W kolorze i metalu

Jakiś czas temu jesienny przelot żurawi dobiegł końca, noclegowiska opustoszały i aktualnie po okolicy snują się już tylko małe grupy tych ptaków. Dlatego, nim zacznie się wiosenny przelot, chcemy podsumować ile oraz skąd pochodziły ptaki, które udało nam się w ubiegłym roku odczytać. W 2024 roku do naszego dwuosobowego teamu „czytaczy” dołączył Gracjan Loręcki.

W tym wpisie skupimy się tylko na ptakach obrączkowanych poza granicami naszego kraju, a że rok 2024 był nietypowy – ze względu na rekordową dla nas ilość odczytów – uznaliśmy, że omówimy go „kalendarzowo”, a nie „sezonowo”. Teren jaki najczęściej przemierzamy to Wielkopolska, jak zwykle objeżdżaliśmy okolice zbiorowych noclegowisk żurawi, głównie stawów hodowlanych oraz jezior (Adam więcej o tym pisał we wcześniejszym poście: klik! klik!). 

Podczas wiosennego przelotu udało się odczytać 17 różnych osobników, z czego aż 8 pochodziło z Niemiec. Warto wspomnieć, że jeśli chodzi o ptaki z Niemiec, to podana powyżej ilość jest blisko trzykrotnie wyższa niż suma odczytanych niemieckich żurawi we wszystkich wcześniejszych latach.

Fakt ten monitowali również administratorzy bazy iCORA (gdzie są zbierane informacje o wszystkich odczytach w Europie żurawiach) pisząc, że zadziwiła ich ilość zaobrączkowanych w Niemczech ptaków jaka wiosną 2024 roku wleciała i była stwierdzona w Polsce. I nie chodzi tu oczywiście tylko o ptaki, które my odczytaliśmy. Trudno jednoznacznie wskazać przyczynę(-ny) zaistniałej sytuacji, ale osobiście mamy nadzieję, że takie naloty będą miały miejsce również w przyszłości.              

Kolejne 8 odczytanych ptaków to osobniki oznakowane w Finlandii. Właśnie z tego kraju pochodził najstarszy oznakowany żuraw jakiego odczytaliśmy w ubiegłym roku. Osobnik ten zaobrączkowany został 7 lipca 2007 roku w Pietarsaaren, Pohjanmaa. Odległość od miejsca ponownego stwierdzania 1215 km, czas od zaobrączkowania 6308 dni.

Ostatni stwierdzony żuraw, który mocno nas zaskoczył i zarazem ucieszył, to ptak oznakowany zestawem kolorowych obrączek w Szwecji. Wiosną 2024 roku spotkaliśmy go dwukrotnie. W obu wypadkach nieopodal stawów w Łukowie k. Wągrowca. Odczyt o tle ciekawy, że żurawie obrączkowane w południowej Szwecji lecą z reguły cieśninami duńskimi, aby na wysokości Rugii dostać się do północnych Niemiec i dalej migrują szlakiem zachodnim na południe Europy (wracają podobną trasą). Pisząc krótko: omijają nas szerokim łukiem! Ciekawe, co tego osobnika skłoniło do wybrania innej trasy? I czy jest to jakiś sygnał, że trasy migracyjne ulegają wyraźnym zmianom? Przesuwają się na wschód? Ptaki zaczynają latać prosto na południe przez Bałtyk i dopiero jak wlecą do Polski skręcają na zachód?

Jesienią natomiast „wszystko wróciło do normy”, czyli odczytujemy podobną do uprzednich lat ilość ptaków, bo 14. Z czego aż 9 pochodziło z Finlandii, ale tu nie ma się czemu dziwić – po prostu leżymy na jednej z tras ich migracji. 

Odczytujemy też dwa ptaki z Niemiec i kolejnego ptaka ze Szwecji. Tego ptaka wykrył Bartosz Ziała w pobliżu Jeziora Kaliszańskiego, a kolejnego dnia również i przez nas został odczytany. Osobnik ten, jak kilka innych obserwowanych w tym sezonie, został wyposażony w logger GPS/GSP, dzięki któremu ornitolodzy mogą śledzić trasę ich przelotów.

O następnym oznakowanym żurawiu dowiedzieliśmy się pod koniec września od znajomego  „czytacza” – Mateusza Mleczaka – który śledził trasę przelotu ptaka wyposażonego właśnie w taki logger. Z informacji wynikało, że ptak ten zatrzymał się i nocuje nad jeziorem Niedzięgiel, a w ciągu dnia żeruje w okolicach Trzemżala i Miławy. Postanowiliśmy więc tam pojechać i rozejrzeć się z nadzieją, że uda się go znaleźć i odczytać. Poszukiwania trwały blisko 2 godziny i finalnie odczyt został poczyniony. Ptak dla nas interesujący, bo pochodzący z Litwy. Jest to pierwszy odczytany przez nas osobnik z tego kraju.

