Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Μια από  τις πιο  όμορφες γειτονιές της  Αθήνας, εκεί στα βόρεια του Δήμου, είναι η  συνοικία Κυπριάδου, που πήρε το όνομά της από τον  γεωπόνο και μηχανικό Επαμεινώνδα Κυπριάδη,  που από το 1919  και  μετά άρχισε να χτίζει,  σε μεγάλη έκταση που είχε αγοράσει  ο πατέρας του, μια «πρότυπη κηπούπολη».

Και σήμερα ακόμα, η γειτονιά χαρακτηρίζεται από  μεγάλες πλατείες, πολλά διατηρητέα νεοκλασικά και πολύ πράσινο -τουλάχιστον σε σύγκριση  με  τις γειτονικές περιοχές.

Ο διαβάτης  που θα περπατήσει στη γειτονιά Κυπριάδου θα παρατηρήσει και κάτι ακόμα: οι περισσότεροι δρόμοι, όλοι σχεδόν,  έχουν  ονόματα ποιητών, λογοτεχνών, γενικά ανθρώπων των γραμμάτων.

Για παράδειγμα, υπάρχει η ωραία πλατεία Παπαδιαμάντη. Από αυτήν ξεκινούν οι δρόμοι: Δροσίνη, Καλοσγούρου, Μαρκορά, Παπαδιαμάντη, Κονδυλάκη, Κρυστάλλη. Όλοι λογοτέχνες. Ο Καλοσγούρος είναι ίσως ο λιγότερο γνωστός, Επτανήσιος ποιητής που έδωσε μια από τις καλύτερες μεταφράσεις της Κόλασης του Δάντη.

Έχω φτιάξει έναν, όχι πλήρη, κατάλογο των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών που τα ονόματά τους έχουν δοθεί σε δρόμους και πλατείες της περιοχής:

Θέμου Άννινου, Σπυρ. Βασιλειάδη, Βρούτου, Γαβριηλίδου, Γιαννόπουλου, Γρυπάρη, Δημητρακοπούλου, Ζαμπελίου, Καλοσγούρου,  Καρασούτσα, Κων. Θεοτόκη, Καρκαβίτσα, Κόκκινου, Κονδυλάκη, Κρυστάλλη, Λάντσα, Λασκαράτου, Εμμ. Λυκούδη, Μαβίλη, Μάνεση, Μαρκορά, Μαρτζώκη, Ματσούκα, Μητσάκη, Ξύνδα, Ορφανίδου, Κωστή Παλαμά,  Παπαδιαμάντη, Παρορίτη, Περδικάρη, Πολέμη, Πολυδούρη, Πολυλά, Προβελέγγιου, Ροστάν, Ρούμπου, Σάουμπερτ, Σαλτέλης, Συνοδινού, Ταβουλάρη, Ταγκόπουλου, Τανταλίδου, Τερτσέτη, Τσακασιάνου, Φιλύρα, Φώσκολου, Χαλεπά, Χόφμαν, Β. Χατζή.

Ο τελευταίος, ο Β. Χατζής, είναι ζωγράφος. Βασίλειος. Έχει και άλλους εικαστικούς ο κατάλογος, όχι μόνο λογίους, αλλά οι λόγιοι πλειοψηφούν.  Ο Βρούτος ας πούμε δεν  είναι ο Ρωμαίος, είναι γλύπτης, Γεώργιος Βρούτος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». 

Κάποια πράγματα που γράφω τα είχαμε αναφέρει πρόσφατα σε άλλα άρθρα.  Εδώ κάνω λίγες προσθήκες, ενώ στα σχόλια μπορούμε να συζητήσουμε για τα θετικά και τα  αρνητικά της  συμφωνίας.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. Δεν  ξέρω από πού είναι παρμένη η φωτογραφία

Ελλάς – Γαλλία, αγωνία για τη Mercosur, ήταν ο τίτλος άρθρου στην εφημερίδα μας τις προάλλες. Για να είμαστε ακριβέστεροι, αγωνία δεν προκαλεί η Mercosur καθαυτή, αλλά η συμφωνία της Ε.Ε. με τη Mercosur. Θα της αφιερώσουμε πάντως το σημερινό άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Πριν από μερικές μέρες, είχαμε δημοσιεύσει άρθρο για ένα κατασκευασμένο  λατινικό ρητό που χρησιμοποίησε ο Άδωνης Γεωργιάδης. Το ρητό, θα θυμάστε ίσως, ήταν  Nolite leges loqui – gladios gerimus.

Gladios στη φράση αυτή είναι τα σπαθιά.

Ένας  ταχτικός αναγνώστης του ιστολογίου, που προτιμά να  σχολιάζει από το Φέισμπουκ παρόλο που τον έχω παροτρύνει να έρθει και απο εδώ, μου έδωσε πάσα για το σημερινό άρθρο, με το σχόλιό του: ένα μπουκέτο γλαδιόλες, έγραψε.

Γλαδιόλες, σαν κι αυτές της εικόνας. Δεν  είναι τυχαία η ηχητική ομοιότητα ανάμεσα στις γλαδιόλες και στη λέξη gladios,  όπως θα  δούμε στο  σημερινό άρθρο.

Gladios είναι αιτιατική πληθυντικού, ο ενικός είναι gladius. Gladius είναι το  σπαθί, όπως είπαμε, λέξη μάλλον γαλατικής προέλευσης, αν κρίνουμε από το ότι το σπαθί είναι  cleddyf στα  ουαλικά, clethe στα κορνουαλικά. To gladius ήταν το σπαθί των μονομάχων, με  λάμα  κοντή και πλατιά, δίκοπη και αιχμηρή. Η λατινική λέξη πέρασε στα ιταλικά,  ισπανικά και πορτογαλικά, κυρίως για να δηλώσει αυτό το είδος σπαθιού και με άλλες μεταφορικές σημασίες.

Πολύ λογικά, οι μονομάχοι της αρχαίας Ρώμης ονομάστηκαν gladiatores, gladiator ο ενικός. Ο όρος εννοούσε κυρίως τους μονομάχους που έφεραν σπαθί, καθώς υπήρχαν πολλές ειδικότητες (retiarius ας πούμε ήταν  αυτός που είχε δίχτυ), αλλά χρησιμοποιήθηκε και για γενικός όρος για τους μονομάχους, και φαίνεται πως υπήρχαν και γυναίκες μονομάχες διότι μαρτυρείται και το θηλυκό gladiatrix. Ο όρος πέρασε  στις νεότερες γλώσσες, και θυμόμαστε ίσως την ταινία του Ρίντλεϊ Σκοτ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Ο τίτλος  του άρθρου περιέχει τοποθέτηση, αν όχι προϊόντος πάντως καταστήματος. Πράγματι, υπάρχει σουβλατζίδικο στη Θεσσαλονίκη με τον τίτλο Ντερλικατέσεν, που μάλιστα καμαρώνει πως είναι το παλαιότερο στο κέντρο της πόλης, όπως βλέπετε στην αφίσα του.

Δεν έχω πάει, δεν ξέρω αν είναι καλό, αλλά βρίσκω πολύ ευρηματικό το λογοπαικτικό όνομα του μαγαζιού. Να πω όμως ότι δεν είναι το μοναδικό κατάστημα με τον τίτλο αυτό. Ντερλικατέσεν υπάρχει, βρίσκω γκουγκλίζοντας, και στο Ρέθυμνο, ενώ βρίσκω πως υπήρχε και στην Αθήνα αλλά έκλεισε.

