Τέλειωσα χτες το βιβλίο (σε μετάφραση A.K. Χριστοδούλου, εκδόσεις Gutenberg) μετά από σαράντα ημερών προσπάθεια. Κι όταν λέω προσπάθεια, δεν είναι σχήμα λόγου γιατί το βιβλίο έχει μερικές εγγενείς δυσκολίες.

Πρώτ’ απόλα, η ναυτική ορολογία μιας άλλης εποχής (για την οποία ο μεταφραστής αξίζει πολλά συγχαρητήρια). Υπήρχαν όροι που δεν μπορούσα να βρω ούτε σε ειδικά λεξικά κι έπρεπε να μαντέψω από τα συμφραζόμενα τι σημαίνουν. Προφανώς το κενό έπρεπε να καλυφθεί από σημειώσεις αλλά ο μεταφραστής στην εισαγωγή του είχε εξαγγείλει μια μελλοντική πλήρη και σχολιασμένη έκδοση που ποτέ δεν φαίνεται να βγήκε.

Έπειτα το ίδιο το μυθιστόρημα που διακόπτει συνεχώς τη ροή της ιστορίας για να παρεμβάλει πραγματολογικές πληροφορίες για τη φάλαινα, το ναυτικό επάγγελμα, τη φαλαινοθηρία κλπ. Οι λεπτομέρειες που παρατίθενται πιθανώς να είναι χρήσιμες σε ιστορικούς της ναυτικής ιστορίας, αλλά π.χ. το πως κόβεται το κεφάλι της φάλαινας, μάλλον δεν ενδιαφέρει τον μέσο αναγνώστη, αν δεν τον απωθεί κι όλας.

Είπα «μυθιστόρημα» κι εδώ θα πρέπει να διευκρινήσουμε ότι το έργο δεν υπακούει σε κανένα από τα δύο μεγάλα σχήματα, δηλαδή εστίαση στους χαρακτήρες ή εστίαση στην πλοκή.

Οι χαρακτήρες είναι σχηματικοί και τόσο συμβολικά φορτισμένοι που χάνουν την ανθρώπινη υπόσταση τους. Η δε πλοκή είναι απλή χωρίς κάτι που να την κινεί: ένα φαλαινοθηρικό φεύγει για ένα μακρύ ταξίδι, αλλά στο μυαλό του καπετάνιου του δεν είναι το κέρδος αλλά η εκδίκηση και μάλιστα η εκδίκηση προς μια φάλαινα. Από τις ενιακόσιες σελίδες του βιβλίου, ο Μόμπυ Ντικ καταλαμβάνει τις τελευταίες πενήντα. Στις υπόλοιπες οκτακόσιες πενήντα συνεχώς συζητιέται, προαναγγέλεται, δίνει τα ίχνη του αλλά είναι απών.

Κι ενώ με όσα έχω πει ως τώρα θα μπορούσε να σχηματίσει κάποιος την εντύπωση ότι πρόκειται να διατυπώσω μια απορριπτική γνώμη, η εντύπωση μου είναι η ακριβώς αντίθετη. Γιατί όλη η παραδοξότητα του βιβλίου, σε συνδιασμό με το ξαναζωντάνεμα μέσω των περιγραφών και των λεπτομερειών μιας περασμένης εποχής μαγεύει τον νου σε βαθμό που κάποια συναισθήματα σωματοποιούνται. Νιώθεις την αλμύρα του ωκεανού, την παγωνιά του νερού όταν μπατάρει η βάρκα, τα σκληρά σκοινιά που σου γδέρνουν τα χέρια, το απέραντο υγρό θέαμα πάνω από το κολομπίρι. Και βέβαια το δέος της επαφής με τη φάλαινα.

Πρόκειται για αληθινή ιστορία; Ναι, και όχι. Υπήρχε κάποια φάλαινα με παρεμφερές όνομα, ο Mocha Dick όπου το Mocha είναι ένα νησί στ’ ανοιχτά της Χιλής στο οποίο και την σκότωσαν, που ήταν πολύ δύσκολο να πιαστεί. Το δε τέλος του βιβλίου είναι εμπνευσμένο από την αληθινή ιστορία του φαλαινοθηρικού Essex που την είχε γράψει ο  George Pollard, ο καπετάνιος του.

Ο Μέλβιλ τέλειωσε το βιβλίο το 1851, εποχή της ακμής της αμερικανικής φαλαινοθηρίας, κι όταν ο ίδιος ήταν μόλις 31 ετών.