Rok 2024 był bardzo udany, ponieważ nigdy wcześniej nie udało nam się odczytać takiej ilości zagranicznych żurawi, jak w omawianym. Super, że wpadły ptaki z kolejnych państw. Gdy już wydawało nam się, że stwierdzeniami sezonu zostaną dwa ze Szwecji, spotkaliśmy ptaka, który totalnie nas zaskoczył i wcale nie dlatego, że poprawne odczytanie zestawu kolorowych obrączek zajęło nam dwa dni.

Pierwszy raz spotkaliśmy go przy stawach w Smogulcu. Niestety ptak przyleciał na noclegowisko już po zmroku, co uniemożliwiło poprawny odczyt. Chcąc temu zaradzić kolejnego dnia ruszyliśmy na jego poszukiwania. Objeżdżając bliższe oraz dalsze pola wokół stawów jakimś cudem udało nam się go znaleźć wśród tysięcy ptaków, jakie zatrzymały się w południowej części Doliny Noteci.

Z powodu spłowiałych kolorów na pierścieniach długo trwało nim ustaliliśmy jaki kolor i gdzie dokładnie znajduje się w kombinacji. Jednak, gdy już to nastąpiło okazało się, że to Francuz!!! A właściwie ptak oznakowany u nich zimą, więc nie wiadomo dokładnie z jakiej jest populacji. Pamiętajmy, że we Francji żuraw nie jest gatunkiem lęgowym. W sumie ciekawe, czy łapali zimujące osobniki, a może to ptak zaobrączkowany po rehabilitacji?

Reasumując odczyty żurawi pochodzących z zagranicy, to w całym 2024 roku udało nam się odczytać 30 różnych osobników. Tylko jeden z ptaków – pochodzący z Finlandii – stwierdzony był przez nas zarówno wiosną, jak i jesienią. Widocznie inne ptaki zatrzymują się jesienią, a inne wiosną.

Dzieląc na poszczególne państwa wygląda to następująco:

1. Finlandia: 16

2. Niemcy: 10

3. Szwecja: 2

4. Litwa : 1

5. Francja : 1

Zachęcamy wszystkich do przeglądania „żurków” i wyszukiwania oznakowanych osobników, choć należy podkreślić, że odczytywanie ptaków oznakowanych kombinacjami kolorowych obrączek nie jest wcale łatwe. Identyfikacja poszczególnych kolorów o różnych porach dnia i przy zmiennym świetle często nastręcza problemów, więc jeśli jest taka możliwość to najlepiej zrobić dokumentację fotograficzną. Jak łatwo można się w tym wszystkim zakręcić niech zobrazuje poniższa grafika z tegorocznymi odczytami (w grafice nie uwzględniono 4 ptaków z Finlandii oznakowanych znacznikami typu flaga).

Jesteśmy przekonani, że warto „czytać” żurawie, bo każdy odczyt pomaga lepiej zrozumieć zwyczaje ptaków i daje również sporo satysfakcji.

[autor: Adam Loręcki]

Stada żurawi w poszukiwaniu zaobrączkowanych osobników przeglądam właściwie od zawsze, wcześniej robiłem to jednak okazjonalnie, ale odkąd nasza ekipa – czyli Zespół Obrączkarski „Rościnno” z pomysłodawcą Hubertem Czarneckim na czele – postanowiła dokładniej przyjrzeć się temu gatunkowi i od 2014 roku zaczęła intensywnie obrączkować głównie pisklęta, ale również dorosłe pierzące się osobniki, to od wtedy stało się już normą, że jadąc w teren i widząc żurawie zatrzymuję się i sprawdzam, czy czasem nie mają obrączek.

Przy czym chcę od razu zaznaczyć, że jest to moja relacja z samego odczytywania obrączek w bieżącym sezonie, a szczegółowe dane dotyczące np.: przeżywalności, migracji, dyspersji, etc. będą opracowywane.

Nasze działania obrączkarskie skupiają się głównie na terenie powiatu wągrowieckiego, ale zahaczają też o powiaty gnieźnieński, poznański i obornicki.