Τα (αρκετά) τελευταία χρόνια, υπάρχει η τάση, ιδίως στα καταστήματα «υγειονομικού ενδιαφέροντος», για επωνυμίες με λογοπαίγνιο. Κάποια λογοπαίγνια τα βρίσκω πετυχημένα, άλλα όχι και τόσο, αλλά βέβαια αυτό είναι υποκειμενικό.

Tο ιστολόγιο αγαπά τα λογοπαίγνια, οπότε κατά καιρούς έχουμε αναφέρει ονόματα μαγαζιών με λογοπαίγνιο και είχα αρχίσει να μαζεύω τέτοια παραδείγματα. Πολλά μου είχε στείλει ο φίλος μας ο Γιάννης Μαλλιαρός, αλλά από δική μου αδεξιότητα (και επειδή το Viber δεν κρατάει τα παλιά αρχεία εικόνας) τα περισσότερα τα έχασα. Ομως, με το σημερινό άρθρο λογαριάζω ότι η συλλογή θα εμπλουτιστεί πολύ περισσότερο.

Πριν προχωρήσω όμως, δεν ξεχνάω ότι εδώ λεξιλογούμε. Αφού επέλεξα για τίτλο του άρθρου το Ντερλικατέσεν, να πω δύο (ή και τρία) λόγια για το λογοπαίγνιο αυτό, που όπως είπα το βρίσκω πολύ πετυχημένο.

Πετυχημένο, επειδή συνδυάζει αρμονικά δύο λέξεις που ανήκουν  σε διαφορετικές σφαίρες. Από τη μια, το ντελικατέσεν,  που παραπέμπει σε φίνα εδέσματα και μάλλον ακριβά, από την άλλη το ρήμα ντερλικώνω, τρώω δηλαδή μέχρι σκασμού, χωρίς  να  δίνω πολλή προσοχή στην ποιότητα αλλά στην ποσότητα.

Το ντελικατέσεν, σύμφωνα  με το Χρηστικό Λεξικό, είναι «εκλεκτά τυποποιημένα τρόφιμα που ξεχωρίζουν για τη σπανιότητα, τον τρόπο παρασκευής, την ιδιαίτερη γεύση και την ανάλογη τιμή τους· συνεκδ. το αντίστοιχο κατάστημα» και προέρχεται από το γερμανικό Delikatessen, το οποίο σημαίνει «λιχουδιές» (είναι στον πληθυντικό), και είναι με τη σειρά του δάνειο από το γαλλ. délicatesse «λεπτότητα, κομψότητα, γούστο», που κι αυτό προέρχεται από το ιταλικό delicatezza και τελικά ανάγεται στο λατινικό delicatus, κομψός. Από τη ρίζα αυτή έχουμε και στη  γλώσσα μας το επίθετο ντελικάτος = λεπτός, χαριτωμένος.

Από την άλλη, το «ντερλικώνω» = τρώω λαίμαργα  μεγάλη ποσότητα φαγητού,  προέρχεται από το τουρκ. dirlik, ευμάρεια, ευωχία. Το /i/ τράπηκε σε /e/ λόγω της παρουσίας του /r/.

Είπα πιο πάνω ότι οι λογοπαικτικοί τίτλοι συνηθίζονται ιδίως σε ταβέρνες, καταστήματα πρόχειρου φαγητού, ουζερί και λοιπά καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος, αλλά τελευταία βρίσκω και ονόματα άλλων καταστημάτων με  λογοπαίγνια, εκτός του κλάδου της εστίασης. Πρόσφατο παράδειγμα, από μια βόλτα στο Χαλάνδρι, ο Κλειδικός, επωνυμία της επιχείρησης ενός κλειδαρά. Από το κλειδί και τον ειδικό προκύπτει με σύμφυρση ο «κλειδικός». Να πω εδώ ότι για τη σύμφυρση έχουμε παλιότερο άρθρο, βασισμένο στο βιβλίο του αείμνηστου Θανάση Νάκα και της φίλης Γωγώς Κατσούδα.

Πρέπει ακόμα  να πω ότι η ευρηματικότητα στην επωνυμία του μαγαζιού δεν συνεπάγεται βέβαια και ανάλογη ικανότητα στην  παροχή των υπηρεσιών. Κάποιοι μάλιστα  πάνε στο άλλο άκρο. Παλαιός συμμαθητής, γνώστης των φαγάδικων όπως δείχνει και το περιτύπωμά του, υποστηρίζει  ότι το λογοπαικτικό όνομα σε μια ταβέρνα  είναι κακός οιωνός, αλλά εγώ δεν έχω ανάλογες εμπειρίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Σήμερα περνάμε  στο Ε’ Μέρος, Αυστραλία και Ωκεανία. Το 1ο κεφάλαιο εξετάζει την κατάσταση πριν από την άφιξη Ευρωπαίων.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες. Νομίζω ότι η ισχύουσα άποψη για την παρακμή του Ραπα Νούι δεν είναι πια αυτή που γράφει ο πατέρας μου. Δείτε και το σχετικό άρθρο, με απόσπασμα από το βιβλίο του αξέχαστου φίλου μας, του Μπουκανιέρου.

ΜΕΡΟΣ Ε΄

Η Ωκεανία και η Αυστραλία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Πριν από την άφιξη των Ευρωπαίων

Ο εποικισμός της Αυστραλίας και της Ωκεανίας από τον άνθρωπο

Η τεράστια έκταση της επιφάνειας του πλανήτη, που βρίσκεται μεταξύ Ασίας Αφρικής και Αμερικής, καλύπτεται από τον Ειρηνικό και τον Ινδικό ωκεανούς και είναι διάσπαρτη από νησιωτικά συμπλέγματα, μεγάλα μεμονωμένα νησιά και μία ήπειρο, την πέμπτη ήπειρο της Γης, την Αυστραλία. Το όνομά της τελευταίας οφείλεται σε παρεξήγηση. Παλαιοί γεωγραφικοί χάρτες απεικόνιζαν  στα νότια της Αφρικής μια μεγάλη ήπειρο (σε ορισμένους μάλιστα ήταν ενωμένη με την Αφρική), που είχε ονομαστεί συμβατικά Terra Australis Incognita (Άγνωστη Νότια Γη).[1] Μετά το ταξίδι του Μαγελάνου και όσα επακολούθησαν, η Γη του Πυρός και  η Νέα Γουινέα θεωρήθηκαν οι βορειότατες εσχατιές αυτής της Νότιας Γης.

Οι θαλασσοπόροι του 16^ου και 17^ου αιώνα εξερεύνησαν τους δύο ωκεανούς, Ειρηνικό και Ινδικό αλλά δεν προσέγγισαν στην Αυστραλία, την οποία εξακολουθούσαν να αγνοούν ως τα μέσα του 18^ου αιώνα.

