Nektaria Klapaki, Lecturer in Hellenic Studies, University of Washington, has contributed to the endowed annual series “The Vassilis Lambropoulos Essays on New Directions in Modern Greek Studies” the splendid essay “The Rethinking of Secularization and Modern Greek Literary Studies.” She is “proposing to study the religious alongside the secular in modern Greek literature [in order] to expose how the emphasis on Christian Orthodox religion shaped the modern Greek literary canon by marginalizing secular perspectives [and] to lay bare religion’s latent traces in secular discourses and imaginaries [such as] religious elements of Greek nationalism in Greek literary texts.” I am deeply honored by Dr. Klapaki’s’s interest in my work and valuable contribution to this series.
Γράμματα από τις Διασπασμένες Πολιτείες της Αμερικής, 2
“Το πιο σημαντικό πεδίο του Ρεπουμπλικανικού πολέμου κατά του πολιτισμού είναι το πανεπιστήμιο. Εκεί βλέπουμε καθημερινά συστηματικές και μακροπρόθεσμες επιθέσεις εναντίον της παιδείας, της γνώσης και της έρευνας. [] Γενικά υπάρχει μια μεγάλη κατηγορία ιδεών και αρχών στις οποίες η κριτική αποθαρρύνεται παντοιοτρόπως, όταν δεν απαγορεύεται. Πρόκειται για την επίσημη και πλήρη κυριαρχία του διαβόητου woke με την πολιτική μιας και μόνο ταυτότητας, της Ιουδαιο-Χριστιανικής, εθνικιστικής, Δυτικοκεντρικής και ετεροκανονικής.”
Γράμματα από τις Διασπασμένες Πολιτείες της Αμερικής, 1
“Ενώ ο συντηρητισμός παλαιότερα υποστήριζε την ατομική καλλιέργεια και υπερασπιζόταν το κοινό γούστο, τώρα καταδικάζει την γνώση και τη δημιουργία, μποϋκοτάρει τους θεσμούς τους και προωθεί απροκάλυπτα την αγραμματοσύνη, την ασχετοσύνη και τη χυδαιότητα. Η στρατηγική αυτή βρίσκει την αποθέωσή της στο σημερινό Ρεπουμπλικανικό καθεστώς το οποίο διεξάγει ολομέτωπο αγώνα ενάντια σε κάθε πολιτιστική έκφραση και διερεύνηση με σκοπό να κυβερνήσει όχι μόνο οικονομικά και δικτατορικά αλλά και σκοταδιστικά. Ο ρατσισμός, ο εθνικισμός, ο φονταμενταλισμός, ο σεξισμός και άλλες μισαλλοδοξίες κινητοποιούνται στην πολιτισμική σφαίρα εμπνέοντας μίσος για κάθε πειραματική και αναθεωρητική στάση της κουλτούρας, αποκαλώντας δημαγωγικά τους φορείς της «ελίτ» και προστατεύοντας έτσι την οικονομική ελίτ από κάθε κριτική.”
Konstantina Zanou, Associate Professor of Italian at Columbia, has contributed to the endowed annual series “The Vassilis Lambropoulos Essays on New Directions in Modern Greek Studies” the splendid essay “What is Mediterranean Humanities?” where she describes “an educational and research endeavor” that approaches the Greek world “from the perspective of an interconnected sea space and through a comparative and transnational point of view”. She concludes that “Mediterranean Humanities is meant to arouse the question of what it means to stand on watery grounds and to view the world through a constantly shifting lens. This includes the ability to destabilize our own beliefs, and to allow ourselves to stay in ambiguity. The Mediterranean, in this sense, is not just a geography, an imaginary space, a concept, or a methodology; it is a mental and ethical horizon.” I am deeply honored by Zanou’s interest in my work and contribution to this series.
Τhe independence of the vast majority of colonized people in the 1960s is justly celebrated as a great era of liberation. It is also discussed in terms of the contradictions of self-determination. As soon as the post-colonial state was established, it fell short of its egalitarian aspirations as it limited domestic dissent, punished political opposition, and faced secessionist challenges that led to civil wars. During that decade, while politicians and intellectuals confronted the dilemmas of governance, several authors wrote major plays to dramatize the antinomies of autonomy. Long before the “tragedy of colonial enlightenment” (David Scott) was theorized, it appeared on the stage. Interestingly, it was placed in the era of the Haitian Revolution, some one hundred fifty years earlier, by Edouard Glissant, Derek Walcott, Lorraine Hansberry, Aimé Cesaire, Langston Hughes, C.L.R. James, and Hénock Trouillot. This paper draws on political theory, postcolonial thought, and history of drama to discuss the tragedy of autonomy in the second half of the 20th century.