Warto wspomnieć, że w gminach ościennych również działają obrączkarze zajmujący się tym gatunkiem , a to powoduje, że naprawdę jest to jedna duża powierzchnia, na której obrączkowane są żurawie. W Polsce stosowane są białe obrączki z alfanumerycznym, trzyznakowym kodem oraz metalowa, które zakłada się na goleń.

Większość zagranicznych centrali używa podczas obrączkowania zestawu 6 kolorowych obrączek, po 3 pierścienie na każdej nodze (umieszczone na goleni), do kodowania używa się sześciu różnych kolorów, natomiast obrączka metalowa umieszczana jest na soku.  Gdy spotka się w terenie oznakowanego „na kolorowo” osobnika bardzo ważne jest, aby przy odczycie uważać na kolejność zapisywania kolorów, które tworzą pełen kod, a mianowicie: lewa goleń od góry do dołu, a później prawa też od góry. Na lewej zakodowany jest kraj z którego pochodzi ptak, a na prawej indywidualny kod osobnika.

Najlepiej, jeśli jest taka możliwość, wykonać dokumentację fotograficzną, gdyż podanie kolorów w innej/niewłaściwej kolejności spowoduje, że odczyt będzie błędny.

Na „czytanie” żurawi jest kilka dobrych miesięcy w roku – luty i marzec, czyli zaraz po powrocie ptaków z zimowisk (choć coraz częściej żurawie zimują również w naszym kraju) w swoje rewiry lęgowe, bo gdy tokują nie przejmują się zbytnio obserwatorami. Później, gdy zakładają gniazdo, a następnie wychowują młode jest trochę gorzej, gdyż stają się dużo bardziej skryte i czujne, do tego wysoka roślinność powodują że „czyta” się trudno. Ale już w lipcu ptaki zaczynają liczniej się gromadzić się na zbiorowych noclegowiskach.

Początkowo nocują tam głównie ptaki niedojrzałe, nielęgowe lub po stratach lęgu, w kolejnych tygodniach dołączają do nich rodziny z tegorocznym już lotnym przychówkiem, a około połowy września zatrzymują się ptaki migrujące z północy i północnego wschodu. Na miejsce noclegu ptaki najczęściej wybierają płytkie miejsca zbiorników wodnych: stawów hodowlanych, jezior, czasem nocują też na zalanych łąkach.

Mając kilka takich miejscówek w okolicy postanowiłem regularnie je odwiedzać. Zależało mi na tym, aby zebrać „garść” różnorakich informacji, m.in. które ptaki pomyślnie wyprowadziły lęgi, ile z zaobrączkowanych piskląt uzyskało lotność, no i nie ukrywam, że po prostu lubię odczytywać obrączki i śledzić historię ptaków.

Wiadomo, że w północnej Wielkopolsce funkcjonują różnej wielkości noclegowiska (cześć z tych mniejszych musi zostać jeszcze odkryta). W swoich działaniach skupiłem się na czterech największych, a mianowicie: 1. stawach w Kiszkowie, 2. stawach w Łukowie, 3. Jeziorze Kaliszańskim oraz 4. stawach w Smogulcu. Gdzie odległość między skrajnymi noclegowiskami Kiszkowo a Smogulec wynosi w linii prostej 52 km. Od połowy lipca do połowy listopada starałem się robić minimum jedną kontrolę w tygodniu na każdym z noclegowisk. Łącznie zrobiłem ich 74 .

Oczywiście nie zawsze byłem sam, zdarzało się bowiem, że czasem w tych poszukiwaniach towarzyszyli mi Maciek, Bartek, Mateusz bądź bratanek Gracjan z koleżanką Adą, którzy to dopiero wgryzają się w czytelnicze arkana.

W zależności od pory roku noclegowiska te skupiają średnio od kilkuset do przeszło trzech tysięcy osobników. Na samych noclegowiskach „czytać” nie za bardzo się da, bo oprócz problemów z wejściem w niektóre miejsca, to ptaki często przylatują na nie już po zmroku, dlatego moje kontrole najczęściej polegały na popołudniowym objeżdżaniu wokół nich.  Szukałem stad na polach i łąkach, bo żurawie mają w zwyczaju pod wieczór zlatywać się w pobliże noclegowiska. Kilka kontroli przeprowadziłem także po porannym wylocie.

Prawie 90% wszystkich odczytanych przeze mnie w tym roku żurawi zrobiłem w tym opisywanym okresie, a uzbierało się tego łącznie 1128 z 218 różnych ptaków.