Μεταξύ Ασίας και Αυστραλίας μεσολαβεί η Ινδονησία, που την αποτελούν εκατοντάδες μικρά και μεγάλα νησιά. Ανατολικά της Ινδονησίας και βορείως της Αυστραλίας βρίσκεται η Μελανησία, που την αποτελεί η μεγαλόνησος Νέα Γουινέα (Ιριάν) και εκατοντάδες μικρότερα νησιά, κατανεμημένα σε τέσσερα νησιωτικά συμπλέγματα: Σολωμόντος, Νέες Εβρίδες, Νέα Καληδονία και Φίτζι. Στα βορειοανατολικά της Μελανησίας βρίσκεται η Μικρονησία, που την αποτελούν μικρά νησιά κατανεμημένα σε τέσσερα επίσης συμπλέγματα: Μαριάνες, Καρολίνες, Μάρσαλ και Κιριμπάτι. Ο υπόλοιπος Ειρηνικός ωκεανός αποτελεί την Πολυνησία, με χιλιάδες μικρά και μεγάλα νησιά[2]  και τη διπλή μεγαλόνησο της Νέας Ζηλανδίας. Τα νησιωτικά συμπλέγματα της Πολυνησίας αποτελούν το λεγόμενο «Πολυνησιακό Τρίγωνο», οι τρεις κορυφές του οποίου είναι η Χαβάη, το νησί του Πάσχα και η νότια Νέα Ζηλανδία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Στο ιστολόγιο βάζουμε πότε-πότε άρθρα «καταλογογράφησης» όπως τα λέω, όπου βρίσκουμε συνώνυμες (ή περίπου) εκφράσεις με τις οποίες μπορεί να περιγραφτεί μια κατάσταση. Καθώς είμαι επιρρεπής στα κλισέ, τα άρθρα αυτά τα ονομάζω «Οι 50 αποχρώσεις….»

Ήδη έχουμε δημοσιεύσει 20 τέτοια άρθρα καταλογογράφησης, για τις 50 αποχρώσεις του χρήματος, της μέθης, της αποτυχίας, του θανάτου, της κατάπληξης, της υπερβολικής ταχύτητας, του ξυλοδαρμού ,της οξείας σωματικής ανάγκης, της παραφροσύνης, της αντρικής αυτοϊκανοποίησης, του υπερβολικού φαγητού, της βλακείας , της  παχυσαρκίας, , του γυμνασμένου άντρα, του γήρατος, της κλοπής, του μέσου, της κούρασης ,  του χρήστη ναρκωτικών, και, πέρυσι  τον Οκτώβριο, του ανδρικού μορίου.

Tα πρώτα άρθρα της σειράς τα έγραψα εγώ, αλλά στη συνέχεια ανέλαβε δράση ο φίλος μας ο Κλεάνωρ, που έχει ετοιμάσει 12 από αυτά τα άρθρα. Ωστόσο, το πιο πρόσφατο της σειράς το έγραψε  ο φίλος μας ο Αλέξης. Τώρα, ο Κλεάνωρ επανέρχεται: αισθάνομαι να τρίζει η καρέκλα μου, μου  έγραψε λίγο πριν  από τις γιορτές, όταν μου έστειλε το άρθρο που θα  διαβάσετε σήμερα. Περίμενα να περάσουν οι άγιες μέρες και το δημοσιεύω τώρα.

Στον τίτλο έβαλα ουσιαστικά για λόγους οικονομίας χώρου, αλλά ο κατάλογος του Κλεάνορα  περιλαμβάνει εκφράσεις με ρήματα. Βέβαια, από τα ρήματα εύκολα πέφτουμε στα ουσιαστικά και τανάπαλιν: γαλλικά –> με άρχισε στα γαλλικά. Βέβαια, δεν χρησιμοποιείται κάθε ρήμα με κάθε  ουσιαστικό.

Επίσης, ο κατάλογος περιλαμβάνει τόσο ενεργητικές καταστάσεις (εγώ βρίζω άλλους) όσο και παθητικές (άλλοι με βρίζουν) αλλά και αμετάβατες (βρίζω γενικώς, βλαστημάω)

Ο Κλεάνωρ έστειλε 50 λήμματα, έβαλα κι εγώ μερικά. Ίσως είναι το χάσμα των γενεών, αλλά από τον  κατάλογο του Κλεάνορα έλειπε η έκφραση «του έψαλε τον αναβαλλόμενο». Μάλλον έχει γεράσει η έκφραση.

Φτάσαμε  λοιπόν τα 60 λήμματα, πολλά από τα οποία είναι δίκορκα:

1. Εξυβρίζω/Καθυβρίζω
2. Στολίζω
3. Ρίχνω/Κατεβάζω καντήλια – Καντηλιάζω
4. Χριστοπαναγίζω/Ρίχνω Παναγίες
5. Κατεβάζω αγίους
6. Μπινελικώνω/Ρίχνω μπινελίκια
7. Ρίχνω/τραβώ βρισίδι
8. Ρίχνω Γαλλικά
9. Άκουσα τα εξ αμάξης
10. Τον/την λειτούργησα
11. Του/της κατέβασα τα πάντα
12. Τα άκουσε (όλα)
13. Άκουσε τα σκολιανά του
14. Μου τα έσουρε
15. Μου τα έψαλε
16. Μου έψαλε τον αδόξαστο
17. Μου έψαλε τον αναβαλλόμενο
18. Με πέρασε γενεές δεκατέσσερις
19. Με πέρασε από σκυλιού κώλο
20. Με ξεβάφτισε
21. Μου έριξε έναν «χόρο»
22. Μου έριξε γαμωσταυρίδια
23. Διαολοστέλνω
24. Τον έστειλα στον διάολο κι ακόμα παραπέρα
25. Κακολογώ
26. Αισχρολογώ
27. Χυδαιολογώ
28. Υβρεολογώ
29. Βωμολοχώ
30. Λοιδορώ
31. Σιχτιρίζω/Σιχτιριάζω
32. Με (περι)έλουσε με βρισιές  /με  έλουσε πατόκορφα
33. Με ξέχεσε
34. Χέζω πατόκορφα
35. Ρίχνω σκατό
36. Με σκυλόβρισε
37. Ακούστηκαν διάφορα
38. Μου γλέντησε το ταμτιριρί(μ)
39. Ειπώθηκαν αίσχη
40. Έφαγα ξεσταύρι
41. Εκτοξεύω/Εξαπολύω/Εκστομίζω ύβρεις
42. Βρίζει θεούς και δαίμονες
43. Τα χώνω (χοντρά)
44. Έχει βρωμόστομα
45. Προπηλακίζω
46. Βλαστημώ/Βλασφημώ
47. Προσβάλλω λεκτικά/φραστικά
48. Μεταχειρίζομαι (ακατάσχετο) υβρεολόγιο
49. Βρίζω σαν λιμενεργάτης / σαν χαμάλης
50. Βρίζω σαν νταλικιέρης / σαν φορτηγατζής / σαν αμαξάς
51. Βρίζω σαν λαχαναγορίτης
52. Του τα είπα μαζεμένα
53. Του έριξα δυο φωνήεντα
54. Και τί δεν του είπα
55. Χρησιμοποίησε ανήκουστες/ανοίκειες εκφράσεις
56. Μού έκανε αήθη επίθεση
57. Με έκανε σκουπίδι
58. Τον έκανα πέντε παραδιών
59. Άλλαξαν βαριές κουβέντες
60. Τον πέρασα ένα λούστρο

Μου έκανε εντύπωση ότι ο Κλεάνωρ παραθέτει την έκφραση «με πέρασε από του σκυλιού τον κώλο» που τη βρίσκω μεν στα βιβλία αλλά δεν την έχω ακούσει ζωντανά.

