sufisme

Denne mystikken er ikkje nemnt i Koranen eller profetens sunna, sjølv om sufiane peiker på vers og tradisjonar dei meiner viser til slik praksis (til dømes kjem tredelinga i iman, islam og ihsan frå ein hadith-tradisjon). Det er først på 800-talet, altså rundt 200 år etter profetens død, at sufi-tradisjonen veks fram. Ofte blir Hasan al-Basri (642–728) rekna som den første sufien, sidan han formante dei truande til å leggje til side alt det jordiske og førebu seg på dommens dag. Hasan, som òg var kjent som teolog, er nok like gjerne å rekne som asket, på same måte som den kvinnelege asketen Rabi’a al-Adawiyya (713–801). Det begynte etter kvart å spreie seg historier om mirakel dei to og andre asketar forårsaka. Eit viktig motiv i slike forteljingar var korleis Gud hjelpte til med alt dei trong til livsopphald, når dei berre overlét alt til han.

På 800-talet begynte dei som preika ein slik streng livsførsel å bli kalt «sufiar». I Egypt og Syria fanst det alt ein kristen tradisjon for asketisme, og det er mogeleg at dei tidlege sufiane var påverka av dei kristne asketane. Den berømte sufien og forfattaren al-Hallaj (858–922) vart stilt for retten fordi han i ekstase skal ha ropa ana al-ḥaqq, «eg er røyndommen». «Røyndommen» kan òg vere eit namn på Gud, og nokre meinte at al-Ḥallaj slik påstod at han var guddommeleg, noko som var klart blasfemisk. Han vart derfor i 922 avretta etter krav frå meir ortodokse rettslærde. Nokre moderne historikarar har derfor sett på al-Hallaj som ein slags muslimsk Kristus-figur som ofra livet for si inderlege erkjenning av det guddommelege. Men den inspirasjonen som måtte ha komme frå kristne mystikarar gjekk tidleg opp i ei sufisk tenking som raskt vart sjølvstendig islamsk.

I denne perioden var altså sufismen teologisk kontroversiell, og mange sufiar meinte at når dei samla seg om Gud og snudde ryggen til verda, så trong dei heller ikkje følge dei reglane og rituala som andre muslimar måtte halde seg til. Det var slik ein del religiøs elitisme i nokre av desse sufi-gruppene i det som fortsatt var ei formingstid for islamsk teologi. Utover på 900- og 1000-talet byrja teologien å falle meir på plass til ei form som dei fleste muslimske fann seg til rette i, det som vi i dag kallar for «etablert» (eller «ortodoks») islam.

Dette gjaldt også sufismen. Den som klarast formulerte det var teologen, juristen og sufien Abu Hamid al-Ghazali (1058–1111). I eit av sine hovudverk, Iḥyā ʿulūm al-Dīn («Gjenoppliving av dei religiøse vitskapane») slo han fast at sufisme og Sharia (den islamske lova) var to likeverdige sider av islam. Den sufiske erkjenninga av Gud var korkje blasfemisk eller kritikkverdig, men ein ekstra dimensjon i muslimanes tilbeding. På den andre sida var også sufiane avhengige av å følge dei reglar og retningsliner som Gud hadde stilt opp for dei truande. Sufien skulle som andre gjere dei faste rituala med bønn, faste og så vidare, mens den særeigne tilbedinga som sufiane gjorde var eit prisverdig tillegg for dei som ønskte det. Ghazalis kompromiss vart akseptert både av sufiane og dei rettslærde, og etter hans tid vart sufismen akseptert som ei korrekt og naturleg tilbeding av Gud. I sufisk tenking forsvann også etter kvart den tidlege vekta på askesen og avvising av denne verda. Det vart sett på som ei ytterleggåande haldning, og no vart i staden den gylne middelvegen sett som eit ideal: Sufien skulle ikkje søke ekstrem rikdom og nyting, men heller ikkje ekstrem fattigdom og sjølvfornekting. Elitismen forsvann, dei som ville følge den sufiske vegen skulle leve som vanlege menneske mellom andre vanlege menneske.

Samtidig begynte denne religiøse praksisen å få ein fastare struktur. Frå 1100-talet og framover mellomalderen samla fleire og fleire sufiar seg rundt nokre sentrale mystikarar og følgde deira lære. Dei danna grupper der dei praktiserte rituala den heilage mannen hadde stilt opp, og når denne mystikaren, shaykhen, gjekk bort, heldt dei fram som ei organisert gruppe. Dei forma seg slik i brorskap, eller ordenar (tariqa), rundt praksisen som grunnleggjaren hadde formulert, og nokre slike ordenar frå 1100- til 1300-talet har overlevd fram til i dag. Dette gjeld mellom anna Qadiriyya-ordenen etter Abd al-Qadir al-Jilani (1077–1166) som no er spreidd over heile verda, Rifa’iyya-ordenen i Egypt, etter Ahmad al-Rifa’i (1118–1182), Shadhiliyya-ordenen i Nord-Afrika etter Abu al-Hasan al-Shadhili (1196–1258) og andre.

Den sentrale autoriteten i eit slikt brorskap vart overført frå lærar til elev. Over tid forma dette seg som ei rekke eller «kjede» (silsila) av autoritetar bakover til grunnleggjaren («eg lærte frå han, som lærte frå han» og så vidare), og frå denne vidare tilbake til profetens tid. Gjennom denne autoritetskjeda kan den lokale shaykhen i ein landsby knytte seg til eit stort nettverk av sufiske lærde, i sitt eige land eller over heile verda. Desse brorskapa kan vere meir eller mindre organiserte, for nokre er det nok at dei har «tatt kunnskap» frå ein sentral lærar ved eit enkelt høve og blitt initiert i ordenen av han, for andre er desse nettverka aktive band med jamleg kontakt. Ein sufi kan til dømes ha nytte av det når han reiser til fjerne byar for å drive handel, han kan då ta kontakt med medlemmer i den lokale losjen og stole på å bli tatt godt imot der.

Dei ulike brorskapa anerkjenner kvarandre som ulike, men likeverdige vegar til målet om gudserkjenning. Store sufiar kan godt gå til lærarar frå fleire ordenar, og slik samle opp silsila-lenker frå ulike ordenar, men vil likevel i sin eigen losje fokusere på éin orden, og initiere sine elevar inn i den. Nokre ordenar er meir eksklusive og krev at brødrene berre skal halde seg til denne eine og ikkje sjå til andre.

På 1800-talet oppstod det ein del nye ordenar som var prega av sterkare organisering enn før. Mens sufi-ordenar i all hovudsak er upolitiske og sentrert om eigne rituale, kom fleire av desse nye ordenane også til å spele ei rolle som motstand mot den europeiske imperialismen. Slike var Sanusiyya-brorskapet sentralt i kampen mot italienarar i Libya etter 1911, og Salihiyya-brorskapet kjempa mot britar og italienarar i Somalia rundt 1920. I Vest-Afrika vart det nye Tijaniyya-brorskapet ei motkraft mot fransk kolonial ekspansjon. Dei tapte den kampen og samla seg i staden om det religiøse livet, men voks likevel utover på 1900-talet til å bli det langt største brorskapet i Afrika. I dag framstår sufiane oftare som ei anti-politisk motkraft mot islamistane i mange land. Ofte er muslimar i landsbyar og byar delt mellom dei som støttar ulike former for islamisme, og dei som samlar seg rundt sufi-losjen og avviser ei politisering av islam.