“Είκοσι πέντε χρόνια μετά, “H Τραγική Ιδέα” παραμένει και διαβάζεται ως εργαλείο πολιτικής σκέψης. Δεν είναι φιλολογικό σχόλιο αλλά πολιτική διάγνωση. Το τραγικό όχι μόνο δεν έχει παρέλθει, αλλά είναι η συνθήκη της εποχής μας. Ο Βασίλης Λαμπρόπουλος έδωσε στην ελληνική σκέψη ένα παγκόσμιο εργαλείο που παραμένει ενεργό. Δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις, ούτε παρηγορητικές θεωρίες αλλά μας διδάσκει ότι το τραγικό είναι η ίδια η συνθήκη της ύπαρξης και της πολιτικής. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν είμαστε έτοιμοι, στον κόσμο της σύγχρονης κρίσης σε πολλαπλά επίπεδα, να σκεφτούμε πολιτικά με όρους τραγικούς· να δούμε την ιστορία και την κοινότητα όχι ως διαρκή πρόοδο, αλλά ως αδιάκοπη αναμέτρηση με το ανεπανόρθωτο.”
Το συνταρακτικό βιβλίο Ο Ιωσήφ ήρθε μετά (Καστανιώτης 2025) της Φωτεινής Τσαλίκογλου είναι ένα ανελέητα ζοφερό και διαβολικό μυθιστόρημα που δραματοποιεί το απόλυτο Κακό – όχι το ηθικό ή το θρησκευτικό Κακό αλλά το υπαρξιακό (της παράβασης) και το κοινωνικό (της συνενοχής). Και το διερευνά χωρίς να μας δίνει καμιά εξήγηση ή ελπίδα, και γι’ αυτό μας αναστατώνει.
Δεν μας δίνει μια διαλεκτική ή διδακτική λαβή για να πιαστούμε αλλά μας φέρνει αντιμέτωπους με το δαιμονιακό της ατομικότητας, της κοινωνίας και της ιστορίας, και μας καλεί να βυθιστούμε στα βαθύτερα σκοτάδια της νεοελληνικής εμπειρίας. Δεν μας επιτρέπει να δώσουμε εύκολες απαντήσεις συμπεραίνοντας πως φταίει ο ψυχισμός, η οικογένεια, η πατριαρχία, ο εμφύλιος, η κοινωνική τάξη κλπ. Αυτά κι άλλα πολλά μπορεί να “φταίνε” όμως οι τρομερές αντινομίες δεν λύνονται με το να βρούμε τους ενόχους επειδή η ίδια η ενοχή ως ανταρσία τίθεται ως μέγα ερώτημα. Σε μια εποχή όπου καθημερινά αντιμετωπίζουμε την άβυσσο της αυτοκαταστροφής μας, τέτοια βιβλία (πέρα από εύκολους ψυχολογισμούς και ιστορισμούς) μάς παρακινούν να σκεφτούμε το Κακό σε όλο του το μεγαλείο, τον τρόμο και την απειλή.
Ο πολύ καλός τίτλος τονίζει πως ο πρωταγωνιστής Ιωσήφ έρχεται μετά την κρατούσα παράδοση της οικογένειας, της χώρας, της ηθικής, της νεωτερικότητας, και για να μην καταλήξει κι αυτός αυτοκτόνος, όπως τόσα μέλη της οικογενείας του, εξεγείρεται ενάντια σε κάθε σύμβαση και καταστρέφει τα πάντα από υπέρτατη αγάπη. Ενσαρκώνει το απόλυτο Κακό για να μην πέσει κι αυτός θύμα του Καλού που κατατρέχει την καταραμένη οικογένεια και πατρίδα του.