Και βρίσκω στα κιτάπια μου την αναφορά μιας Μωαμεθανής κοπέλας που βαφτίστηκε Χριστιανή, τον  καιρό του 1821. Υπάρχει στα Γενικά Αρχεία του Κράτους:

… όπου μου έκαψαν το συκώτι οι γενιές μου· ούτε σκουτιά μου άφησαν ούτε τίποτες. Με πέρασαν από του σκυλιού τον κώλον με τις υβρισιές τους και με τυραννούν ολημέρα, ωσάν οι Εβραίοι τον Χριστόν· από τότε που εβαπτίσθηκα, η μάνα μου δεν έχει μάτια να με ιδεί. Τι τραβώ, ένας θεός το ξέρει.

Ασφαλώς με τα δικά σας σχόλια ο κατάλογος θα εμπλουτισθεί.  Ιδού λοιπόν!

Την Πέμπτη που μας πέρασε συμπληρώθηκαν 82 χρόνια από την αυτοκτονία του αγαπημένου μου ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη. Όπως ξέρουν οι τακτικοί αναγνώστες,  συνηθίζω, στην επέτειο της γέννησής του (31 Οκτωβρίου) και του θανάτου του, είτε ανήμερα είτε την πιο κοντινή Κυριακή, να δημοσιεύω κάτι σχετικό με τον  Λαπαθιώτη, από τη ζωή του ή από το έργο του.

Στην αρχή δημοσίευα αθησαύριστα έργα του, που τα έβρισκα αναδιφώντας παλιά έντυπα, αλλά βέβαια  αυτά εξαντλήθηκαν με τον καιρό. Τις προάλλες όμως, πριν από  πολύ λίγες μέρες, κάτι αναπάντεχο συνέβη. Βρήκα έναν ιστότοπο με ψηφιοποιημένα πολλά παλιά περιοδικά, που δεν τον είχα εντοπίσει παλιότερα, και εκεί, καθώς έψαχνα, σχεδόν με  το πρώτο, ξέθαψα ένα διήγημα του Λαπαθιώτη που δεν  το  ήξερα (παρόλο  που έχω εκδώσει τρεις τόμους με  διηγήματά του).

Θα θυμάστε ότι κάτι ανάλογο και αναπάντεχο μου είχε συμβεί λίγο πριν από τις γιορτές, όταν ήθελα να βάλω κάποιο γραφτό του πατέρα μου και  κατά σύμπτωση βρήκα, σε  ένα περιοδικό της  ΕΠΟΝ που το είχα καιρό αλλά δεν το είχα ως τότε αναδιφήσει, ένα νεανικό άρθρο που είχε γράψει, δεκαέξι χρονών.

Και τώρα συμβαίνει πάλι κάτι ανάλογο -αρχίζω να σκιάζομαι, αν και πολύ με χαροποίησε το εύρημα. Κατά σύμπτωση, μάλιστα,  το διήγημα που βρήκα είναι λίγο πολύ επίκαιρο, αφου αναφέρεται στην πρωτοχρονιά,  που μόλις την περάσαμε.

Συγκεκριμένα, το διήγημα του Λαπαθιώτη που θα παρουσιάσω σήμερα δημοσιεύτηκε στο λαϊκό περιοδικό Οικογένεια, στο τεύχος 173, 5 Ιανουαρίου 1930, το πρώτο  τεύχος της  χρονιάς. Το περιοδικό Οικογένεια είχε εκδότη τον Κωνστ. Θεοδωρόπουλο, ο οποίος εξέδιδε και το γνωστότερο Μπουκέτο.

Η Οικογένεια ήταν κάπως λαϊκότερη και αισθηματικότερη από το Μπουκέτο, αλλά είχε κι αυτή κατά περιόδους αξιόλογη ύλη (ενώ σε άλλες εποχές δημοσίευε απλώς μεταφρασμένη γαλλική λογοτεχνία χαμηλών αξιώσεων). Με το Μπουκέτο και την Οικογένεια έχει συνεργαστεί πυκνά,  εκτός από τον Λαπαθιώτη, και  άλλος ένας αγαπημένος μου λογοτέχνης, ο Γ. Κοτζιούλας, ο οποίος μάλιστα επί σειρά ετών δούλευε κιόλας διορθωτής και μεταφραστής στα δυο περιοδικά.

Στην Οικογένεια είχα βρει, σε τεύχος του 1928, το αθησαύριστο διήγημα  «Η νοσταλγία του Γιάννη«, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που το θεωρώ το πιο σημαντικό μου φιλολογικό εύρημα. Το σημερινό ασφαλώς δεν είναι εξίσου πολύτιμο, αλλά δεν παύει να με  χαροποιεί.

Το  διήγημα  είναι κατά κάποιο τρόπο πρωτοχρονιάτικο,  αλλά όχι χαρούμενο, δυστυχώς, μακάβριο μάλλον. Είναι το δεύτερο διήγημα του Λαπαθιώτη που έρχεται στην  επιφάνεια αφού έβγαλα σε τρεις τόμους τα διηγήματά του (από τις εκδόσεις Ερατώ, το 2012-2015) και το πρώτο που βρίσκω εγώ, το άλλο το είχε βρει ο Τραϊανός Μάνος. Θεωρούσα πιθανό τέτοιο εύρημα. Μάλιστα, σε άρθρο εδώ στο ιστολόγιο είχα γράψει: Θα ρωτήσετε ίσως: Υπάρχει πιθανότητα να βρεθούν και άλλα διηγήματα του Λαπαθιώτη; Αυτό είναι μάλλον βέβαιο. Καταρχάς, οι δικές μου έρευνες δεν ήταν δυνατόν να καλύψουν τα πάντα· ανάμεσα στ’ άλλα, δεν μπόρεσα να ερευνήσω στην ολότητά τους δύο πηγές που ήδη έχουν φανερωθεί γόνιμες, το περιοδικό Οικογένεια στα χρόνια 1931-33 και το κατοχικό Μπουκέτο (πουθενά δεν βρήκα πλήρη τα σώματά τους, μόνο ελλιπή).

Τέλος πάντων, φτάνουν οι περιαυτολογίες, παρουσιάζω το διήγημα.

O ΜΠΟΝΑΜΑΣ

Εκείνη τη χρονιά, το κρύο ήταν τόσο δυνατό, και το χιόνι είχε στρωθεί τόσο πολύ, που κι οι γεροντότεροι ομολογούσαν πως απ’ τα παιδικά τους χρόνια είχαν να ιδούν τέτοιο κακό. Κι ανάφερναν χρονολογίες, χαμένες απ’ τη μνήμη των ανθρώπων. Κι ύστερα κουνούσαν τι κεφάλι, κι έλεγαν:

— Όλα άλλαξαν! Και το κλίμα, και οι συνήθειες, κι οι άνθρωποι! Πού τα ευλογημένα κείνα χρόνια. . .

Κι άρχιζαν να διηγούνται ιστορίες, για τις παλιές χειμωνιάτικες λιακάδες, που ό χειμώνας έμοιαζε   σαν άνοιξη, και για τις μακρινές πρωτοχρονιές, προτού ο κόσμος καταντήσει έτσι, με τις απλοϊκές διασκεδάσεις, με τα σπιτικά ωραία γλέντια, που, μαζωμένοι δίπλα στη φωτιά, έκοβαν την πίτα, και χαρτόπαιζαν…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». Έτσι ολοκληρώνεται η διαδικασία της Λέξης της Χρονιάς. 

Εδώ προσθέτω  καναδυό παραγράφους για τη νικήτρια λέξη.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας.