Ο Μέλβιλ είχε μπαρκάρει στα είκοσι του για τρία χρόνια κι είχε γνωρίσει από κοντά την φαλαινοθηρία. Την προσωπική του εμπειρία συμπλήρωσαν εκτενείς αναγνώσεις πάνω στο θέμα κάποιες από τις οποίες αναφέρονται και μες το βιβλίο.

Ο Ισμαήλ¹, ο διηγητής της ιστορίας και alter ego του συγγραφέα, ανοίγει το βιβλίο με τη φράση Call me, Ismael, προδιαθέτοντας μας έτσι για ένα ψευδώνυμο παρά για ένα όνομα. Καλύτερα για ένα σύμβολο, παρά ψευδώνυμο, μιας κι οι αναφορές στη Βίβλο (κυρίως στην Παλαιά Διαθήκη) αφθονούν. Το άλλο βιβλικό όνομα είναι του Αχάαβ², του καπετάνιου του πλοίου.

Δεν μπορώ εδώ ούτε καν να ξεκινήσω την αναφορά στους συμβολισμούς και τις μεταφυσικές προεκτάσεις της ιστορίας. Να πω μόνο, πως η τρέλα του Αχάαβ, η δίψα του για εκδίκηση παρασέρνει σ’ ένα κολασμένο ταξίδι όλο του το πλήρωμα, μεταβάλωντας το πλοίο, το Πίκουωντ, σε ένα πλοίο φάντασμα.

Οι οιωνοί, οι προφητείες, το υφέρπον μεταφυσικό στοιχείο, η πολυσημία, οι περιγραφές, η γλώσσα που αλλάζει πρόσωπο κι άλλοτε από πρώτο γίνεται τρίτο και πάλι πρώτο, που γέμει ποιητικών σχημάτων, που πολλές φορές θυμίζει Σαίξπηρ, όπως κι ολόκληρα κεφάλαια που δεν θυμίζουν απλά αλλά είναι γραμμένα σαν θεατρικές σκηνές, με σύντομη περιγραφή του σκηνικού στην αρχή και εκτενείς διαλόγους ή μονολόγους, τα συναπαντήματα με άλλα πλοία που έχουν κάνει την τύχη τους ή έχουν γνωρίσει την καταστροφή, οι φάλαινες που περνούν ή πεθαίνουν για χάρη του σπερματσέτου, όλα στήνουν μια αλλόκοτη ατμόσφαιρα, που μαγεύει. Κατά μια έννοια το βιβλίο είναι πολύ μοντέρνο. Δεν είναι τυχαίο ότι στον καιρό του αγνοήθηκε κι έλαβε κακές κριτικές για να βρει την αναγνώριση που του άξιζε στις αρχές του εικοστού αιώνα, μεσούντος του μοντερνισμού, κι από τους εκπροσώπους του όπως ο Φώκνερ που ευχόταν να ήταν ο συγγραφέας του.

Όποιος έχει κουράγιο να σαλπάρει για περιπέτεια, ας το διαβάσει.

Πρώτο βιβλίο της χρονιάς. Αν ένιωθα καλύτερα τις τελευταίες μέρες, θα μπορούσε να είναι και το τελευταίο της προηγούμενης. Το είχα προαναγγείλει άλλωστε.

Στις πρώτες σελίδες με έπιασε ένας εκνευρισμός γιατί είδα αμέσως το μοτίβο και το πλαίσιο στο οποίο θα εξελισσόταν το βιβλίο: οι ερωτικές ανησυχίες ενός μεσήλικα διανοουμένου, που δύσκολα κρύβει τον κόσμο του ίδιου του συγγραφέα. Κι ο εκνευρισμός οφειλόταν στο ότι αυτά τα μυθιστορήματα που μας περιγράφουν συγγραφείς ή καλλιτέχνες τα θεωρώ εξαιρετικά φτωχά από άποψη μυθοπλασίας. Βέβαια, τα πάντα είναι θέμα του πώς χειρίζεσαι ένα … θέμα κι αποφάσισα να κάνω υπομονή. Άλλωστε κι οι παλιές ταινίες του Γούντυ Άλλεν που τόσο μ’ άρεσαν, περίπου αυτό ήταν, οι ερωτικές ανησυχίες διανοούμενων της Νέας Υόρκης.

