Dlaczego AI się myli? Szczera rozmowa o halucynacjach

Wpisujesz pytanie. AI odpowiada pewnie, płynnie, bez chwili wahania. Brzmi jak ekspert. Wklejasz odpowiedź do dokumentu… i dopiero po godzinie odkrywasz, że połowa faktów jest zmyślona. Kawa już dawno wystygła, a Ty siedzisz i zastanawiasz się: czy ta technologia w ogóle działa?

Znam to. Byłem tam.

AI się myli. Regularnie. Czasem subtelnie, czasem spektakularnie. I nie dlatego, że jest zepsuta - ale dlatego, że działa inaczej niż myślisz. Ten artykuł to szczera rozmowa o tym, dlaczego tak się dzieje, kiedy uważać i jak korzystać z AI tak, żeby błędy nie kosztowały Cię czasu ani reputacji.

---

Twoja AI właśnie zmyśliła fakt - i co teraz?

Spokojnie. To nie znaczy, że zrobiłaś coś źle. Nie znaczy też, że AI jest bezużyteczna. Znaczy tylko tyle, że właśnie natrafiłaś na jeden z najważniejszych mechanizmów, który każdy użytkownik AI powinien rozumieć.

Kilka tygodni temu klientka napisała mi, że ChatGPT podał jej dane z raportu GUS - z konkretnymi procentami, rokiem, nazwą badania. Wszystko brzmiało wiarygodnie. Sprawdziła. Raport nie istniał. Dane były wymyślone. Wklejone już do prezentacji dla klienta.

Brzmi znajomo?

To nie jest jednostkowy przypadek. To jest wbudowana cecha modeli językowych. Nie błąd do naprawienia w następnej aktualizacji - mechanizm, który wynika z samej architektury tych narzędzi.

I właśnie dlatego warto to rozumieć, zanim kolejny raz skopiujesz odpowiedź AI bez weryfikacji.

Dobra wiadomość: da się z tym żyć. Da się korzystać z AI mądrze, szybko i bezpiecznie. Musisz tylko wiedzieć, gdzie leży granica.

---

Czym są halucynacje AI - wyjaśnienie bez technicznego żargonu

Halucynacja AI to sytuacja, w której model językowy generuje informację, która brzmi prawdziwie, ale jest fałszywa lub nieistniejąca. Może to być zmyślony cytat, nieistniejąca ustawa, błędna data, fałszywe nazwisko albo całkowicie wymyślone badanie naukowe.

Słowo "halucynacja" pochodzi ze świata medycznego i tu pasuje zaskakująco dobrze. AI nie kłamie świadomie - ona po prostu "widzi" coś, czego nie ma. Generuje tekst, który statystycznie pasuje do kontekstu… ale nie jest zakorzeniony w rzeczywistości.

Wyobraź sobie kogoś, kto przeczytał tysiące książek, artykułów i stron internetowych. Pamięta wzorce, styl, strukturę. Potrafi pisać jak ekspert od finansów, medycyny czy prawa. Ale jeśli zapytasz go o konkretny fakt, którego nie pamięta - zamiast powiedzieć "nie wiem", skonstruuje odpowiedź, która brzmi jak prawda.

Tak właśnie działa duży model językowy.

Nie ma dostępu do bazy danych faktów. Nie "sprawdza" informacji jak wyszukiwarka. Przewiduje, jakie słowo powinno pojawić się po poprzednim - na podstawie wzorców z danych treningowych. Jeśli wzorzec sugeruje, że po "badanie z 2019 roku wykazało" powinno pojawić się "że 67% respondentów…" - AI to wygeneruje. Nawet jeśli żadne takie badanie nie istnieje.

Tu zaczyna się trick. Halucynacje są najgroźniejsze, gdy brzmią najbardziej pewnie.

---

Dlaczego AI nie wie, że nie wie - serce problemu

To jest pytanie, które zadałem sobie dość wcześnie. I przez chwilę naprawdę mnie frustrowało.

Dlaczego AI nie może po prostu powiedzieć "nie znam odpowiedzi"?