Μια περιήγηση στις λέξεις του 2025

Το τέλος κάθε χρόνου και η αρχή του επόμενου προσφέρονται για απολογισμούς, οπότε ταιριάζει σήμερα να κάνουμε τον λεξιλογικό απολογισμό του 2025. Το ιστολόγιο «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» (sarantakos.wordpress.com), που έχω την τιμή να διαχειρίζομαι, οργανώνει κάθε χρόνο, στα τέλη Δεκεμβρίου, ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς. Τούτη τη φορά ψήφισαν περισσότερα από 2100 άτομα, που διάλεξαν, με πολύ μεγάλη διαφορά, για λέξη της χρονιάς τον όρο «ΟΠΕΚΕΠΕ», ένα ακρώνυμο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Λίγο ριν από τις γιορτές είχαμε ένα άρθρο για τη σιωπή, και είχε γίνει λόγος και για την ταινία του Μπέργκμαν με τον τίτλο «Η σιωπή», που θεωρήθηκε τολμηρή στην Ελλάδα, οπότε ο φίλος μας ο Θόδωρος Πέππας πρότεινε να γράψει ένα  νοσταλγικό άρθρο για τον παλιό ερωτικό κινηματογράφο και τις διαφημιστικές αναφορές στη  Σιωπή. 

Τώρα που τελείωσαν οι άγιες μέρες, ταιριάζει θαρρώ να το δημοσιεύσουμε. 

Θυμίζω ότι ο Θόδωρος έχει ήδη  δώσει δυο κινηματογραφικά άρθρα, ένα για τα Όσκαρ και άλλο ένα για τους μεταφρασμένους τίτλους ταινιών, καθώς  και  παλιότερα  ένα για τα πάθη της ιατρικής ορολογίας,  διότι γιατρός είναι.

Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το άρθρο είναι του Θ.Πέππα επίσης. Του δίνω  τον λόγο διατηρώντας την ορθογραφία του:

Οι σέξυ λέξεις της ελληνικής οθόνης και ο μαιτρ της Σουηδικής.

Πριν φτάσουμε στη θυελλώδη εισβολή των έγχρωμων «ερωτικών» ταινιών, απάντηση στην τηλεόραση (και τον Βαρτάνη) στην αρχή της δεκαετίας του 70, τόσο σοφτ, με νησιά, αστυνομική πλοκή και κότερα ή και σκληρά-όπου εγεννήθη το είδος με το όνομα «τσόντα», προηγήθηκε μια δεκαετία, όπου σε ασπρόμαυρο σελλυλόϊντ και ντροπαλά γινόταν προσπάθεια απεικόνισης ερωτικών σκηνών, με μέτρο και με το μαλακό βέβαια, οπότε η προσπάθεια να διεκδικήσει το ενδιαφέρον του νοήμονος μεν, σεξουαλικά υποσιτισμένου κινηματογραφόφιλου κοινού βασίστηκε στις λέξεις…τις λέξεις των τίτλων και στα διαφημιστικά «χαρτονάκια» που έδιναν στις εφημερίδες Σαββάτου, Κυριακής και Δευτέρας.

Και οι λέξεις, όπως και οι θεατές, ήταν μέλη ενός μάλλον περιορισμένου κλαμπ… «ηδονή» «πόθοι», «αμαρτία και/ή αμαρτωλή» «πεζοδρόμιο» και … «βάλτος», αναμενόμενα, «ρεαλιστικό» το είδος του φιλμ, «αυστηρώς ακατάλληλον», απαραίτητος κράχτης και μέσα σε όλα αυτά και ο …Μπέργκμαν.

Προφητικά, ας το κρατήσουμε αυτό, Οκτώβρη του 1952 δυο λέξεις συνυπάρχουν σε δυο ταινίες στη εφημερίδα Ελευθερία. Μια γαλλική, «αυστηρώς ακατάλληλη» φυσικά με τίτλο «Το ξύπνημα μιας αμαρτωλής» παίζεται στην Έλλη, ενώ το Άστορ πρόβαλλε το φιλμ «Πάθος και Ηδονή». Έτσι αποδόθηκε στα ελληνικά το Σουηδικό Törst (Δίψα) με σκηνοθέτη ένα νεαρό …Ίνγκμαρ Μπέργκμαν!

Εν αρχή ην η αμαρτία…μέχρι και στην αρχή της Βίβλου! Και έτσι έχουμε το 1958 «Το κορίτσι της αμαρτίας» με τον Ανδρέα Μπάρκουλη-ουχί περιέργως, η φιλμογραφία του έχει 9 ταινίες εκείνη τη χρονιά. Στο δε διαφημιστικό κι άλλες δυο από τις λέξεις …κλειδιά. Παρουσιάζεται σαν «στο σάλο του ΚΟΛΑΣΜΕΝΟΥ ΠΟΘΟΥ!… και της ΠΡΟΣΚΑΙΡΗΣ ΗΔΟΝΗΣ!». Ακολουθεί το «Μετά την αμαρτία» (1960) με την Χριστίνα Σύλβα, μάλλον μελό, που θα είχε μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία αν είχε τίτλο «Κατά την …αμαρτία» με ανάλογη απεικόνιση!

Ομοίως μελό το «Αμαρτωλά νιάτα»(1960)  ενώ Οι «Αμαρτωλές»(1962) έχουν γυμνό-και την Γκιζέλα Ντάλι- φιλοδοξούν δε κατά τη διαφήμιση να απαντήσουν «Υπάρχει Ντόλτσε Βίτα στην Αθήνα;» (να και μνεία στον Φελλίνι). Σε ρόλο της προαγωγού ή Ρίτα Μουσούρη, ως  μαντάμ Ρόζα, με παρόμοια ….ιδιότητα αργότερα αν και «…κόρη Ναυάρχου…» στη Βίλα των οργίων!

Απαραίτητη, όμως παρενθετικά, μια λεπτομέρεια πολύ σημαντική με το θέμα. Στις 25 Ιανουαρίου 1965 κάνει πρεμιέρα η Σιωπή του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν και οι σκηνές με ερωτικές επαφές και γυμνό, που δεν μπορούσαν να αφαιρεθούν καθώς το έργο θεωρήθηκε-και είναι-μεγάλη καλλιτεχνική δημιουργία το έκαναν γνωστό σε κοινό που ουδέποτε θα σκεφτόταν να δει έργο του σκηνοθέτη ή ανάλογα «δύσκολα» φιλμ. Επίσης κατέληξε οι λέξεις «Μπέργκμαν» «Σιωπή» και «Σουηδικό φιλμ» να ταυτίζονται με κινηματογραφικό γυμνό ή σεξ και να χρησιμοποιούνται αναλόγως. Ο Παράβας στο σενάριο του «Ουρανοκατέβατου» της ίδιας χρονιάς λέει σε ζευγάρι «καλέ, πάτε να …σιωπήσετε;»

Η μεγάλη …σύναξη αμαρτιών και αμαρτωλών θα γίνει το 1966!

Αρχή με το Γαβριέλα, η αμαρτωλή της Αθήνας ,  ποντάροντας και στο όνομα διάσημης εταίρας της εποχής, πολλών εποχών δηλαδή, πλην η υπόθεση καμία σχέση, κάτι προς φιλμ-νουάρ (συν ολίγον …γυμνουάρ!) με αρχαιοκάπηλους και την πρωταγωνίστρια Ζέτα Αποστόλου να λέγεται Ινέζ.