Στις πρώτες σαράντα σελίδες διέκρινα κάτι στη γραφή και τη διεκπεραίωση του θέματος, με τις συχνές φιλοσοφικές ή θυμοσοφικές εκτροπές κι αποφάνσεις, που θύμιζε κάποιον άλλο συγγραφέα: τον Μίλαν Κούντερα. Κι όταν είδα στη θέση του κυρίως φίλου του ήρωα του μυθιστορήματος έναν εξόριστο Τσέχο που είχε διωχθεί και βασανιστεί μετά την καταστολή της Άνοιξης της Πράγας από τα σοβιετικά τανκς, και που επιπλέον τον έλεγαν Μίλαν, ένιωσα τον Καλλιφατίδη να μου κλείνει το μάτι συνομωτικά. Εκεί έφτιαξε η διάθεσή μου κι άρχισα να διαβάζω χωρίς αναστολές.

Η ιστορία του μυθιστορήματος, που η έκδοση του αείμνηστου Γαβριηλίδη δεν εξηγεί αν είναι μετάφραση από τα σουηδικά ή γραμμένη στα ελληνικά εξαρχής, εκτυλίσσεται κυρίως στη Στοκχόλμη κι ο ήρωας, ο Γκέοργκ, είναι Σουηδός, προϊστάμενος σε κάποιο δημόσιο πολιτιστικό οργανισμό. Ο Γκέοργκ είναι παντρεμμένος με τη Μάργια για πολλά χρόνια. Εκείνη βρίσκεται στο νοσοκομείο ριγμένη κάτω από άγνωστη αιτία και μετά από λίγο πεθαίνει. Κι όλο το υπόλοιπο βιβλίο είναι αυτή η τόσο οδυνηρή όσο και τετριμμένη φάση της ζωής όπου ένας μεσήλικας προσπαθεί να αποφασίσει αν και πώς θα πάρει ξανά τη ζωή του από την αρχή.

Για να μην κάνω σπόιλερ θα πω μόνο ότι εμφανίζεται μια νέα γυναίκα στη ζωή του και όλη η εξιστόρηση αφορά αυτή την τόσο γοητευτική φάση κάθε ερωτικής ιστορίας, όπου οι εραστές ψάχνουν να μάθουν ο ένας τον άλλο.

Το βιβλίο παίρνει αρκετές συγκινητικές και συναισθηματικές τροπές, που πιθανόν ένας λογοτεχνικός κριτικός να τις δει με σηκωμένο φρύδι, ειδικά κάποιες εξαιρετικά λυρικές φράσεις που διανθίζουν μια αφήγηση πιο πολύ μετρημένη και στοχαστική.

Η έκπληξη, και δεν ξέρω αν αυτό είναι λογοτεχνική αρετή του βιβλίου ή απλά είναι η δύναμη της ιστορίας που θα πω παρακάτω, έρχεται στο τέλος του βιβλίου, όπου ο μύθος δένει με την ιστορία του Οβίδιου και εισάγεται μ’ ένα απόσπασμα από το ποιητικό βιβλίο που γράφει εξόριστος ο Οβίδιος στο τέλος της ζωής του:

Μικρό βιβλίο, ταξιδεύεις χωρίς εμένα – και δεν σου κρατώ κακία – στην πόλη όπου απαγορεύεται να πάει ο ποιητής σου! Πήγαινε, αλλά χωρίς στολίδια, έτσι όπως ταιριάζει στο βιβλίο ενός εξόριστου· στη δυστυχία σου πρέπει να φοράς τα ρούχα που αρμόζουν σ’ αυτές τις μέρες μου.

Η ιστορία του Οβίδιου γίνεται ένας αναστοχασμός πάνω στην έννοια του ανήκειν και της πατρίδας, κι ο Καλλιφατίδης, πολύ σωστά, τη μετατοπίζει σε εσωτερικό και συμβολικό επίπεδο.

Το βιβλίο ήταν η πρώτη μου επαφή με τον συγγραφέα, και δεν ξέρω αν θεωρείται αντιπροσωπευτικό του. Η γραφή του δεν είναι η τυπική ελληνική γραφή, με την υπερπροσοχή στην έκφραση και το συναίσθημα (τουλάχιστον των συγγραφέων που λένε κάτι). Έχει κάτι το πιο βόρειο, το πιο εσωστρεφές και συγκρατημένο, που όμως η κρυφή μεσόγεια ιδιοσυγκρασία το σπάει κατά τόπους με πιο ποιητικές αποχρώσεις.