Wart odnotowania jest fakt, że w Kiszkowie i szeroko rozumianych okolicach, udało się odczytać dwa razy więcej ptaków niż na trzech pozostałych noclegowiskach. Podczas jednej kontroli trafiałem średnio na kilkanaście oznakowanych osobników, a w rekordowy dzień pod koniec sierpnia podczas wspólnej objazdówki z Maćkiem okolic Kiszkowa odczytaliśmy w sumie 57 obrączek.

Ptaki z polskimi obrączkami zostały zaobrączkowane przez:

162 Zespół „Rościnno”

34  B. Krąkowskiego

7 Zespół „Rogoźno”

7 B. Nowaka (który obrączkuje na południe od Poznania).

Odczytane „polskie” ptaki obrączkowane były w latach:

2023- 50         2019- 15      2015- 6

2022- 23         2018-   7      2014- 1

2021- 46         2017- 26      2013- 1

2020- 29         2016-   5      2012- 1

Wśród odczytanych 8 pochodziło zza granicy.  2 z Niemiec (z jeden dość wiekowy, bo oznakowany jako pisklę w 2005 roku w Niemczech).

I 6 z Finlandii, wśród których 3 nosiły nowy stosowany u tego gatunku znacznik typu flaga (nie czytałem wcześniej tak znakowanych ptaków).

Niestety wysokie temperatury jakie panowały na początku jesieni powodowały, że rozgrzane i falujące powietrze skutecznie uniemożliwiało odczytanie wszystkich widzianych obrączek. Były dni, że na naście wykrytych udało się odczytać 4-5, reszta poszła bez. Szkoda, ale tak właśnie jest, że panujące warunki atmosferyczne mają duży wpływ na efektywność odczytu.

Oczywiście największą szansę na odczyt mamy w regionie, gdzie intensywnie się obrączkuje, ale nie tylko, bo cześć ptaków w ramach dyspersji zajmuje nowe rewiry lęgowe, oddalone nawet kilkaset kilometrów od miejsca wyklucia. Zresztą ptaka z obrączką czy to lęgowego, czy migrującego można spotkać prawie wszędzie.

Ciekawy jest fakt, że ptaki tego gatunku mają bardzo różne zwyczaje, bo jak wynika z informacji powrotnych są zarówno takie, które będąc obrączkowane kilka lat temu (2015-2017) mają już ponad setkę odczytów (zarówno z Polski, jak i zagranicznych zimowisk), a z drugiej strony są takie, które obrączkowane były w podobnych latach, a widywane/czytane były tylko kilka razy. Zdarzają się też takie, które po swojej pierwszej migracji zostają w miejscu zimowania (przeważnie w Niemczech) i przez kilka pierwszych lat „czytane” są tylko poza naszymi granicami. Zarówno w samych Niemczech, ale też w innych krajach, gdy w kolejnych latach migrują na dalsze zimowiska do Francji lub Hiszpanii.

Jeszcze innym przykładem jest żuraw z obrączką H06, którego obrączkowałem jako pull w 2019 roku (w odległości ok. kilometra od mojego domu) i do tego roku nie był ani razu „czytany”, aż tu nagle pojawił się w tym sezonie na noclegowisku w Kiszkowie i tu był widywany wielokrotnie.

Podczas moich tegorocznych wypadów udało się ustalić, że część osobników/rodzin wykorzystuje jedno konkretne noclegowisko przez kilka tygodni bez przerwy (aż do odlotu), a inne w tym samym okresie zmieniają je i korzystają naprzemiennie z kilku, robiąc sobie wypady nawet po kilkadziesiąt kilometrów, aby po kilku dniach wrócić we wcześniej wykorzystywane w miejsce.

Jeszcze inną strategią jest to, że część ptaków (w omawianym okresie) nie pojawia się na dużych zbiorowych noclegowiskach wcale, więc albo wybierają jakieś mniejsze, albo jako noclegowisko wykorzystują rewir lęgowy. A na zbiorowych pojawiają się najprawdopodobniej dopiero podczas migracji (np. Ujściu Warty czy Dolinie Dolnej Odry) lub na samych zagranicznych zimowiskach?

Jestem przekonany, że warto przeglądać żurawie, bo oprócz samej przyjemności z obserwowania tak dużych i dostojnych ptaków, można znaleźć oznakowane osobniki. A przekazanie każdej informacji powrotnej pomoże lepiej zrozumieć zwyczaje gatunku, który – jak to pokazały ostanie dziesięciolecia – potrafi bardzo szybko zaadaptować się do zmieniającego się środowiska. Dlatego gorąco zachęcam do dokładnego przeglądania żurawi, bo i wam może się trafić jakiś „kolorowy” żurek…

[autor: Adam Loręcki]