Ακολουθούν το «Εμείς οι αμαρτωλοί», ντεμπούτο του Κώστα Καραγιάννη στο είδος που κάνει πρεμιέρα 16 Οκτωβρίου 1966, ίδια μέρα με τα «Μυστικά της αμαρτωλής Αθήνας» και οι «Άγγελοι της αμαρτίας» που αν και μάλλον μελό διαφημίζεται ως «Σεξ! Σεξ!». Πάντως έχει και σκηνές από ποδοσφαιρικό αγώνα του Ολυμπιακού-εποχή Μπούκοβι-με ΑΕΚ όπου δείχνει στις εξέδρες του τον Θάνο Λειβαδίτη με την Μέμα Σταθοπούλου, αλλά και τον Γιώργο Μούτσιο ως Αμερικανό ναύτη!.

Στην εξίσωση, την χρονιά αυτή μπαίνει και ο Μπέργκμαν» αφού  η Σιωπή του  ταυτίστηκε με τις «ρεαλιστικές», όπως τις έγραφαν τότε, ταινίες. Με εντυπωσιακή διαφήμιση της ταινίας «Ο Βιασμός μιας Παρθένας» συν βιασμό και της γραμματικής ομοίως! «Ούτε αυτός ο ΜΠΕΡΓΚΜΑΝ δεν τόλμησε να δώση τόσο ΒΡΩΜΕΡΟ και ΚΤΗΝΩΔΕΣ ΕΡΩΤΙΚΟ ΠΑΡΟΞΥΣΜΟ!»

Η άλλη συνύπαρξη Μπέργκμαν και «ρεαλιστικού» είναι απλή …σύμπτωση καθώς στη στήλη της κριτικής του Μάριου Πλωρίτη στην Ελευθερία της 9-11-1966 βρίσκουμε αναφορά της ταινίας «Πόθοι στον καταραμένο βάλτο» (όπου η Ζέτα Αποστόλου βιάζεται από τον Ανέστη Βλάχο, …συνήθη βιαστή  ) που ακολουθεί την αντίστοιχη της «Έβδομης Σφραγίδας» του Μπέργκμαν. Πάντως και η διαφήμιση της ταινίας στο φύλλο της Κυριακής είχε τους τίτλους τριών φιλμ του σκηνοθέτη πριν καταλήξει «…και τώρα…: Η Εβδόμη Σφραγίδα…» χωρίς βραβείο για όποιον μαντέψει ποια …ΣΙΩΠΗ αναφερόταν με σχεδόν διπλάσιο μέγεθος γραμματοσειράς!

Το 1967 παρά τον συνολικό αριθμό ταινιών, επίσης ρεκόρ, 117, δεν υπάρχουν πολλές αμιγώς «ερωτικές» αν και καλές …προθέσεις εκδηλώνονται με εικόνες στα «χαρτονάκια» ακόμα και στα «πρωτοκλασάτα» φιλμ, ποντάροντας σε σέξυ εικόνες της Ζωής Λάσκαρη στη «Στεφανία», ή ανάλογα πλάνα  της Έλενας Ναθαναήλ στην «Ντάμα Σπαθί».

Μνεία, όμως, με το σπαθί του, κερδίζει το φιλμ  Το «Συρτάκι της Αμαρτίας» με τον απίστευτο αριθμό των 194.640 εισιτηρίων, τοπ-σέλλερ του είδους, όντας στην 30η θέση επί 117 φιλμ. Με χαρακτηρισμό «κοινωνική» έχει γνωστά ονόματα, όπως την Ελένη Προκοπίου και τον Γιώργο Μούτσιο.

Είχε συζητηθεί ιδιαίτερα στους κύκλους των φανατικών του είδους για μια σκηνή όπου απεικονίζεται η …αφαίρεση εσωρούχου, εννοούμε του νοτίου …πόλου, καθότι σκηνές τόπλες είχαν σαφώς προϋπάρξει, με «βασίλισσα» του είδους τη Ζέτα Αποστόλου!

Και στο φιλμ αυτό υπάρχει άρωμα Μπέργκμαν, διαφημιστικό εννοούμε, καθώς διαφημίζεται ως εξής, με κείμενο πάνω από την προαναφερόμενη … αφαιρετική εικόνα: «ΚΑΝΕ ΣΤΗ ΜΠΑΝΤΑ κ.ΜΠΕΡΓΚΜΑΝ… ΣΙΩΠΗ!» Απορίας άξιο πώς βρήκε το θάρρος ο Σουηδός σκηνοθέτης να συνεχίσει….

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο του ιστορικού Αριστείδη Χατζή από την Καθημερινή, σχετικά με την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή για τον  Καποδίστρια, που προκάλεσε αρκετή συζήτηση. Όσο κι αν προς το παρόν, εξαιτίας της πειρατικής επίθεσης στη Βενεζουέλα και της άλλης  επικαιρότητας η καποδιστριάδα έχει περάσει σε δεύτερη μοίρα, νομίζω πως η αποτίμηση είναι χρήσιμη.

Επειδή δεν έχω δει την ταινία,  δεν θα πω  περισσότερα. Ωστόσο, μου έκανε αλγεινή εντύπωση ότι η εφημερίδα Πατρίδα του Ηρακλείου αρνήθηκε να δημοσιεύσει αρνητική κριτική του μόνιμου σινεκριτικού της Νίκου Τσαγκαράκη για τον  Καποδίστρια, εξωθώντας τον σε  παραίτηση ύστερα από 22 χρόνια συνεργασίας. Oπότε, σε  ένδειξη διαμαρτυρίας, δημοσιεύω μετά το άρθρο του Αρ. Χατζή και την κριτική στην ταινία. Λειτουργεί  συμπληρωματικά, αφού ο Χατζής εξετάζει  κυρίως το ιστορικό σκέλος χωρίς να υπεισέρχεται στα κινηματογραφικά. 

Αν είδατε την ταινία, θα χαρώ να ακούσω τα σχόλιά σας. 

Πριν  προχωρήσω, χρόνια πολλά σε όσες και όσους  γιορτάζουν σήμερα, στον  Γιάννη τον Μαλλιαρό, τον Δημόσιο Χώρο και όσες/όσους  ξεχνάω ή δεν έχουν φανερωθεί -και ένα παλιό ευχετήριο άρθρο, όταν ήταν μαζί μας και άλλοι πολύτιμοι Γιάννηδες…

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την  ηλέκδοση της Καθημερινής. 

Όταν η αγιογραφία υποκαθιστά την ιστορία

Ας κάνουμε ένα νοητικό πείραμα. Ας υποθέσουμε ότι μπορούμε να φέρουμε πίσω στη ζωή τον Ιωάννη Καποδίστρια και να του ζητήσουμε να δει τη νέα ταινία που τον αφορά. Θεωρώ σχεδόν βέβαιο πως ο Καποδίστριας, ένας άνθρωπος που ήταν ακέραιος και αυστηρός, θα εξοργιζόταν. Θα θεωρούσε ότι πρόκειται για παρωδία· κάτι χειρότερο, για ιεροσυλία.