Σίγουρα θα υπάρξει συνέχεια.

Τα τελευταία χρόνια, στις γιορτές των Χριστουγέννων, πιάνω και διαβάζω ελληνική λογοτεχνία. Δεν το κάνω με κάποιο πλάνο ή πρόθεση. Έτσι προέκυψε κι έτσι μου βγαίνει.

Φέτος, βρήκα δυο βιβλία συγγραφέων που είχα καιρό στο στόχαστρο και δεν είχα διαβάσει ποτέ: του Γιώργου Σκαμπαρδώνη και του Θοδωρή Καλλιφατίδη.

Οι λόγοι του ενδιαφέροντος συνοψίζονται στα εξής: ο Σκαμπαρδώνης είναι ένας από τους λίγους και συνεπείς διηγηματογράφους, και το διήγημα —σε αντίθεση με την πλειοψηφία των άλλων αναγνωστών— είναι το αγαπημένο μου λογοτεχνικό είδος· κι ο Καλλιφατίδης ανήκει στη χορεία των συγγραφέων που με ιντριγκάρουν, γιατί κατορθώνουν και γράφουν —και πετυχαίνουν— σε γλώσσα άλλη από τη μητρική τους.

Εδώ θα πω λίγα για τη συλλογή διηγημάτων του Σκαμπαρδώνη Φάλτσα κεφαλής, που σαν τίτλος δεν μου είπε απολύτως τίποτα ούτε πριν ούτε μετά την ανάγνωση. Είναι απλά μια περίεργη φράση, που, άγνωστο μέσω ποιων συνειρμών, ο συγγραφέας βρήκε ταιριαστή γι’ αυτή τη συλλογή.

Η γραφή του Σκαμπαρδώνη είναι υπερπλούσια σε εικόνες, κάτι που μαγνητίζει τον αναγνώστη. Κάνει χρήση λέξεων αργκό, περιθωρίου ή απλά της υπαίθρου (εξαρτάται από το θέμα), με μια δημοτική που είναι ζωντανή και καθόλου λόγια (αλά Παλαμά ή Καζαντζάκη).

Το βιβλίο διαβάζεται ευχάριστα και γρήγορα. Αν προσπαθούσα να το κατατάξω θεματικά και υφολογικά, θα έλεγα ότι έχουμε να κάνουμε με έναν ηθολογικό ρεαλισμό που οριοθετείται γεωγραφικά στη Βόρεια Ελλάδα. Έχει σημασία αυτό (για μένα τουλάχιστον), γιατί, όντας νοτιοελλαδίτης από γεννησιμιού, πάντα αντιμετώπιζα τη Βόρεια Ελλάδα σαν μια ξένη χώρα —όχι με την έννοια της απόμακρης, αλλά με την έννοια του ταξιδιωτικού ενδιαφέροντος που σου γεννά η περιγραφή ενός ξένου τόπου. Ίσως αυτή η αίσθηση να πηγαίνει πίσω στο πρώτο μου ταξίδι στη Θεσσαλονίκη, στα τέλη του ’70, όπου, βλέποντας τον σιδηροδρομικό σταθμό, υπερμεγέθη και σύγχρονο σε σχέση με τον αθηναϊκό, είχα πράγματι την αίσθηση ότι είχα διαβεί το ευρωπαϊκό σύνορο.

Η ύλη των ιστοριών φαίνεται να προέρχεται από προσωπικές εμπειρίες, αλλά και από τις μικρές ειδήσεις των εφημερίδων στις οποίες δούλεψε για χρόνια ο συγγραφέας.

Η ηλικία του δε (μεγαλύτερος από μένα) τοποθετεί αρκετές από τις ιστορίες πίσω στον καμβά της δεκαετίας του εξήντα, μένοντας κυρίως στον χωροχρονικό διάκοσμό της και όχι στις συναφείς πολιτικές έριδες που έχουν δώσει τροφή σε ορδές άλλων συγγραφέων.

Ένα πράγμα που μ’ ενόχλησε ήταν η επιμονή της εξήγησης: όταν μια ασυνήθιστη λέξη εμφυλοχωρούσε στο κείμενο, ο συγγραφέας αισθανόταν την υποχρέωση να την εξηγήσει, όχι με κάποια υποσημείωση, αλλά μέσα στο ίδιο το κείμενο. Βέβαια, δεν ξέρω αν αυτό γίνεται με συγγραφική ή εκδοτική πρωτοβουλία.