Odpowiedź jest prosta i trochę niekomfortowa: bo AI nie ma pojęcia, co wie, a czego nie wie. Nie ma mechanizmu wewnętrznej weryfikacji faktów. Generuje tekst - i tyle. Ocena prawdziwości tego tekstu nie jest częścią procesu.

Modele językowe są trenowane na ogromnych zbiorach danych - tekstach z internetu, książkach, artykułach. Uczą się przewidywać kolejne słowo w sekwencji. To daje im zdolność do płynnego, spójnego pisania. Ale nie daje im czegoś, co my nazywamy "wiedzą" w ludzkim sensie.

Człowiek, który nie wie, zazwyczaj to czuje. Ma metawiedzę - wiedzę o swojej wiedzy. AI tego nie ma.

No i właśnie przez to… halucynacje są tak trudne do wykrycia. Model nie sygnalizuje niepewności. Nie mówi "wydaje mi się". Pisze z taką samą pewnością o Einsteinie i o zmyślonym profesorze z Krakowa.

Nowsze modele - GPT-4o, Claude 3.5 Sonnet, Gemini 1.5 Pro - są lepsze w sygnalizowaniu niepewności. Częściej piszą "nie jestem pewien" albo "sprawdź to w aktualnych źródłach". Ale to nie jest gwarancja. To nadal jest statystyczna predykcja tekstu, nie weryfikacja faktów.

Masz prawo nie wiedzieć, jak to działa. Nie masz prawa udawać, że to nie ma znaczenia.

---

5 sytuacji, w których AI myli się najczęściej (i jak je rozpoznać)

AI nie myli się równomiernie. Są obszary, gdzie jest świetna - i obszary, gdzie regularnie produkuje bzdury. Sam tak robiłem przez pierwsze miesiące: ufałem AI wszędzie tak samo. Błąd.

Oto pięć sytuacji, w których czujność jest obowiązkowa:
1. Konkretne liczby, daty i statystyki AI uwielbia podawać precyzyjne dane. "73% kobiet w Polsce…", "badanie z 2022 roku wykazało…", "ustawa z dnia 15 marca…". Brzmi wiarygodnie. Często jest zmyślone. Zawsze weryfikuj liczby w pierwotnym źródle. 2. Cytaty i wypowiedzi konkretnych osób Poprosiłaś AI o cytat Simone de Beauvoir albo Wisławy Szymborskiej? Może być prawdziwy. Może być wymyślony. Modele językowe generują cytaty, które "pasują" do danej osoby - nie sprawdzają, czy ta osoba to naprawdę powiedziała. 3. Aktualne wydarzenia i nowe przepisy Większość modeli ma datę odcięcia danych treningowych. ChatGPT, Gemini i Claude nie wiedzą, co wydarzyło się po pewnym momencie - chyba że mają dostęp do internetu (i to też nie jest gwarancja). Prawo podatkowe, przepisy ZUS, nowe regulacje - zawsze sprawdzaj w oficjalnych źródłach. 4. Lokalne, niszowe informacje Im bardziej specyficzne pytanie, tym większe ryzyko halucynacji. Godziny otwarcia konkretnej przychodni, numer telefonu do urzędu, adres lokalnej firmy - AI będzie zgadywać. 5. Tematy medyczne, prawne i finansowe Nie dlatego, że AI jest tu szczególnie głupia - ale dlatego, że konsekwencje błędu są największe. Dawkowanie leku, interpretacja umowy, zasady rozliczenia PIT - tu błąd może realnie zaszkodzić.
Ale uwaga. To nie znaczy, że AI jest bezużyteczna w tych obszarach. Znaczy, że jest świetnym punktem startowym - i złym punktem końcowym.

---

Jak sprawdzić, czy AI mówi prawdę - prosta checklista

Nie musisz weryfikować każdego zdania. To byłoby nieefektywne i frustrujące. Ale są konkretne momenty, kiedy weryfikacja jest obowiązkowa.

