπρος ως χώρα που εξακολουθεί να βιώνει τις συνέπειες της παράνομης εισβολής και της συνεχιζόμενης κατοχής κατανοεί πλήρως τί διακυβεύεται στην Ουκρανία. Η Ουκρανία αποτελεί κεντρική προτεραιότητα της Κυπριακής Προεδρίας… Η Κύπρος στέκεται σταθερά στο πλευρό της Ουκρανίας για μια δίκαιη και βιώσιμη ειρήνη, βασισμένη πλήρως στον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και με απόλυτο σεβασμό στην κυριαρχία και στην εδαφική ακεραιότητα τη χώρας». Και ο Ζελένσκι απάντησε έτσι για την από τους Τούρκους απαράδεκτη κατοχή του 40% τους εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας: «Για την Ουκρανία η στιγμή της αναλήψεως της Προεδρίας της Ε.Ε. από την Κύπρο -ένα κράτος- μέλος που, δυστυχώς, παραμένει διαιρεμένο, αλλά είναι προσηλωμένο στη διαρκή ειρήνη και είναι πλήρως ισότιμο μέλος στην Ευρώπη. Και μια χώρα που μπορεί να είναι μικρότερη σε μέγεθος, αλλά έχει ίση φωνή στους ευρωπαϊκούς θεσμούς…». Ο Χριστοδουλίδης στηρίζει τις απόψεις  Ζελένσκι, ενώ αυτός βλέπει την Κύπρο απλώς διαιρεμένη... Για την Ουκρανία του Ζελένσκι βεβαίως είναι γνωστή η εξάρτηση που έχει από την Τουρκία…
 
Είναι αναμφισβήτητο πως μία από τις δυσκολότερες ανθρώπινες κατακτήσεις είναι η εφαρμογή της δικαιοσύνης. Πάντα ο εγωισμός οδηγεί στο δίκαιο του ισχυροτέρου, είτε σε επίπεδο ανθρώπων, είτε σε επίπεδο κρατών. Από την εποχή του προφήτη Ησαΐα, έως την εποχή του Ιησού Χριστού και έως τις ημέρες μας είναι ζητούμενο το «Δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί της γης». Σχετικά καλόν είναι να θυμόμαστε τα λόγια του Μεγάλου Ιεροεξεταστή προς τον φυλακισμένο του Ιησού Χριστό, όπως τα κατέγραψε ο Ντοστογιέφσκι. Τον κατηγόρησε ότι έδωσε στον άνθρωπο την πνευματική ελευθερία, αντί να του δώσει ψωμιά και σκλαβιά: «Το ξέρεις πως εν ονόματι αυτού του ψωμιού (Σημ. του συμφέροντος και του εγωισμού δηλαδή) ο άνθρωπος θα ξεσηκωθεί εναντίον σου και θα σε πολεμήσει; Το ξέρεις πως θα περάσουν αιώνες κι αιώνες κ’ η ανθρωπότητα θα διακηρύξει με το στόμα της Σοφίας και της Επιστήμης πως έγκλημα δεν υπάρχει και πως συνεπώς δεν υπάρχει και αμαρτία και πως υπάρχουν μονάχα πεινασμένοι;… Σύ τους υποσχέθηκες τον άρτον τον επουράνιον, μα Σου ξαναλέω: Μπορεί τάχα να συγκριθεί με τον επίγειο, στα μάτια αυτής της ανθρώπινης ράτσας, της ανίσχυρης, της πάντα χυδαίας και διεφθαρμένης;…» (Σημ. Από τους «Αδελφούς Καραμάζοφ», Εκδ. Γκοβόστη, 1954, Β΄Τόμος, σελ. 106-107).
 
Και πάρα κάτω ο Διάβολος μιλώντας στον Ιβάν Καραμάζοφ του εξηγεί πως «όταν ολόκληρη η ανθρωπότητα απαρνηθεί τον Θεό τότε από μόνη της, χωρίς ανθρωποφαγία, θα καταρρεύσει όλη η προηγούμενη κοσμοθεώρηση της ζωής και, το σπουδαιότερο, θα καταργηθεί όλη η παλαιά ηθική και θα πραγματοποιηθεί το καινούργιο… Τότε όλα θα επιτρέπονται!...» (Αυτ. Δ΄ Τόμ. σελ. 99-100). Νομίζω πως ο Ντοστογιέφσκι ενεργεί ως ρεπόρτερ του σήμερα…
 
Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Αγ. Νίνα, φωτίστρια της Γεωργίας

 

Η Αγία Νίνα, 14 Ιανουαρίου, η εξαδέλφη του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου. Η Αγία που αξιώθηκε να δει την Παναγία.
 
Η Αγία Νίνα η Ισαπόστολος είναι η φωτίστρια της Γεωργίας και μία από τις σπουδαιότερες μορφές της ιεραποστολής της Εκκλησίας μας. Γεννήθηκε στην Καππαδοκία και, σύμφωνα με την ιερή παράδοση, η Παναγία της εμφανίστηκε σε όραμα και της ανέθεσε την αποστολή να κηρύξει το Ευαγγέλιο στη Γεωργία.
 
Σε αυτό το όραμα, η Παναγία της έδωσε έναν Σταυρό από κληματόβεργες, τον οποίο η Αγία Νίνα έδεσε με τα ίδια της τα μαλλιά. Ο Σταυρός αυτός, με τα ελαφρώς λυγισμένα οριζόντια άκρα, έγινε το ιερό σύμβολο της αποστολής της, της ταπείνωσης και της ζωντανής πίστης. Το αμπέλι συμβολίζει τον Χριστό ως «ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή» και τη χάρη που καρποφορεί μέσα από την πίστη.
 
Με αυτόν τον Σταυρό η Αγία Νίνα στήριξε το ιεραποστολικό της έργο, επιτέλεσε θαύματα και οδήγησε έναν ολόκληρο λαό στον Χριστό. Γι’ αυτό και ο Σταυρός της δεν είναι απλώς ένα ιερό αντικείμενο, αλλά μαρτυρία υπακοής, αποστολής και θείας χάρης.