Γενικά, μου άφησε μια ευχάριστη αίσθηση, αυτό το feel-good αίσθημα που δεν εκβιάζεται με φτηνούς συναισθηματικούς χειρισμούς, αλλά κατασταλάζει σιγά σιγά μετά το κλείσιμο του βιβλίου.

Ένα μυθιστόρημα γραμμένο από Ρώσο εμιγκρέ στην Αμερική που αφορά έναν άλλο Ρώσο εμιγκρέ -φανταστικό πρόσωπο κατά δήλωση του πρώτου αλλά άγνωστο αν είναι εμπνευσμένο από κάποιο πραγματικό πρότυπο- και που διηγείται ένας τρίτος αφηγητής που μοιάζει επικίνδυνα με τον πρώτο αλλά θέλει να κρατάει και μια μικρή απόσταση, δεν πρόκειται να είναι ένα συνηθισμένο μυθιστόρημα. Ακόμα κι ο χαρακτηρισμός «μυθιστόρημα» τίθεται σε αμφισβήτηση, ακόμα κι από τον συγγραφέα του.

Τι είναι ο Πνιν, ο Τιμοφέι Πνιν, ο Ρώσος εμιγκρές για τον οποίο γράφει ο συγγραφέας Ναμπόκοφ και για τον οποίο μιλάει ο αφηγητής, το alter ego του συγγραφέα μέσα στο έργο; Είναι ένα γραφικός κι αστείος χαρακτήρας; Εξαντλεί η κωμική, σατυρική κι ειρωνική διάσταση του έργου το θέμα; Είναι ένας πονεμένος άνθρωπος; Η απώλεια πατρίδας, γυναίκας, ταυτότητας και εργασίας συναινούν, σ’ αντίθεση με τον ίδιο. Σίγουρα, το έργο δεν τον εξαντλεί γιατί, απότι διάβασα στο επίμετρο, υπάρχουν αναφορές σε κάποιον Πνιν και σ’ επόμενα έργα του Ναμπόκοφ, όπου όμως είναι άγνωστο αν μιλάμε για τον ίδιο Πνιν του … Πνιν.

Κεφάλαια του βιβλίου είχαν δημοσιευτεί στον New Yorker σαν αυτόνομα μικρά αφηγήματα.Κι αυτός ήταν ο λόγος που διάφοροι εκδότες απέρριψαν το βιβλίο θεωρώντας ότι δεν έχει ενότητα, δεν συνιστά μυθιστόρημα. Ο Ναμπόκοφ συμφωνούσε στο ότι δεν πρόκειται για μυθιστόρημα, διαφωνούσε ότι δεν είναι ολοκληρωμένο έργο με ενότητα.

Έτσι, με αδιευκρίνιστο εκ των προτέρων το περιεχόμενο, προχωράει κανείς στην ανάγνωση και στην γνωριμία με τον Τιμοφέι Πνιν. Κι έτσι αρχίζει να διαγράφεται ένας χαρακτήρας, ένα πρόσωπο που οι όψεις της ζωής του σταδιακά πλησιάζουν τις όψεις της ζωής του συγγραφέα, όπως μας τις φανερώνει μέσα από τον αφηγητή του, που στο τέλος του βιβλίου αφήνει την καθέδρα από την οποία παρακολουθεί με συμπάθεια τον ηρωά του, και κατεβαίνει μέσα στην ιστορία του, γίνεται μέρος της κι ίσως κλειδί της. Είναι κι οι δύο γεννήματα θρέματα της Αγίας Πετρούπολης. Έχουν κι οι δύο αφήσει πίσω τη Ρωσία εξαιτίας των μπολσεβίκων. Έχουν περάσει κι οι δυο από την Γαλλία και την Γερμανία πριν καταλήξουν στην Αμερική. Είναι κι οι δύο καθηγητές Πανεπιστημίου. Ο μεν Πνιν διδάσκει Ρωσικά, ο δε Ναμπόκοφ λογοτεχνία. Κινούνται κι οι δύο στον ίδιο γεωγραφικό χώρο που καλύπτει τις ανατολικές περιοχές των ΗΠΑ, από Νέα Υόρκη μέχρι Βοστώνη, και την ενδοχώρα των βορειοκεντρικών πολιτειών. Και ζουν κι οι δύο στον μυθιστορηματικό χρόνο της εποχής του Αϊζενχάουερ και του ΜακΚάρθυ, την δεκαετία του ’50.