Ο Ιωσήφ εκφράζει το δαιμονιακό ύψιστο που εξεγείρεται αψηφώντας κάθε ανθρώπινο κανόνα και δεσμό. Είναι ένας Οιδίποδας που δεν βγάζει τα μάτια του αλλά προτιμά να βλέπει, κι ας καταλήξει στο ψυχιατρείο, σαν τον Οιδίποδα του Schelling που πληρώνει με την ελευθερία του την εξέγερση ενάντια στην αναγκαιότητα, αποδεχόμενος την ενοχή και τιμωρία του (Lambropoulos: TheTragicIdea, Duckworth 2006, σελ. 37-41). Πρόκειται για «το θάρρος της ύπαρξης που αναλαμβάνει την ευθύνη της έκπτωσής της» (Η Ρομαντική εξέγερση, Ύψιλον 1987, σελ. 41), όπως γράφει ο Στέφανος Ροζάνης, ο κορυφαίος Νεοέλληνας στοχαστής του Κακού. O Ιωσήφ ανήκει σε μια σειρά από εκπεπτωκότες αγγέλους του θεάτρου που κατάγονται από τον Σατανά του Milton (Τσαλίκογλου, σελ. 184), όπως ο Manfred του Byron, ο Baal του Brecht και προπάντων ο Iago των Boito/Verdi, που το βλάσφημο «Credo» του θα μπορούσε θαυμάσια να είναι το αγέρωχο «Πιστεύω» του Ιωσήφ. “O Σατανάς έχει το πρόσωπο της ανταρσίας του Κακού ενάντια σε κάθε αυταπάτη Καλού» (Ροζάνης: Το Δαιμονιακό Ύψιστο [1976] στο Σολωμικά, Ίνδικτος 2000, σελ. 31).
Η έντονη θεατρικότητα του βιβλίου παραπέμπει στην Ιακωβιανή τραγωδία της εκδίκησης των Webster (TheDuchessofMalfi) και Middleton (TheRevenger‘sTragedy), στη Ρομαντική τραγωδία του πεπρωμένου των Schiller και Byron, και στη Μοντερνιστική τραγωδία του μύθου του O’Neil (η καταληκτήρια κατάργηση της γονιμότητας θυμίζει το τέλος του MourningbecomesElectra όταν η ηρωίδα κλείνεται στο αρχοντικό της οικογένειας Mannon για να πεθάνει).
Η Τσαλίκογλου έχει γράψει κι άλλα μυθιστορήματα που ασχολούνται με διαδοχικές γενιές μιας οικογένειας, όμως εδώ η ιστορία είναι τραγική και κλείνει χωρίς καμιά υπέρβαση. Δείχνει πως η νεοελληνική ιστορία από το 1922 και μετά είναι μια σειρά από αποτυχημένες απόπειρες για το Καλό αυτών των Λαβδακιδών (της γιαγιάς, της μαμάς, της Μοσχούλας, του αριστερού πατέρα κλπ.) οι οποίοι τελικά κλείνουν το στόμα τους με μανταλάκια και οδηγούνται σε αυτοκτονίες & κομμένα χέρια σε μια ακατανόητη εποχή όπου η χώρα μετεωρίζεται απελπισμένα ανάμεσα στο αγαθό και το κακό (σελ. 94).
Η οικογένεια αυτή θυμίζει επίσης τους Cenci στην τραγωδία του Shelley όπου η οικογένεια λειτουργεί ως σύμβολο της διαστροφής των φυσικών αισθημάτων, της διεφθαρμένης τυραννικής εξουσίας, και της ψυχολογικής καταπίεσης και τρομοκράτησης καθώς οικογενειακή, κοινωνική, πολιτική, ηθική και θρησκευτική τάξη καταρρέουν. Ακόμα και ο αγώνας κατά της τυραννίας δεν φέρνει απελευθέρωση αλλά καινούρια καταπίεση όπου, πέρα από κάθε δικαιολογία, επικρατεί το Κακό ως τρομακτικός μετεωρισμός του δικαίου μετά τη χρεωκοπία όλων των κανόνων. Όπως πρότεινε ο Mario Telò στη ρηξικέλευθη μελέτη Archive Feelings: A Theory of Greek Tragedy (2020), η τραγωδία αντιστέκεται στην κάθαρση, δεν παρέχει συμφιλίωση, λύτρωση, αποκατάσταση, και τελικά μας αφήνει σε κατάσταση πόνου, φόβου και ασυμφιλίωτης αντιφατικότητας.
Το μυθιστόρημα της Τσαλίκογλου αξίζει να διαβαστεί παράλληλα με το έργο του φετινού Νομπέλ Λογοτεχνίας, του László Krasznahorkai (και των ζοφερών ταινιών που βασίστηκαν σε αυτό), που επικεντρώνεται αμείλικτα στο καταστροφικό και το Κακό, και του οποίου το πρώτο μυθιστόρημα τιτλοφορείται Το τανγκό του Σατανά και το κορυφαίο μυθιστόρημα, Η μελαγχολία της αντίστασης, έχει θέμα την αριστερή μελαγχολία.
Ο Ιωσήφ είναι μια απόλυτα σύγχρονη μορφή που «ήρθε μετά» το διαγενεακό τραύμα για να θέσει αλλεπάλληλα διλήμματα χωρίς καμιά αχτίδα φωτός, παρακινώντας μας να προβληματιστούμε για το ίδιο το Καλό που θεωρούμε αφελώς τόσο αυθεντικό και αυταπόδεικτο. Αυτό το στοιχειωμένο βιβλίο θα στοιχειώνει τα άτομα που καταφέρνουν να φτάσουν στο χείλος της αβύσσου του.
Υ.Γ. Η ομιλία του Κωνσταντίνου Τσουκαλά στην Ακαδημία Αθηνών στις 21/10/2025, «Προς ένα νέο ιστορικό συμβιβασμό: Ανατροπές και αδιέξοδα», πρότεινε μια θαρραλέα συλλογική στάση για να γλυτώσουμε από την άβυσσο.
“Ο Βασίλης Λαμπρόπουλος δεν είναι μόνο ένας σημαντικός μελετητής της ελληνικής λογοτεχνίας, είναι παράδειγμα ριζοσπαστικής σκέψης και ακτιβιστικής δράσης. Η διαδρομή του, κριτική και ανατρεπτική, αναδεικνύει τον ρόλο του ως διανοούμενου της διασποράς που αποφάσισε συνειδητά να στοχαστεί την πατρίδα από απόσταση. Τα κριτικά του κείμενα αποτελούν έκφραση θεωρητικής τόλμης και ελευθερίας.“
‘Η γενιά του 2000 διαφέρει δραστικά από τη γενιά του ’70 («της αμφισβήτησης»), του ’80 («του ιδιωτικού οράματος») και του ’90 («αθέατη») καθώς συνομιλεί πολύ λιγότερο με την παράδοση και πολύ περισσότερο με το παγκόσμιο ποιητικό γίγνεσθαι. Πρόκειται για την πρώτη κοσμοπολιτική ελληνική ποίηση με διεθνείς ορίζοντες. Αυτή η ρηξικέλευθη στάση έχει θορυβήσει την επίσημη κριτική και τη Νεοελληνική Φιλολογία, που την αγνοούν συστηματικά, όταν δεν την απορρίπτουν. Η γενιά αυτή ορίζεται με βάση τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: διέπεται από μια μετεπαναστατική συντριβή και αριστερή μελαγχολία υπό συνθήκες νεο-αποικιοκρατίας. Στοχάζεται την κρίση που διέρχεται η ποίηση μετά το τέλος του εθνικού κανόνα. Λειτουργεί σε μεταίχμια και σύνορα. Αντλεί από πολλά ιδιώματα και κώδικες. Κυκλοφορεί ανάμεσα σε διαφορετικά ύφη και μέσα. Διακρίνεται από θεατρικότητα. Δημιουργεί δίκτυα και θεσμούς πολιτιστικής επικοινωνίας, δράσης και αλληλεγγύης. Πρόκειται για μια ποίηση απόσχισης, απο-εδαφοποίησης και αποποίησης.’
Την Πέμπτη 2 Οκτωβρίου 2025, η εκπομπή «Αποτύπωμα» με τη Φούλη Ζαβιτσάνου συνάντησε στο στούντιο της Φωνής της Ελλάδας τον Βασίλη Λαμπρόπουλο, ομότιμο καθηγητή Νέας Ελληνικής, στην έδρα «Κ. Π. Καβάφης», στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, με αφορμή την παρουσία του στην Ελλάδα για τη διημερίδα «Όψεις της σύγχρονης ποίησης: θεσμοί, φωνές, δίκτυα», που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στο Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες στην Αθήνα. Μας μίλησε για την προσωπική και ακαδημαϊκή του πορεία από την Αθήνα ως το Μίσιγκαν, για τη συμβολή του στη διάδοση και μελέτη της νεοελληνικής λογοτεχνίας, για τις λογοτεχνικές γραφές του σήμερα και την πρόσληψή τους και, φυσικά, για το «Καβαφικό φαινόμενο» και τις προεκτάσεις του.
Piano Poetry Pantelis Politics 