Zrób jedną rzecz: zanim użyjesz odpowiedzi AI w ważnym kontekście - przejdź przez tę listę.
Checklista weryfikacji odpowiedzi AI:
[ ] Czy odpowiedź zawiera konkretne liczby lub statystyki? → Znajdź pierwotne źródło (GUS, raport branżowy, badanie naukowe)

[ ] Czy pojawia się cytat konkretnej osoby? → Wyszukaj w Google dokładne brzmienie cytatu

[ ] Czy temat dotyczy aktualnych przepisów lub wydarzeń? → Sprawdź oficjalne strony rządowe lub wiarygodne media

[ ] Czy AI podaje konkretną nazwę, tytuł, ISBN, link? → Zweryfikuj istnienie tego zasobu

[ ] Czy informacja dotyczy zdrowia, prawa lub finansów? → Skonsultuj ze specjalistą lub sprawdź w regulowanym źródle

[ ] Czy odpowiedź brzmi zbyt pewnie jak na temat niszowy? → To czerwona flaga. Zadaj pytanie ponownie, prosząc o źródła

Pomocne narzędzia do weryfikacji: Google Scholar (dla badań naukowych), Sejm.gov.pl (dla przepisów), GUS.pl (dla danych statystycznych), Perplexity AI (cytuje źródła przy każdej odpowiedzi).

I to nie koniec. Możesz też zapytać samą AI: "Skąd to wiesz? Podaj źródło." Jeśli zacznie się kręcić albo podawać linki, które nie istnieją - masz odpowiedź.

---

Które AI mylą się rzadziej - porównanie ChatGPT, Gemini i Claude

Żaden model nie jest wolny od halucynacji. Ale różnice między nimi są realne i warto je znać.

Model | Dostęp do internetu | Sygnalizowanie niepewności | Ryzyko halucynacji | Najlepszy do
ChatGPT (GPT-4o) | Tak (z wyszukiwarką) | Średnie | Średnie | Ogólne zadania, pisanie
Gemini 1.5 Pro | Tak (głęboka integracja Google) | Dobre | Niższe przy aktualnych danych | Aktualne informacje, research
Claude 3.5 Sonnet | Nie (bez internetu w podstawowej wersji) | Bardzo dobre | Niskie przy analizie tekstu | Analiza dokumentów, pisanie
Perplexity AI | Tak (zawsze) | Bardzo dobre | Niskie | Research z cytowaniem źródeł

Sam tak robiłem przez długi czas - używałem tylko ChatGPT do wszystkiego. Dopiero gdy zacząłem testować Claude do analizy umów i Gemini do aktualnych danych, zobaczyłem, jak duże są różnice.

Kilka rzeczy wartych zapamiętania:
Claude jest wyjątkowo dobry w przyznawaniu, że czegoś nie wie. Rzadziej "wymyśla" - częściej mówi wprost "nie mam pewności co do tej daty". To sprawia, że jest bezpieczniejszy przy analizie dokumentów i pisaniu. Gemini ma najgłębszą integrację z wyszukiwarką Google, co zmniejsza ryzyko halucynacji przy pytaniach o aktualne wydarzenia. Ale nie eliminuje go całkowicie. ChatGPT jest najbardziej wszechstronny i najlepiej rozumie kontekst długich rozmów. Przy włączonej wyszukiwarce radzi sobie dobrze z aktualnymi danymi.
Więcej o każdym z nich znajdziesz w osobnych przewodnikach: ChatGPT po polsku, Gemini po polsku, Claude po polsku.

---

Złote zasady bezpiecznego korzystania z AI na co dzień

Nie potrzebujesz skomplikowanego systemu. Potrzebujesz kilku nawyków, które wchodzą w krew.
1. Traktuj AI jak bardzo mądrego asystenta, nie jak wyroczni Asystent może się mylić. Asystent wymaga sprawdzenia przy ważnych decyzjach. Wyrocznia - nie. Zmiana tej jednej metafory w głowie zmienia wszystko. 2. Przy ważnych tematach proś o źródła od razu Zamiast "Jakie są zasady rozliczenia VAT dla freelancerów?" - pisz "Jakie są zasady rozliczenia VAT dla freelancerów? Podaj źródła i zaznacz, jeśli nie jesteś pewien aktualności informacji." Jeden dodatkowy fragment w prompcie. Duża różnica w jakości odpowiedzi. 3. Używaj AI do szkiców, nie do gotowych dokumentów AI świetnie generuje pierwszą wersję. Ty ją weryfikujesz, uzupełniasz, poprawiasz. To jest właściwy podział pracy. 4. Zadawaj to samo pytanie inaczej Jeśli coś brzmi zbyt pewnie - zadaj pytanie od drugiej strony. "Czy istnieją kontrargumenty do tego?" albo "Jakie są ograniczenia tej odpowiedzi?" Dobry model pokaże Ci, gdzie sam nie jest pewien. 5. Nie kopiuj wprost do dokumentów oficjalnych Maile do klientów, oferty, raporty - zawsze przeczytaj i zweryfikuj przed wysłaniem. Nie dlatego, że AI jest zła. Dlatego, że Ty odpowiadasz za to, co wysyłasz.
Jeśli dopiero zaczynasz swoją przygodę z AI i chcesz mieć te zasady w jednym miejscu - razem z gotowymi promptami i checklistami - zajrzyj do AI Starter Kit. Zebrałem tam wszystko, czego potrzebujesz na start.