Ο Πνιν γράφτηκε μετά τη Λολίτα. Μαζί με την Χλωμή Φωτιά (που δεν έχω διαβάσει) θεωρούνται τριλογία, η τριλογία της Αμερικής. Στο επίμετρο της Λολίτας ο Ναμπόκοφ είχε γράψει κάτι σημαδιακό για την Αμερική και την συνεπακόλουθη παρουσία της στο έργο του

Μου πήρε σαράντα χρόνια να επινοήσω τη Ρωσία και την Δυτική Ευρώπη και τώρα είμαι αντιμέτωπος με το καθήκον να επινοήσω την Αμερική.

Η επινόηση αυτού που ήδη υπάρχει είναι η πεμπουσία της συγγραφικής διεργασίας. Το πραγματικό πρέπει να απορροφηθεί, να χωνευτεί, να διαλυθεί πρώτα, για να ξαναχτιστεί και ξαναγεννηθεί από τον συγγραφέα σαν επινοημένος αλλά πραγματικός κόσμος. Η Αμερική, και της Λολίτας και του Πνιν, είναι η Αμερική που χωνεύει το πνευματικό πεπτικό σύστημα του Ευρωπαίου (και στα δυο βιβλία ο ήρωας είναι Ευρωπαίος) για να εξεμεστεί ανασκευασμένη – αναβαπτισμένη, θα έλεγε κανείς, στη μυθιστορηματική.

Είναι πολύ δύσκολο να περιγραφεί το πως γράφει και περιγράφει ο Ναμπόκοφ. Χρησιμοποιεί ένα ιδιότυπο τρόπο όπου εμφανίζει το σχήμα των ηρώων του αρνητικά, περιγράφοντας εξαντλητικά το τι τους περιβάλει, τι το περιβάλλον ενεργεί πάνω τους ή τι οι ίδιοι ενεργούν πάνω σ’ αυτό, έτσι που με το μάτι της φαντασίας μας να βλέπουμε τον ήρωα στον εναπομένον κενό, το κινούμενο κενό που στην μετακίνηση του, αποκαλύπτει το φυσικό, ανθρώπινο και πολιτισμικό τοπίο της τρίτης πατρίδας του συγγραφέα, της Αμερικής.

Η γοητεία της πολυπλοκης αυτής περιγραφής, δεν έγκειται στην εξαντλητικότητα αλλά στο βάθος. Δεν περιγράφονται σχήματα και χρώματα, χώροι κι αντικείμενα μόνο, αλλά ανασύρεται από το βάθος της γνώσης του συγγραφέα η ιστορική, καλλιτεχνική ή επιστημονική ακόμα διάσταση τους, με μια γλώσσα που ξέρει ν’ αναζητά συνεχώς νέες λέξεις, γιατί η νέα λέξη δεν περιγράφει με τον ίδιο τρόπο που περιγράφει η συνώνυμη της. Αρχιτεκτονεί διαφορετικά. Γι αυτό κι η μετάφραση του έργου του, πάντα θα υστερεί. Η ελληνική γλώσσα δεν διαθέτει το πλήθος των λέξεων που διαθέτει η πολυπολιτισμική και διεθνής αγγλική. Ή τουλάχιστον, δεν τον διαθέτει σε λεξιλόγιο που να μπορεί να κατανοήσει ακόμα κι ο διαβασμένος αναγνώστης. Άλλωστε η ελληνική δεν είναι τόσο αντικειμενοστραφής. Είναι περισσότερο συνθετική γλώσσα και γλώσσα του αφηρημένου. Και μόνο στις λέξεις για τα χρώματα, δεν μπορεί να βρεθεί αντιστοιχία.

Μετά την Άμυνα του Λούζιν, το Γέλιο στο σκοτάδι και τη Λολίτα, ο Πνιν είναι ο τέταρτος Ναμπόκοφ μου. Και περιμένουν ήδη άλλοι δυο στα ράφια της βιβλιοθήκης. Θα εξαντληθεί η γοητεία της γραφής του με την αύξηση του πλήθους των αναγνωσμένων βιβλίων; Αμφιβάλλω.