Δεν είναι καθόλου εύκολο να γυρίσεις μια ιστορική ταινία. Ακόμη και οι μεγαλύτεροι σκηνοθέτες ήταν καταδικασμένοι να αποτύχουν να ικανοποιήσουν τους ιστορικούς. Αριστουργήματα του είδους, όπως ο «Γατόπαρδος» του Βισκόντι, ο «Μπάρι Λίντον» του Κιούμπρικ ή ο «Λίνκολν» του Σπίλμπεργκ, ενθουσίασαν αλλά και δίχασαν. Είναι δυνατόν να παρουσιάσεις μέσα σε δύο ώρες ένα παρελθόν, που ενώ για τον θεατή παραμένει άγνωστη χώρα, για τον ιστορικό είναι ένας κόσμος στον οποίον κινείται αδιόρατα, όπως o πρωταγωνιστής στο «Σπίτι της Οχθης» της Δάφνης ντι Μοριέ;

Ο Γιάννης Σμαραγδής επιχειρεί εδώ και καιρό να αναπαραστήσει το παρελθόν. Κάθε άνθρωπος που θέτει έναν στόχο και προσπαθεί σκληρά να τον πετύχει, παρά τις αντιξοότητες και τους περιορισμούς, αξίζει τον σεβασμό μας. Είμαι βέβαιος ότι έκανε το καλύτερο που μπορούσε. Ως κινηματογραφιστή, ας τον κρίνουν οι ομότεχνοί του και οι κριτικοί.

Για ένα μόνο πράγμα θα του ασκήσω αυστηρή κριτική: δεν βασίστηκε στη δουλειά των σημαντικών Ελλήνων και ξένων ιστορικών που έχουν ασχοληθεί ειδικά με τον Καποδίστρια. Γιατί δεν εκμεταλλεύτηκε την ευτυχή συγκυρία της έκδοσης του βιβλίου του Χρήστου Λούκου, «Ιωάννης Καποδίστριας: Μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας» (ΜΙΕΤ, 2022); Οταν ένας κορυφαίος ιστορικός ασχολείται πενήντα χρόνια με τον Καποδίστρια και εκδίδει το magnum opus του, ένα βιβλίο αντάξιο του θέματός του, δεν μπορείς να μην το λάβεις καθόλου υπόψη.

Το αποτέλεσμα είναι θλιβερό: δεν υπάρχει ούτε μία σκηνή που να βασίζεται στη σοβαρή ιστορική έρευνα. Δεν περιμένει κανείς βέβαια να δει ιστορικό ντοκιμαντέρ, αλλά είναι εντυπωσιακό το πώς κατόρθωσε το σενάριο να χωρέσει κάθε υπερβολή, κάθε διαστρέβλωση, κάθε μύθο που έχει γραφτεί σχετικά με τον Καποδίστρια. Τι να πρωτογράψω; Οχι, ο Καποδίστριας δεν είναι ο… ιδρυτής της Ελβετίας· δεν συνέγραψε το περίφημο σύνταγμά της (διότι αυτό γράφτηκε 17 χρόνια μετά τη δολοφονία του)· δεν έσωσε αυτός τη Γαλλία από τον διαμελισμό· δεν ήταν δημοκράτης επαναστάτης και δεν όρκισε τους Φιλικούς – αντιθέτως, προσπάθησε να τους αποθαρρύνει· δεν «σπούδασε» τον Γιωργάκη Μαυρομιχάλη· δεν είχαν σχέση με τη δολοφονία του οι Βρετανοί, ούτε υπάρχει κάποιος «απόρρητος φάκελος» για τη δολοφονία του στο αρχείο του Foreign Office· η σχέση του με τη Ρωξάνδρα Στούρτζα δεν ήταν ένα φθηνό μελοδραματικό Αρλεκιν. Δεν ξέρω ποιους ιστορικούς συμβουλεύτηκε ο Γιάννης Σμαραγδής, αλλά δεν τον προστάτευσαν ακόμη και από τραγικά λάθη, κυρίως από το να μετατρέψει σεναριακά τους πρωταγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης σε καρτουνίστικες καρικατούρες.

Η ταινία έχει μεγάλη επιτυχία. Σε ποιους απευθύνεται όμως; Στον κινηματογράφο που την είδα, υπήρχαν μικρές παρέες που διακωμωδούσαν αρκετές σκηνές – απαράδεκτο. Αλλά πιο λυπηρό ήταν το χειροκρότημα στο τέλος, από τη μισή αίθουσα. Διότι αν δεις αυτήν την ταινία και μείνεις ευχαριστημένος, πιστεύοντας ότι έμαθες ποιος ήταν ο Καποδίστριας, θα πρέπει να μην έχεις ανοίξει ένα σοβαρό ιστορικό βιβλίο στη ζωή σου. Θα πρέπει να έχεις μάθει γι’ αυτόν από την κακής ποιότητας δημαγωγική ιστορία και από αναρτήσεις σε κοινωνικά δίκτυα. Οσο σκληρό κι αν ακουστεί θα πρέπει να το ομολογήσουμε: η πρόσληψη αυτής της ταινίας αντανακλά την κατάντια της παιδείας στη χώρα μας.

Ημουν απόλυτος πιο πάνω. Υπάρχει μία αληθινή σκηνή στην ταινία, όταν ένας βοσκός και η γυναίκα του υποδέχονται τον Κυβερνήτη. Οι δύο καλοί ηθοποιοί κατόρθωσαν να αναπαραστήσουν την αγάπη των απλών ανθρώπων για τον Κυβερνήτη. Ο Καποδίστριας ήταν ένας από τους πραγματικά μεγάλους Ελληνες. Δεν του αξίζει ο διασυρμός από τους «θαυμαστές του». Δεν του αξίζει ο αφελής μεταφυσικός μεσσιανισμός που του φόρτωσαν και που τον έχει μετατρέψει σε σύμβολο της ελληνικής Ακροδεξιάς. Ο στόχος της ταινίας φαίνεται πως είναι η αγιοποίησή του. Δεν τη χρειάζεται. Η ιστοριογραφία έχει τοποθετήσει τον Ιωάννη Καποδίστρια εκεί όπου του αρμόζει. Και μόνον αυτή μπορεί να μας βοηθήσει να τον γνωρίσουμε, όσο αυτό είναι εφικτό. Νομίζω ότι και ο ίδιος αυτό θα επιθυμούσε.

Και στη συνέχεια, η λογοκριμένη  κριτική τού Ν. Τσαγκαράκη

ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Σκην.: Γιάννης Σμαραγδής
Πρωτ.: Αντώνης Μυριαγκός, Φίνμπαρ Λιντς, Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη

Μετά από επανειλημμένες επιτυχίες στο εξωτερικό ως διπλωμάτης της Ρωσικής Αυλής κι έπειτα υπουργός Εξωτερικών του τσάρου Αλεξάνδρου, ο Ιωάννης Καποδίστριας φτάνει στην Ελλάδα ως ο πρώτος Κυβερνήτης της, για να προσπαθήσει να στήσει στα πόδια του το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, συναντώντας εμπόδια από τους κοτζαμπάσηδες.
Ακόμα ένα βιογραφικό δράμα του Σμαραγδή, μετά από εκείνα για τον Κωνσταντίνο Καβάφη (1996), τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο (2007), τον Ιωάννη Βαρβάκη (2012) και τον Νίκο Καζαντζάκη (2017).