---

Kiedy błąd AI może Cię kosztować - realne przykłady

To nie są straszaki. To są rzeczy, które naprawdę się zdarzają.
Sprawa prawna w USA, 2023 rok. Prawnik złożył do sądu pismo procesowe z cytatami z orzeczeń sądowych wygenerowanymi przez ChatGPT. Orzeczenia nie istniały. Sąd nałożył na kancelarię karę finansową. Sprawa trafiła do mediów na całym świecie. Artykuł w lokalnym serwisie informacyjnym. Redakcja użyła AI do napisania tekstu o lokalnych wydarzeniach. AI zmyśliła nazwisko "eksperta" i jego afiliację. Osoba o tym nazwisku istniała - ale nigdy nie wypowiadała się w tej sprawie. Redakcja musiała przepraszać. Prezentacja dla klienta. Znam to z pierwszej ręki - klientka, o której pisałem wcześniej, musiała cofnąć prezentację i przyznać się do błędu. Straciła kilka godzin i trochę zaufania.
Ale uwaga. Żaden z tych przypadków nie wynikał z tego, że AI jest zepsuta. Wynikał z tego, że ktoś nie zweryfikował odpowiedzi przed użyciem.

Różnica między narzędziem a problemem leży w tym, jak go używasz.

---

AI się myli, ale i tak warto - uczciwe podsumowanie

Mogłam napisać artykuł, który straszy. Albo taki, który zachwyca bez zastrzeżeń. Wybrałem środek - bo tam jest prawda.

AI się myli. Regularnie. Czasem w sposób, który trudno wykryć. Halucynacje to nie błąd do naprawienia - to cecha architektury, z którą będziemy żyć jeszcze długo, nawet gdy modele będą coraz lepsze.

I jednocześnie: AI to jedno z najpotężniejszych narzędzi produktywności, jakie masz dziś do dyspozycji. Oszczędza godziny. Pomaga myśleć. Generuje pierwsze wersje, które bez niej zajęłyby Ci cały dzień.

Sam tak robiłem przez pierwsze miesiące - albo ufałem za bardzo, albo odrzucałem za szybko. Żadne z tych podejść nie działało. Działało dopiero to środkowe: używaj, ale weryfikuj. Ufaj, ale sprawdzaj. Korzystaj z AI jak z mądrego, szybkiego asystenta, który czasem się myli - i który potrzebuje Twojego nadzoru przy ważnych sprawach.

To nie jest kompromis. To jest dojrzałe korzystanie z technologii.

---

Co dalej?
Zrób jedną rzecz dzisiaj: wróć do ostatniej odpowiedzi AI, którą dostałaś i której użyłaś bez weryfikacji. Sprawdź jeden konkretny fakt z tej odpowiedzi w zewnętrznym źródle. Jeden. Nie wszystko - jeden.
Zobaczysz, czy był prawdziwy. I zapamiętasz to uczucie - w obie strony.

Jeśli chcesz mieć pod ręką gotową checklistę weryfikacji, prompty do bezpiecznego korzystania z AI i przewodnik po najlepszych narzędziach - pobierz AI Starter Kit. Zebrałem tam wszystko, co pomogło moim klientkom przejść od "boję się, że AI mnie okłamie" do "wiem, kiedy ufać, a kiedy sprawdzać".

Ja już dokonałem wyboru, a Ty?