Σκηνοθετικά πρόχειρη, δραματουργικά παιδαριώδης, ρητορικά καφενειακή, η νέα ταινία του σκηνοθέτη δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τις προηγούμενές του, κερδίζοντας επάξια τη θέση της ανάμεσα στις χειρότερες της χρονιάς. Όλα τα γνωρίσματα του σκηνοθέτη επαναλαμβάνονται εδώ: μονομέρεια, υπεραπλούστευση, λαϊκισμός, μανιχαϊσμός, θυματοποίηση, θρησκοληψία, μεσσιανισμός και φυσικά εθνικισμός με τη μορφή ελληνικού εξαιρετισμού. Κι αυτά αφορούν μόνο τον χειρισμό του θέματος, καθώς αισθητικά η ταινία διακρίνεται επιπλέον από στερεοτυπία, προχειρότητα και κακοτεχνία. Ο Αντώνης Μυριαγκός καταφέρνει να είναι πιο ευπαρουσίαστος συγκριτικά με το υπόλοιπο καστ, αλλά τελικά όλοι μαζί αδικούνται από το ασόβαρο υλικό το οποίο τους ανατίθεται κι έναν σκηνοθέτη που δεν ενδιαφέρεται για πολλά περισσότερα από την ιδεοληψία του.

Ένα λεπτομερειακό αλλά ενδεικτικό παράδειγμα είναι οι τίτλοι που προσδιορίζουν τον τόπο και τον χρόνο των σκηνών. Μια συνηθισμένη σύμβαση που εδώ εφαρμόζεται τόσο καταχρηστικά, ώστε καταντάει αστεία. Οι τοποθεσίες κι οι χρονολογίες εμφανίζονται κυριολεκτικά σχεδόν σε κάθε σκηνή, ακόμα και σ’ αυτές που δεν υπάρχει καμία περίπτωση ο θεατής να μπερδευτεί, αφού τα πρόσωπα κι οι τοποθεσίες είναι από μόνα τους αυτονόητοι δείκτες για τη συνοχή μεταξύ των σκηνών. Η ειρωνεία είναι ότι έρχεται τελικά μια στιγμή όπου το 1819 ο Μέτερνιχ με τον Μέισον σχεδιάζουν να διαβάλουν τη φήμη του Καποδίστρια στον τσάρο, που φαίνεται να πέφτει θύμα του σχεδίου τους στην αμέσως επόμενη σκηνή, η οποία όμως εκτυλίσσεται το… 1821, δύο ολόκληρα χρόνια αργότερα!

Από ‘κει και πέρα, όρεξη να ‘χει κανείς: ο Καποδίστριας θαυμάζεται, ευγνωμονείται κι εκθειάζεται από άλλους χαρακτήρες σχεδόν σε κάθε σκηνή, ενώ σκιαγραφείται ως ένας πολιτικός Χριστός, καθώς το Ναύπλιο τον καλωσορίζει μετά βαΐων και κλάδων κι ο ίδιος μιλάει για τον πολιτικό Γολγοθά που καλείται ν’ ανέβει. Ακόμα κι ο Μέτερνιχ προς το τέλος παθαίνει στιγμιαίες διαλείψεις κι αρχίζει να επαινεί τον εχθρό του πριν επανέλθει στην εργοστασιακή του ρύθμιση να συνεχίσει να τον μισεί μ’ αυτό το τραγελαφικά στερεότυπο ύφος που θυμίζει διασταύρωση Κόμη Όλαφ από τον «Λέμονι Σνίκετ» και Κυρίου Μπερνς από τους «Σίμπσονς».

Επίσης, εκτός του ότι εκφέρονται με αδούλευτες, κακόηχες αγγλικές προφορές, οι διάλογοι είναι απελπιστικά επεξηγηματικοί, ‘ταΐζοντας’ στον θεατή την πληροφορία αντί να τη δημιουργήσουν δραματουργικά. Στην πρώτη σκηνή του έργου ο Νικόδημος μάς πληροφορεί χαζοχαρούμενα ότι έφτασαν στην Ελβετία, παρότι η γραπτή εισαγωγή αλλά και ο χωροχρονικός τίτλος μάς έχουν ήδη δώσει τη συγκεκριμένη πληροφορία. Σε άλλα σημεία, οι πράξεις του Καποδίστρια εξηγούνται από άλλους χαρακτήρες πριν καν ολοκληρωθούν, υπεραπλουστεύοντας την αφήγηση σαν αυτή να απευθύνεται σε παιδιά.

Δεδομένου ότι πρόκειται για ταινία του Σμαραγδή, η ελληνική ανωτερότητα δε θα μπορούσε να μην τονίζεται με κάθε δυνατή -και καταγέλαστη- αφορμή: υπάρχουν δύο πανομοιότυπες σκηνές θριαμβευτικής υποδοχής στον Καποδίστρια από τους Ελβετούς, οι οποίοι γίνονται σύσσωμοι φιλέλληνες· ο Πούσκιν μαθαίνει να μιλάει ελληνικά· υπογραμμίζεται υπεροπτικά ότι ο τσάρος στέλνει έλληνα διπλωμάτη στην Ελβετία αντί για ρώσο κι αργότερα παρασημοφορεί τους δύο έλληνες αξιωματούχους του, Καποδίστρια και Υψηλάντη· τονίζεται επανειλημμένα ότι φυσικά όλες οι επιστήμες κι οι τέχνες ξεκίνησαν από την Ελλάδα, ενώ ο Σμαραγδής ενσωματώνει στο σενάριο τον ανεδαφικό ισχυρισμό που έχει διατυπώσει και σε συνεντεύξεις του, περί λαού με τρεις πολιτισμούς (Μινωικό, Κλασικό, Βυζαντινό), κι ως τέτοιου μοναδικού στον κόσμο.

Η θρησκοληψία έρχεται σαν κερασάκι, αφού πέρα από τον παραλληλισμό με τον Χριστό, έχουμε κι αυτή την έρμη την Παναγία, η οποία όχι απλώς εμφανίζεται επανειλημμένα σε μια κακόμοιρη απεικόνιση, αλλά μένει κανείς με την απορία, αφού είχε σώσει τον Καποδίστρια από την πτώση του απ’ το άλογο, γιατί άραγε δεν επεμβαίνει για να τον σώσει κι απ’ τη δολοφονία του.

Πολλοί Ευρωπαίοι πολιτικοί, και αρχηγοί κρατών  ανάμεσά τους, επικρότησαν  με δουλοπρέπεια την κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου από τη συμμορία δισεκατομμυριούχων που ασκεί την  ηγεσία των  Ηνωμένων Πολιτειών -προφανώς ελπίζουν ότι ο Τραμπ θα τους φάει τελευταίους,  αν και το επόμενο θύμα του μοιάζει να είναι η Γροιλανδία.

Η επονείδιστη φράση  του Κυριάκου Μητσοτάκη, ότι «δεν είναι τώρα η ώρα να εξεταστεί η νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών», προβλέπω πως θα  τον κυνηγάει για πολύ καιρό. Μακάρι να μην ειπωθεί από άλλον, ισχυρό ξένο, για ελληνικό εθνικό θέμα.

Από τους υπουργούς της κυβέρνησης, έσπευσαν να υπερθεματίσουν σε τραμπισμό ο Μάκης Βορίδης και ιδίως ο Άδωνης Γεωργιάδης,  ο οποίος έδειχνε  να βρίσκεται σε οργασμό μετά την πειρατική  επίθεση των Αμερικανών. Ιδιαίτερα δραστήριος στα σόσιαλ, αναδημοσίευσε  ένα πλαστό βίντεο (φτιαγμένο  από ΑΙ) που υποτίθεται ότι  έδειχνε Βενεζολάνους να  πανηγυρίζουν για την πτώση του Μαδούρο (υπάρχει επίσημη διάψευση από οργανισμό ελέγχου).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »