Το Blog της Χρύσας

            Η Ρόζα Ιμβριώτη, γόνος «καλής» οικογενείας της μικρής αριθμητικά αστικής τάξης της Ελλάδας των αρχών του 20^ου, κλήθηκε να υπηρετήσει στην ελληνική εκπαίδευση το 1917 σε ηλικία 19 ετών. Όπως προκύπτει από την ιστορική έρευνα, οι προοδευτικές  οικογενειακές της καταβολές από ενωρίς την οδήγησαν στους κύκλους των εκσυγχρονιστών παιδαγωγών. Η ίδια δυναμικά διεκδίκησε θέση καθοδηγητική στην ελληνική κοινωνία. Στο χώρο της διανόησης εκφράστηκε σε πρακτικό και θεωρητικό επίπεδο μέσα από συλλογικά μορφώματα, όπως ο Σύνδεσμος για το Δικαιώματα της Γυναίκας, ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, η Επιτροπή Παιδείας ΕΑΜ/ΠΕΕΑ και η Επιτροπή Παιδείας ΕΔΑ/ΚΚΕ.

            Όπως διαπιστώνεται από τα πρώτα της άρθρα οι πολιτικές της πεποιθήσεις επηρεάζονται από τις σοσιαλιστικές ιδέες των αρχών του 20^ου αι. με σταδιακή προσέγγιση στο μαρξισμό με τις αναφορές της στο δικαίωμα των γυναικών για μόρφωση και κοινωνική ισοτιμία, στο δικαίωμα όλων των παιδιών του λαού για δωρεάν και υποχρεωτική μόρφωση, στα κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα της εργατικής τάξης. Στο χώρο της εκπαίδευσης από τις πρώτες της δημοσιεύσεις δηλώνει την αντίθεσή της προς το υπάρχον εκπαιδευτικό σύστημα και υποστηρίζει την ανανέωσή του σύμφωνα με τις αρχές του κινήματος της Νέας Αγωγής. Ως καθηγήτρια στο Μαράσλειο Διδασκαλείο (με την επισήμανση ότι είναι η πρώτη γυναίκα που διδάσκει σε ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα) η διαλεκτική-μαρξιστική μέθοδος διδασκαλίας που εφάρμοσε για το μάθημα της ιστορίας θα αποτελέσει την αφορμή να ανακοπεί η μεταρρυθμιστική εκπαιδευτική προσπάθεια, που επιχειρείτο στο ΜΔ, και η ίδια να απολυθεί από τη Μέση Εκπαίδευση. Τέσσερα χρόνια μετά την απόλυσή της θα επαναδιοριστεί, όταν Υπουργός Παιδείας στην τελευταία βενιζελική κυβέρνηση θα είναι ο Γεώργιος Παπανδρέου. Όπως πιστεύουμε, την επιστροφή της στην εκπαίδευση θα την εξαγοράσει με την αποστασιοποίησή της από την πολιτική ζωή του τόπου και τη σιωπή της για το «ιδιώνυμο» κατά την δεκαετία 30-40. Θα συνεχίσει όμως να δραστηριοποιείται και να εκφράζεται δημόσια για τα εκπαιδευτικά πράγματα.

Στο διάστημα της απουσίας της από το σχολείο, που έχουμε βάσιμους λόγους να υποστηρίζουμε ότι καλύπτει το διάστημα 1927-1930, θα επισκεφθεί τη Γερμανία, θα ζήσει από κοντά τους ανανεωτικούς εκπαιδευτικούς πειραματισμούς και θα τους κάνει γνωστούς στην ελληνική πραγματικότητα με τις παρεμβάσεις της στα εκπαιδευτικά συνέδρια και τα άρθρα της στο Δελτίο της ΟΛΜΕ.

Κατά τη δικτατορία του Μεταξά θα ενεργοποιηθεί στην ίδρυση του Προτύπου Ειδικού Σχολείου Αθηνών στην Καισαριανή. Η συνεργασία της κατά κάποιο τρόπο με το δικτάτορα δημιουργεί ερωτηματικά τα οποία στην παρούσα διατριβή ερμηνεύονται μέσα από την επιθυμία της αφενός να μη στερηθεί το χώρο του σχολείου και αφετέρου να καλύψει με την εμπειρία, τις γνώσεις και τις ικανότητές της ένα μεγάλο εκπαιδευτικό κενό, που αφορούσε στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών με νοητικά προβλήματα. Στο χώρο της αγωγής των παιδιών με νοητική υστέρηση θα μείνει ως το 1940 και στο διάστημα αυτό υπό την εποπτεία της θα λειτουργήσει ένα σχολείο Ειδικής Αγωγής, που θα θεωρηθεί από πολλούς παιδαγωγούς πρότυπο για ανάλογες μελλοντικές προσπάθειες. Προσεκτική μελέτη των μεθόδων διδασκαλίας και αγωγής που εφάρμοσε στο ΠΕΣΑ βεβαιώνει ότι η παιδαγωγός για το παιδευτικό της έργο αντλεί και από το κίνημα της προοδευτικής αγωγής και από το σοσιαλιστικό εκπαιδευτικό σύστημα, σε μια προσπάθεια συνδυασμού  των θέσεων και των αντιθέσεων και το κατορθώνει με επιτυχία. Έτσι οι προτάσεις του Decroly και της Montessori συνδυάστηκαν δημιουργικά με τις εκπαιδευτικές προτάσεις της Krupskaja και του Makarenko για σωματική, αισθητική, διανοητική και ηθική αγωγή των παιδιών με ειδικές ανάγκες μέσα από τις κατ’ αίσθηση αντιλήψεις και παραστάσεις, την εργασία και την καλλιέργεια της συλλογικότητας.

            Βεβαιώθηκε επίσης στατιστικά από τις δημοσιεύσεις της ότι κατά τη συμμετοχή της στο ΕΑΜ και την ένταξή της στο ΚΚΕ εκφράστηκε κοινωνικοπολιτικά σε περισσότερα από όσα πριν επίπεδα. Έτσι ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος υποστηρίζουμε ότι αποτελεί τομή στη ζωή και τη δράση της. Κατά τη δύσκολη όσο και ηρωική περίοδο 1940-50 ως παιδαγωγός αλλά και ως πολιτικό πρόσωπο θα συμπράξει στην ομάδα των παιδαγωγών της Αντίστασης και με την προτροπή του Πέτρου Κόκκαλη θα εκπονήσει σχέδιο εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, το οποίο θα αντλεί και από την παιδαγωγική εμπειρία της εγχώριας προοδευτικής εκπαίδευσης, αλλά το βασικό πλαίσιο σχεδιάζεται από τις μαρξιστικές-λενινιστικές εκπαιδευτικές προτάσεις των Ρώσων σοσιαλιστών παιδαγωγών. Πρόκειται για το «Σχέδιο μιας Λαϊκής Παιδείας», το οποίο από την απελευθέρωση και μετά θα υποστεί περαιτέρω επεξεργασία και θα προπαγανδιστεί με πολλούς τρόπους από τις αριστερές πολιτικές δυνάμεις, με ηγετική και καθοδηγητική την φυσιογνωμία της Ρόζας Ιμβριώτη.

 Στην ίδια δεκαετία θα αναπτύξει παιδαγωγική δράση στο πλαίσιο της ΠΕΕΑ με την ίδρυση του Παιδαγωγικού Φροντιστηρίου της Τύρνας, σε μια προσπάθεια ταχύρρυθμης εκπαίδευσης δασκάλων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, με στόχο να διαπνέονται από τις νέες σοσιαλιστικές παιδαγωγικές αντιλήψεις. Τις ίδιες εκπαιδευτικές θέσεις θα υποστηρίξει στο παιδαγωγικό Συνέδριο της Λάσπης, στο Εκπαιδευτικό Τμήμα της ΕΠ-ΑΝ και στο Νέο Εκπαιδευτικό Όμιλο, στην ίδρυση του οποίου είχε και η ίδια πρωτοστατήσει. Εκπαιδευτική δράση ανέπτυξε ακόμα στην εξορία κατά την περίοδο 1948-1951, όταν μαζί με τις συνεξόριστες δασκάλες και καθηγήτριες οργάνωσαν «σχολείο» για να μάθουν γράμματα οι αγράμματες και να συμπληρώσουν τις σπουδές τους οι γραμματισμένες.

Σε όλη τη διάρκεια της εκπαιδευτικής-παιδαγωγικής της δράσης, όπως αποδείξαμε, η  Ρόζα  Ιμβριώτη δεν περιόρισε τον αγώνα της μόνο στην ανανέωση και εκδημοκρατικοποίηση του δωδεκάχρονου σχολείου, αλλά ανέλαβε και την προσπάθεια αναβάθμισης του υπάρχοντος αστικού σχολικού συστήματος με ολοκληρωμένες εκπαιδευτικές προτάσεις. Οι απόψεις της για την παιδεία εκφράζονται σε διαλεκτική αντιπαράθεση ανάμεσα στο «παλιό» και το «νέο», κατά τους χαρακτηρισμούς της, σχολείο και τονίζει τις αδυναμίες του πρώτου και τις αρετές του δεύτερου, μέσα από την άσκηση κριτικής στις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις των συντηρητικών και κεντρώων πολιτικών δυνάμεων, όπως διαπιστώσαμε από τα δημοσιευμένα άρθρα και βιβλία της.

Στο ΚΚΕ η Ρόζα Ιμβριώτη θα μείνει ως το θάνατό της και συνεπής υπέρμαχος των πολιτικών, κοινωνικών και παιδαγωγικών του αναζητήσεων. Ακολουθώντας την καθορισμένη πολιτική δράσης των προοδευτικών δυνάμεων, που ζούσαν σε καπιταλιστικό σύστημα, ο αγώνας της  θα στρέφεται στον εκδημοκρατισμό όλων των όψεων της κοινωνικής ζωής της Ελλάδας και ιδιαίτερα στον εκδημοκρατισμό των συστημάτων παιδείας, εκπαίδευσης και διαπαιδαγώγησης της νεολαίας, όπως αποδεικνύεται από την ανάλυση της εργογραφίας της. Η πάλη της αυτή, όπως επισημάναμε, συνδέεται στενά και με την πεποίθησή της ότι το σχολείο είναι οργανικό συστατικό κομμάτι του δημοκρατικού μετασχηματισμού όλης της κοινωνίας.

Βεβαιωμένο από την έρευνα είναι ότι το εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο υποστήριξε με την δράση και την εργογραφία της η Ρόζα Ιμβριώτη ως «οργανική διανοουμένη» των σοσιαλιστικών δυνάμεων έχει σαφείς τις επιρροές από το Ενιαίο Σχολείο Εργασίας της Ρωσίας, το οποίο διαμορφώθηκε από τους εκπαιδευτικούς μετασχηματισμούς, που ακολούθησαν την Οκτωβριανή Επανάσταση. Όπως βεβαιώνεται από τα άρθρα της, στις προτάσεις της συντάχθηκε και υπηρέτησε με συνέπεια τη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία παιδείας και εκπαίδευσης, ενώ παράλληλα χρησιμοποίησε και την πείρα της οικοδόμησης του σχολείου στις άλλες σοσιαλιστικές χώρες και κυρίως της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Οφείλουμε ακόμη να επισημάνουμε και τη μέριμνα που έλαβε να προσαρμόσει το σύστημα στην ελληνική πραγματικότητα, χωρίς όμως  να αλλοιωθούν οι βασικές του αρχές.

Το εκπαιδευτικό σύστημα που υποστήριξε η Ιμβριώτη ως το πλέον κατάλληλο για την αγωγή της νέας γενιάς, όπως αποδείχτηκε, στηρίζεται:

• Στην διαπαιδαγώγηση με την εργασία.
• Στην εξάλειψη των διαφορών ανάμεσα στην πνευματική και χειρωνακτική εργασία.
• Στην σύνδεση θεωρίας και πράξης.
• Στην ολόπλευρη και αρμονική ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας.

Σύμφωνα με όσα υποστηρίζει, για να είναι η εκπαίδευση πραγματικά δημοκρατική πρέπει να τηρεί τις εξής προϋποθέσεις:

• Δημιουργία ίσων όρων δυνατοτήτων απόκτησης μόρφωσης για όλους.
• Κρατικό και κοινωνικό χαρακτήρα όλων των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.
• Ενιαίο σύστημα λαϊκής εκπαίδευσης.
• Διαμόρφωση επιστημονικής κοσμοθεωρίας και πεποιθήσεων στους διδασκομένους.
• Συνεπή πραγματοποίηση της αρχής του πολυτεχνισμού στο γενικό σχολείου.
• Συνένωση της θεωρίας με την πρακτική και εκπαίδευση πάνω σε παραγωγικές  δραστηριότητες.
• Αδιάκοπη σύνδεση και ενότητα δράσης σχολείου, οικογένειας και κοινωνικού περιβάλλοντος στην διαπαιδαγώγηση και την εκπαίδευση της νέας γενιάς.

Βεβαιώνεται ακόμη ότι η μαρξιστική-λενινιστική θεωρία για τη διαπαιδαγώγηση της νέας γενιάς, η ενιαία θεωρία για την εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση των μαθητών, οι γενικές αρχές οικοδόμησης του δημοκρατικού συστήματος παιδείας, σε συνάρτηση με την πλούσια εμπειρία από την οργάνωση του σχολείου των σοσιαλιστικών χωρών βοήθησαν τη Ρόζα Ιμβριώτη ως «προεξάρχουσα» της Επιτροπής Παιδείας του ΚΚΕ να καθορίσει το σύστημα εκπαίδευσης με βάση το σοσιαλιστικό μοντέλο σχολείου και να πείσει για την ορθότητα των θέσεών της. Επιδίωξη ήταν το σύστημα της λαϊκής μόρφωσης, κατά την εφαρμογή του και στην Ελλάδα να διατηρήσει αναλλοίωτες τις μαρξιστικές-λενινιστικές αρχές της εκπαίδευσης και της διαπαιδαγώγησης, που αναφέρονται στη ανάγκη σύνδεσης με τη ζωή και την παραγωγική εργασία, διαμόρφωσης ολόπλευρα αναπτυγμένων και μορφωμένων μελών της κοινωνίας, στη βάση του κοινωνικού αιτήματος για εξάλειψη των ουσιαστικών διαφορών ανάμεσα στην πνευματική και την χειρωνακτική εργασία. Επιπλέον υποστηρίζει ότι το σοσιαλιστικό σχολείο δημιουργεί τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποκάλυψη και ανάπτυξη όλων των ικανοτήτων και χαρισμάτων του ατόμου, εξασφαλίζοντας όχι μόνο την ελεύθερη επιλογή του δρόμου της ζωής, αλλά και την δυνατότητα μετάβασης από τον ένα κλάδο της παραγωγής στον άλλο ανάλογα με τις ανάγκες της κοινωνίας ή με την κλίση του, όπως πρόβλεψε ο Ένγκελς.

Η μελέτη των άρθρων της μας βεβαίωσε ότι η Ιμβριώτη γίνεται υπέρμαχος του δημοκρατικού σχολείου, γιατί θεωρεί ότι η ανάγκη για βαθιές αλλαγές στο τομέα της εκπαίδευσης είναι αίτημα όλων, επειδή το επιβάλλουν οι εξελίξεις στον τομέα της επιστήμης και της τεχνικής.

Η Ρόζα Ιμβριώτη με αφετηρία τη γενική αρχή της εξασφάλισης ελεύθερης εκλογής της μελλοντικής δραστηριότητας του κάθε μαθητή και με επίγνωση της περίπτωσης ότι τα ενδιαφέροντα των μαθητών μπορεί να αλλάξουν, όπως διαπιστώνεται, οργανώνει, σύμφωνα με τις μαρξιστικές-λενινιστικές αρχές, την παιδαγωγική του δημοκρατικού σχολείου στη βάση της αντίληψης ότι τα μαθήματα και το πρόγραμμα πρέπει να αναπτύσσουν την ικανότητα του μαθητή για δημιουργική σκέψη. Ο βασικός εκπαιδευτικός στόχος του σχολείου επομένως είναι η ανάπτυξη της ικανότητας για αυτενέργεια. Υποστηρίζει λοιπόν ότι η διαδικασία της εκπαίδευσης δεν πρέπει να αποβλέπει τόσο στην μελέτη και μηχανική απομνημόνευση πολυάριθμων γεγονότων, κανόνων, τεκμηρίων και θεωρητικών προτάσεων, όσο στην αφομοίωση των βασικών ιδεών των επιστημονικών γνώσεων. Διότι έτσι κατά τους ισχυρισμούς της το περιεχόμενο της εκπαίδευσης στο σύγχρονο σχολείο ανταποκρίνεται στις αντικειμενικές τάσεις ανάπτυξης της επιστήμης και της τεχνολογίας. Συνεπώς η συνεχής ανάπτυξη των επιστημονικών γνώσεων δεν μπορεί παρά να αντικατοπτριστεί άμεσα στα σχολικά προγράμματα.

Η Ρόζα Ιμβριώτη, όπως έκανε και στο σχολείο της Καισαριανής και επιβεβαίωσε η έρευνά μας, προτείνει ως βασική μέθοδο διδασκαλίας την Ενιαία Συγκεντρωτική ή Διαθεματική Αναπτυσσόμενη Διδασκαλία. Συμπληρώνει όμως τις προτάσεις της και με τις άλλες μεθόδους, όπως τις ομάδες εργασίας μάθησης, τη διήγηση κ.λ.π. Τις πλουτίζει δε και με τη χρησιμοποίηση στοιχείων προγραμματισμού, τεχνικών μέσων μάθησης, που αποβλέπουν στη δραστηριοποίηση των μαθητών και την ανύψωση της αυτοτελούς εργασίας, με στόχο την αποκάλυψη της ατομικής «προίκας» του καθενός. Έτσι επιβεβαιώνεται το ενδιαφέρον της παιδαγωγού για την ανάπτυξη στον ανώτερο βαθμό της προσωπικότητας των μαθητών και της διαμόρφωσης δυνατότητας αυτενεργά οι έφηβοι του 12χρονου σχολείου να εντοπίζουν τα προβλήματα της ζωής και να βρίσκουν τη λύση τους. Αυτές είναι οι θέσεις που θέτουν ως καθήκον την ανάπτυξη στον ανώτατο βαθμό της δημιουργικής σκέψης και της γνωστικής δραστηριότητας των μαθητών.

Το δημοκρατικό σχολείο που προτείνει η Ρόζα Ιμβριώτη σε συμφωνία με το σύστημα εκπαίδευσης των σοσιαλιστικών χωρών, είναι στενά δεμένο με την παραγωγή. Για την υλοποίηση αυτού του στόχου υποστηρίζει τις υποχρεωτικές εκδρομές στους τόπους παραγωγής, την εργασία των μαθητών στα εργοστάσια, στα σχολικά εργαστήρια και στους σχολικούς πειραματικούς αγρούς, παρέχοντας έτσι στους νέους τη δυνατότητα της πλατιάς και ελεύθερης επιλογής. Η δυνατότητα αυτή εξασφαλίζεται επίσης, όπως διαπιστώνεται, και με το περιεχόμενο της μόρφωσης και τον χαρακτήρα της διαφοροποιημένης μάθησης στα σχολεία γενικής και πολυτεχνικής εκπαίδευσης.

Η Σύνδεση του σχολείου με την παραγωγή με βάση τις αντιλήψεις της παιδαγωγού επιδιώκεται:

• Με την πολυτεχνική εκπαίδευση.
• Με τις υποχρεωτικές εκδρομές στους τόπους παραγωγής.
• Με την εργασία των μαθητών σε σχολικούς αγρούς, σχολικά εργαστήρια, εργοστάσια και με διάφορες μορφές συμβολής τους στην εθνική οικονομία.

Βεβαιώνεται ακόμα ότι η παιδαγωγός, όπως και οι άλλοι μαρξιστές παιδαγωγοί, μεγάλη σημασία δίνει στην ιδεολογικοπολιτική διαπαιδαγώγηση των νέων. Στη διαδικασία της εκπαίδευσης η πολιτική και ηθική διαπαιδαγώγηση της σπουδάζουσας νεολαίας πρέπει να επιδιώκεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό με τη διδασκαλία όλων των μαθημάτων του σχολείου. Όμως, όπως διαπιστώθηκε, την κύρια σημασία στη διαδικασία της πολιτικής διαπαιδαγώγησης των μαθητών τη στηρίζει στα μαθήματα του κοινωνικοπολιτικού κύκλου.

Στο θέμα του επαγγελματικού προσανατολισμού των μαθητών η Ιμβριώτη φαίνεται να δίνει μεγάλη σημασία στον ρόλο του δασκάλου του βασικού σχολείου, τον οποίο καθιστά υπεύθυνο μέσα από κατάλληλες διεργασίες και στρατηγικές να ανακαλύψει τις ικανότητες των μαθητών του και να τους καθοδηγήσει επαγγελματικά. Για την επιτυχία του αιτήματος, προτείνει, ο δάσκαλος να κατέχει τις γνώσεις των βάσεων των επιστημών, που συνδυάζουν οργανικά το περιεχόμενο της γενικής εκπαίδευσης με την πολυτεχνική κατάρτιση και καλλιεργούν τη φιλεργία. Για το σκοπό αυτό, στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του δημοκρατικού σχολείου προβλέπονται τα μαθήματα εργασίας από την 1^η ως την 9^η τάξη και η εφαρμογή της πολυτεχνικής εκπαίδευσης ως μάθημα γενικής παιδεία που συνδυάζει την ένωση θεωρίας και πράξης από την 7^η ως τη 12^η. Προβλέπεται ακόμη η εμπέδωση και διεύρυνση των θεωρητικών γνώσεων με άλλα μαθήματα, οι εξωσχολικές δραστηριότητες για την ανάπτυξη του δημιουργικού πνεύματος και τέλος επιδιώκεται η πολύπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας των παιδιών.

Βεβαιωμένο είναι ότι η Ρόζα Ιμβριώτη με τις εκπαιδευτικές προτάσεις που δημοσίευσε σε ένα μεγάλο αριθμό άρθρων, επιδίωξε να παρουσιάσει ένα εκπαιδευτικό σύστημα οικοδομημένο έτσι που να σχηματίζει ένα μορφωτικό σύνολο, το οποίο να ασκεί μεγάλη δύναμη στη ζωή του λαού. Παράλληλα, με συνέπεια κατήγγειλε τις αδυναμίες του υφιστάμενου εκπαιδευτικού συστήματος σε μια διαλεκτική αντιπαράθεση ανάμεσα στο «παλιό» και το «νέο», ελπίζοντας είτε να πείσει στην καθιέρωση του συστήματος εκπαίδευσης, που πρότεινε, είτε μέσα από τη δημιουργική σύνθεση των δύο εκπαιδευτικών συστημάτων, που το καθένα ανταποκρίνεται σε διαφορετική ιδεολογική αντίληψη, να προκύψει ένα καινούργιο σχολείο, περισσότερο προσαρμοσμένο στις ανάγκες της κοινωνίας. Ένα σχολείο που σύμφωνα με τις απόψεις της να υπηρετεί όσο γίνεται καλύτερα τον κοινωνικό του προορισμό.

Το σχολείο αυτό, όπως επισημάναμε ήδη και βεβαιώσαμε, προσομοιάζει σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό με το Ενιαίο Σχολείο Εργασίας της Ρωσίας. Είναι το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο υιοθετήθηκε τόσο από τα σοσιαλιστικά κράτη, που προσδέθηκαν στο άρμα της τ. ΕΣΣΔ, όσο και από τις προοδευτικές-μαρξιστικές πολιτικές δυνάμεις των χωρών, που δεν ανήκαν στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες. Επομένως η εκπαιδευτική πρόταση της Ρόζας Ιμβριώτη, ανεξάρτητα από τα θετικά στοιχεία που υποστηρίζει ότι μπορεί να προκύψουν από την εφαρμογή του σε κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, δεν είναι προϊόν ατομικών διεργασιών της, δεν διεκδικεί την αποκλειστικότητα. Ό,τι το νέο, το διαφορετικό στην εκπαίδευση προτείνει είναι αποτέλεσμα συλλογικών διεργασιών. Στη τελική διαμόρφωση αυτών όμως, μπορούμε νομίζω να βεβαιώσουμε, ότι διεκδίκησε και διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο, επιδιώκοντας να καλύψει το μεγάλο κενό που άφησε στην εκπαίδευση ο δάσκαλός της Δημήτρης Γληνός. Όλη αυτή η προσπάθεια, η οποία οργανώθηκε με άρθρα, διαλέξεις, εκπαιδευτικούς πειραματισμούς και με πλήθος άλλες μεθοδεύσεις και στρατηγικές, έθρεφε τη διπλή προσδοκία: αφενός μέσα από την θεσμοθέτηση του δημοκρατικού σχολείου και στο πλαίσιο των δυνατοτήτων του θεσμού να επηρεάζει την κοινωνία, ώστε μελλοντικά να επικρατήσει ο σοσιαλισμός·  αφετέρου ελλόχευε η ελπίδα του εκσυγχρονισμού του σχολείου, μέσα από τις διαφοροποιήσεις και αναπροσαρμογές που θα επέφερε το μαρξιστικό σύστημα εκπαίδευσης, κάτω από την πίεση των λαϊκών δυνάμεων. Αυτό εξηγεί και δικαιολογεί σε ένα βαθμό και την επιεική κριτική που άσκησε η Ιμβριώτη και η ΕΔΑ στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Γεωργίου Παπανδρέου.

Η Ρόζα Ιμβριώτη γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Προέρχεται από οικογένεια της ελληνικής αστικής τάξης της εποχής με ιδεολογικές καταβολές προοδευτικές. Σπούδασε ελληνική φιλολογία και σε ηλικία 19 ετών κλήθηκε να υπηρετήσει την ελληνική εκπαίδευση. Το οικογενειακό της περιβάλλον την έφερε σε επαφή με σημαντικές προοδευτικές προσωπικότητες των χρόνων εκείνων, όπως είναι η Αύρα Θεοδωροπούλου, ο Δημήτρης Γληνός, ο Α. Δελμούζος. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, και σίγουρα δεν ήταν οι μόνοι, καθόρισαν το ήθος της, και δυνάμωσαν μέσα της μια στάση ζωής μαχητικής και αγωνιστικής. Η σκέψη και η δράση της είναι μια διαρκής διαλεκτική αμφίδρομη διαδικασία στη διπλή κατεύθυνση της θεωρίας και της πράξης.

Ένα χρόνο μετά την αποφοίτησή της από το Πανεπιστήμιο η Ρόζα Ιμβριώτη διορίζεται στο 1^ο Ελληνικό Σχολείο Θηλέων Αθηνών και μέχρι το 1927 θα  δραστηριοποιηθεί σε πάρα πολλούς τομείς της χώρας με στόχο την αναβάθμιση της ελληνικής εκπαίδευσης και κοινωνίας. Θέματα όπως ο εκσυγχρονισμός του κράτους, η ισοτιμία των γυναικών, το δικαίωμα των παιδιών του λαού στη μόρφωση, θα γίνουν σταθερά σημεία των αναζητήσεών της και  θα καθορίσουν τη δράση της ως το τέλος της ζωής της.

Παράλληλα με την απόφασή της να ενταχθεί στις γραμμές του γυναικείου κινήματος, εγγράφεται στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. Έτσι από πολύ ενωρίς συντάσσεται με τους δημοτικιστές παιδαγωγούς, οι οποίοι μέσα από την επικράτηση της δημοτικής γλώσσας στο σχολείο επιδίωκαν την ανανέωση του ελληνικού σχολείου και της ελληνικής κοινωνίας. Ως μέλος του Ε.Ο. θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει σπουδαίους προοδευτικούς παιδαγωγούς και διανοούμενους της χώρας. Θα ζήσει από κοντά τον αγώνα τους για την ανανέωση του σχολείου και την αναβάθμιση της ελληνικής κοινωνίας και θα συνεργαστεί με τους πρωτοπόρους Έλληνες παιδαγωγούς, Γληνό, Δελμούζο, Τριανταφυλλίδη για την υλοποίηση του οράματος, τόσο μέσα από τις γραμμές του Ομίλου όσο και ως καθηγήτρια  στο Μαράσλειο Διδασκαλείο.

Θα δραστηριοποιηθεί επίσης στο Σύνδεσμο για τα Δικαιώματα της Γυναίκας στο πλευρό της Αύρας Θεοδωροπούλου. Μαζί με άλλες σπουδαίες και προοδευτικές  γυναίκες  της εποχής θα συστρατευτεί στους αγώνες για την πνευματική αναβάθμιση και την κοινωνική δικαίωση των γυναικών. Τα γυναικεία προβλήματα θα τα παλέψει με την αρθρογραφία της στα γυναικεία περιοδικά και τη διδασκαλία της στην Εσπερινή Επαγγελματική Σχολή Υπαλλήλων Γυναικών του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας.  Επίσης, για τον ίδιο σκοπό θα συμπράξει στη δημιουργία του «Ομίλου Καθηγητριών».

Το 1927 εκτός σχολείου θα μεταβεί με τον Ιμβριώτη στη Γερμανία. Εκεί θα παραμείνει ως τον Αύγουστο του 1930 και στην Ελλάδα θα επιστρέψει το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς, όταν θα επαναδιοριστεί στη Μέση εκπαίδευση. Το «ιδιώνυμο» από τη μια και η επιθυμία του άντρα της για πανεπιστημιακή καριέρα από την άλλη θα την υποχρεώσουν σε πολιτική ουδετερότητα για μία δεκαετία.

Ο πόλεμος όμως και η τριπλή κατοχή θα ξαναφέρουν τη Ρόζα Ιμβριώτη από την ουδετερότητα στο πολιτικό προσκήνιο, για να διακριθεί στην πάλη του λαού για επιβίωση, εθνική ανεξαρτησία, μόρφωση. Στην τετράχρονη θύελλα του πολέμου και της Αντίστασης θα δοκιμαστούν μαζί με τις ικανότητες και οι πολιτικές της πεποιθήσεις, οι οποίες έκτοτε και ως το θάνατό της θα παραμείνουν σταθερές στο χώρο της αριστερής παράταξης και του σοσιαλισμού. Παράλληλα θα διαπιστώσουμε ότι οι παιδαγωγικές της αντιλήψεις, κάτω από τη συνεργασία του Γληνού θα προσανατολιστούν οριστικά προς το σοβιετικό μοντέλο σχολείου, το οποίο έχει ως πυρήνα του την πολυτεχνική κατάρτιση και τη σύνδεση μάθησης και εργασίας, και θα ωριμάσουν κατά την περίοδο της Κατοχής και του εμφυλίου για να δώσουν καρπούς την επόμενη δεκαετία.

Το αγωνιστικό τρίπτυχο «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» θα την οδηγήσει στο πλευρό αυτών που έβαλαν στόχο τους την απελευθέρωση της Ελλάδας από την συγκατοχή Γερμανών, Ιταλών και Βουλγάρων φασιστών, μέσα από οργανωμένες μορφές πάλης και Αντίστασης. Έτσι, θα συστρατευτεί στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) από την ίδρυσή του και θα λάβει μέρος σ’ όλες τις αγωνιστικές κινητοποιήσεις, που θα διοργανώσει. Θα σταθεί επίσης στο πλευρό των νέων με την εκλογή της ως μέλος της Κεντρικής Επιτροπής (ΚΕ) της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων (ΕΠΟΝ), σε ρόλο διαφωτιστικό και καθοδηγητικό. Με την ιδιότητα της παιδαγωγού κυρίως θα δραστηριοποιηθεί στη Γραμματεία της Παιδείας της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) και μαζί με τους παιδαγωγούς του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ θα εκπονήσει το «Σχέδιο μιας Λαϊκής Παιδείας», που αποτελεί την εκπαιδευτική μεταρρυθμιστική πρόταση της ΠΕΕΑ, ενόψει της νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας, που προσδοκούσαν να προκύψει, αλλά και το σταθερό υπόβαθρο κάθε εκπαιδευτικής μεταρρυθμιστικής πρότασης των σοσιαλιστικών παιδαγωγών του τόπου.

Στην πορεία της και μετά από τις αποτυχημένες προσπάθειες εκσυγχρονισμού του σχολείου, ακολουθώντας τα ίχνη του Γληνού, αλλά αργότερα από εκείνον, στράφηκε προς το μαρξισμό. Οι μαρξιστικές βέβαια επιλογές της είναι εμφανείς στην αρθρογραφία της που καλύπτει την πρώτη δεκαετία του μεσοπολέμου, αλλά θα οριστικοποιηθεί μετά το 1940. Μετά την απελευθέρωση θα συνεργαστεί με την «επιστημονική εταιρεία μελέτης νεοελληνικών προβλημάτων», «Επιστήμη -Ανοικοδόμηση» (ΕΠ-ΑΝ), κυρίως σε θέματα της αρμοδιότητάς της. Για την περαιτέρω προώθηση των εκπαιδευτικών προβλημάτων, θα πρωτοστατήσει στην επανίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Παράλληλα, συνεπής στην απόφαση του ΚΚΕ θα συνεργαστεί για τη δημιουργία γυναικείου τμήματος με την ονομασία «Πανελλήνια Ομοσπονδία Γυναικών» (ΠΟΓ), καθώς και για την ίδρυση του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου (Ε/Σ).

Όλη αυτή η δραστηριότητα θα συνοδευτεί από μια πλούσια αρθρογραφία με θέματα παιδαγωγικά, πολιτικά και θέματα σχετικά με την ψυχολογία του παιδιού μετά τον πόλεμο, με την προστασία μητέρας και παιδιού και την κοινωνική καταξίωση της γυναίκας. Ως την ημέρα που θα πάρει το δρόμο της εξορίας για να πληρώσει το τίμημα, όχι μόνο της αντιφασιστικής και αντιστασιακής της δράσης κατά την Κατοχή, αλλά και γιατί στο εξής και ως το τέλος της ζωής της θα δίνει τους πολιτικούς και παιδαγωγικούς της αγώνες επίσημα ως μέλος του ΚΚΕ.

Κατά τα δύσκολα μετεμφυλιακά χρόνια, τα και «πέτρινα χρόνια» αποκαλούμενα, μακριά από το σχολείο αλλά πάντα κοντά στο πλευρό του αγωνιζόμενου λαού θα εξακολουθήσει να δίνει τις μάχες της για την απελευθέρωση της γυναίκας, για την προστασία του παιδιού, για την πνευματική καθοδήγηση της νεολαίας, για την εκδημοκρατικοποίηση του σχολείου, για την ειρήνη και την ελευθερία των λαών μέσα από μια πλούσια προσωπική και συγγραφική παρουσία σε όλο τις εκφάνσεις της πολιτικοκοινωνικής ζωής της χώρας.

Με τη Ρόζα  Ιμβριώτη κλείνει η μεγάλη σειρά των παιδαγωγών του δημοτικισμού. Αλλά το έργο και η δράση της αποκαλύπτουν ότι ο αγώνας της δεν ήταν μόνο για τη γλώσσα. Ήταν ένας αγώνας διαρκής, επίμονος και συνεπής για να αποκτήσει η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση κοινωνική υποδομή.

Η Ρέα γέννησε τον τελευταίο γιο της από τον Κρόνο στην αγκαλιά της μητέρας της της Γαίας. Περίμενε με υπομονή τον μικρούλη Δία, αυτό το όνομα δόθηκε στον νεογέννητο θεό με το φωτεινό πρόσωπο, να θηλάσει για να πάρει τις θεμελιακές του δυνάμεις από το μητρικό γάλα. Μόλις χόρτασε ο μικρός και κοιμήθηκε στην ασφαλή αγκαλιά της, η Ρέα αποχαιρέτησε τους δικούς της. Πριν φύγει όμως τους φανέρωσε πως θα πήγαινε τον μικρό Δία στην Κρήτη.

-Εκεί, τους είπε, θα τον κρύψω στο «ΑἰγαῖονὋρος», «Ιδαίον Άντρον» θα το λένε οι άνθρωποι αργότερα, όπου το θείο βρέφος θα προστατεύεται από τους Κουρήτες και θα τρέφεται από την Αμάλθεια Αίγα για να μεγαλώσει γρήγορα.  Οι Κουρήτες θα προετοιμάσουν τον νέο ηγέτη του σύμπαντος. Θα του διδάξουν τον μεγάλο του προορισμό, που είναι  να διώξει τον πατέρα του από την εξουσία και να την μοιραστεί μαζί με τα αδέλφια του.

-Αυτό είναι κάτι καινούργιο, αναφώνησε ο Υπερίων. Ούτε ο Ουρανός δέχτηκε ποτέ να μοιραστεί την εξουσία του ούτε ο Κρόνος. Κυνήγησαν και οι δύο με πείσμα την μονοκρατορία. Να λοιπόν που ένας νέος επίδοξος άνακτας δεν διστάζει να κάνει ένα βήμα πίσω στις φιλοδοξίες του, προκειμένου να οδηγήσει την ανθρωπότητα ένα βήμα μπροστά.

-Θα το κάνει όμως, αν θέλει να παραμείνει στην εξουσία, είπε η Γαία. 

 Έτσι και έγινε. Ο Τιτάνας Υπερίων έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για το πώς θα εξελιχθεί η υπόθεση, συνεπώς είχε κάθε λόγο να τριγυρίζει πολύ συχνά πάνω από το όρος, στην σπηλιά του οποίου μεγάλωνε ο νέος θεός, ο μελλοντικός πατέρας θεών και ανθρώπων. Και πράγματι σύμφωνα με τις προφητείες και τις επιταγές, όταν μεγάλωσε ο Δίας, όταν ένοιωσε άντρας, ανέβηκε στο ανάκτορο του Κρόνου και πατέρα του. Μόλις τον είδε ο κοσμοκράτορας τον αναγνώρισε αμέσως και ταράχτηκε. Ένοιωσε βαθειά στην ψυχή του πως έφτασε το πλήρωμα του χρόνου, που θα κλείσει τον κύκλο και της δικής του βασιλείας. Έκρυψε όμως τις σκέψεις του  και χωρίς να σηκωθεί από τον θρόνο του ρώτησε υπεροπτικά τον Δία τι ζητά. Με θάρρος ο γιος του ξεκαθάρισε τον σκοπό της παρουσίας του εκεί.

-Τα αδέλφια μου, ο Άδης και ο Ποσειδώνας, τα οποία κρατάς ακόμη φυλακισμένα στα σπλάχνα σου, καθώς και εγώ ζητούμε να αποχωρήσεις από την εξουσία αυτού του κόσμου και να μας παραχωρήσεις τον θρόνο. Όσο καιρό κυβέρνησες, έδειξες απληστία για τα εγκόσμια. Κατάπιες τα παιδιά σου, γιατί δεν ήθελες να χάσεις την εξουσία. Κλείδωσες τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες στα τάρταρα, τους στέρησες την ελευθερία από φόβο προς την δύναμή τους. Και γενικά η όλη πολιτική σου ήταν μονόπλευρη, απολυταρχική  και αδηφάγα προς τους άλλους Τιτάνες, αλλά και προς τα ζώα της γης, τα οποία ουδέποτε έδειξες να τα νοιάζεσαι, αντίθετα  δεν δίσταζες να τα καταβροχθίζεις.

Όση ώρα ο Κρόνος άκουγε το κατηγορητήριο εναντίον του από τον γιο του, σκεφτόταν τρόπους  να αντιμετωπίσει τον ανταγωνιστή του θρόνου του. Δεν θα υποχωρούσε βέβαια χωρίς να πολεμήσει, όπως έκανε ο Ουρανός. Θα έδινε την μάχη του ως το τέλος. Γιατί όποιος δεν αντιστέκεται, όποιος παραδίνεται αμαχητί, είναι από την αρχή νικημένος.

-Τί σκέπτεσαι να κάνεις; Ρωτά τον Δία το ίδιο υπεροπτικά. Γιατί δεν περιμένεις βέβαια από μένα να φύγω, επειδή μου το ζητάς. Ο θρόνος είναι δικός μου, αγωνίστηκα να το κερδίσω από τον Ουρανό και δεν πρόκειται να τον παραχωρήσω ούτε σε σένα ούτε στα αδέλφια σου, τα οποία, σου θυμίζω, είναι ακόμα θαμμένα μέσα μου και εγώ κανονίζω την ζωή τους. 

-Δεν θα κρατήσει αυτό για πολύ ακόμη, του απάντησε με το ίδιο θάρρος ο Ζεύς. Επειδή όμως δεν θέλω να χρησιμοποιήσω βία, σε προκαλώ σε μονομαχία. Ο ηττημένος θα κάνει ό,τι ο νικητής του ζητήσει.

Ο Κρόνος βρέθηκε σε μεγάλο δίλημμα. Έμεινε για λίγο σιωπηλός. Αν έλεγε ότι δεν δέχεται να μονομαχήσει, θα τον κατηγορούσαν για δειλό. Αν όμως σηκωνόταν αμέσως να αντιμετωπίσει τον φουριόζο νεαρό, είχε ελπίδα να νικήσει. Ήταν γερός, δυνατός και είχε πείρα. Τα ζύγισε όλα προσεκτικά και πήρε το ρίσκο. Σηκώθηκε όρθιος. Στάθηκε απέναντι από τον Δία. Έβγαλε τα ρούχα του. Φάνταξε ένας γυμνός γίγαντας. Το ίδιο αμέσως έκανε και ο Δίας. Και σε τίποτε δεν υστερούσε από τον πατέρα του σε κορμοστασιά και μεγαλείο. Οι δύο γυμνοί άντρες  αναζήτησαν γρήγορα γη. Κατέβηκαν από το βουνό στην πεδιάδα και πιάστηκαν στα χέρια. Η μονομαχία κράτησε πολλές ημέρες. Την παρακολούθησε με ενδιαφέρον όλο το σύμπαν. Και την μια η νίκη έγερνε προς τον Κρόνο και την άλλη η νίκη έγερνε προς τον Δία. Έκανε τόση δυνατή εντύπωση και είχε τέτοια τεράστια απήχηση στον κόσμο η πάλη αυτή, ώστε χιλιάδες χρόνια μετά οι άνθρωποι την περνούσαν στην ποίησή τους και την τραγουδούσαν, όταν μιλούσαν για μονομαχίες δυνατών ανδρών, όπως στην μονομαχία του Διγενή και του Χάροντα.

 Κι επήγαν και παλέψανε στα μαρμαρένια αλώνια

Κι όθε χτυπάει ο Διγενής το αίμα αυλάκι κάνει

Κι όθε χτυπάει ο Χάροντας, το αίμα τράφο κάνει.

Όμοια αποδείχτηκαν σε αυτόν τον αγώνα και οι δύο σκληροί και ανελέητοι μονομάχοι. Τελικά λύγισε ο Κρόνος. Ο Δίας ως νεότερος είχε τεράστιες αντοχές και κατέβαλε τον πατέρα του. Σωριασμένος στο έδαφος ο κοσμοκράτορας, νικημένος και ντροπιασμένος άκουγε το σύμπαν να χειροκροτεί και να ζητωκραυγάζει τον νέο νικητή. «Ο βασιλεύς απέθανε, ζήτω ο βασιλεύς».  Έμεινε σε αυτήν την θέση κάμποσο, τόσο, όσο άρεσε στον Δία.  Κατόπιν ο Δίας τον βοήθησε να σηκωθεί και να καθίσει σε μια πέτρα.

-Τώρα, του λέει, ήλθε η ώρα να απελευθερώσεις τα αδέλφια μου. Να τα βγάλεις από μέσα σου.

Ο Κρόνος υπάκουσε, άνοιξε το τεράστιο στόμα του  και έσκυψε. Σύντομα άρχισαν να βγαίνουν από μέσα του τα παιδιά του. Μαζί, βγήκε και η σπαργανωμένη πέτρα, η πέτρα της απάτης.

Ποιος είναι ο ήρωας; Σύμφωνα με τον Ησύχιο είναι ο δυνατός, ο ισχυρός, ο ευγενής, ο σεβαστός. Είναι ακόμη ο έξοχος, ο θαυμάσιος,  ο ημίθεος. Θέλει να ξεχωρίζει, επιδιώκει να στέκεται πιο ψηλά, γι αυτό αποδεικνύει με κάθε ευκαιρία ότι μπορεί να προστατεύει τους συνανθρώπους του. Είναι  φιλότιμος, επιθυμεί να τον τιμούν οι άλλοι και να αναγνωρίζουν την αξία και την ικανότητά του. Ενδιαφέρεται πολύ για την υστεροφημία του. Αλλά για να προστατεύει τους ανθρώπους της χώρας του πρέπει να διακρίνεται και από πολεμική αρετή, δηλαδή να διακρίνεται από ανδρεία, από παλικαριά. Διότι ο πολεμικά ενάρετος πολεμά με αυτοθυσία για την προστασία της χώρας του, της φυλής του και έχει μόνον δύο επιλογές, ή να  νικήσει ή να πέσει στο πεδίο της μάχης.

Ποιος είναι ο δαίμων;  Είναι ο θεός, η θεότητα. Είναι και η ψυχή, το πνεύμα. Είναι ακόμη ο κλήρος, η μοίρα, η τύχη, το πεπρωμένο. Είναι και ο δαήμων, αυτός που αντιλαμβάνεται, που γνωρίζει. Είναι  ο έξυπνος, ο έμπειρος, το μυαλό του κινείται σαν την αστραπή, θυμίζει δαυλό που βγάζει φλόγες, ζεσταίνει και φωτίζει τον άνθρωπο, γι αυτό η λέξη συνδέθηκε με την δάδα, από όπου το θέμα δαι-, και το ρήμα δαίομαι που θα πει φλέγομαι,  καίγομαι από εσωτερική φωτιά, σπινθηροβολώ, λαμποκοπώ στο σώμα και στο μυαλό. Ως εκ τούτου, για να θεωρείται κάποιος ότι είναι ικανός να κυριαρχεί στα μέλη του βασιλείου του και να τα προστατεύει από εξωτερικούς ή εσωτερικούς εχθρούς, δεν φτάνει μόνον να διακρίνεται από παλικαριά και δύναμη, αλλά να διακρίνεται και από εξυπνάδα και σύνεση. Ο ομηρικός ήρωας δεν ξεχωρίζει μόνον για τα σωματικά του προσόντα, αλλά και για τα πνευματικά. Είναι δηλαδή και ήρως και δαίμων. Μόνον με αυτήν την διπλή ιδιότητα ο άνακτας της ομηρικής εποχής αποδείκνυε εμπράκτως ότι βρίσκεται υψηλά, υψηλότερα από τους άλλους άνδρες της φυλής του, διότι είχε την εύνοια των θεών και ως εκ τούτου είχε και το χάρισμα να διοικεί και να κατευθύνει την ζωή των άλλων.

Πράγματι. Για να ρυθμίζει ο ένας τις ζωές των πολλών με την αποδοχή τους, απαιτείται να έχει μαζί του θεούς και δαίμονες.

Βασικοί παράγοντες που επηρεάζουν τη φύση των προβλημάτων, που θέτουν οι διάφορες ομάδες ικανότητας.

1. Τα κίνητρα για σχολική εργασία

            Σε πολλά σχολεία της Αμερικής κυρίως γνωρίζουμε ότι χωρίζονται οι τάξεις ανάλογα με τις επιδόσεις των μαθητών. Έτσι μαθητές που φοιτούν σε τμήματα μαθητών υψηλής ικανότητας, υιοθετούν μια θετική στάση απέναντι στο σχολείο, με τη βεβαιότητα ότι αυτό ικανοποιεί τις προσδοκίες τους. Το αντίθετο συμβαίνει με τους μαθητές που κρίθηκαν να φοιτήσουν σε τμήματα μαθητών πιο χαμηλού επιπέδου. Αυτός ο χωρισμός βέβαια είναι βολικός για το δάσκαλο, από την άποψη ότι έχει να προσαρμόσει τις απαιτήσεις του στο επίπεδο της τάξης που διδάσκει. Στα περισσότερα όμως σχολεία όπως και στην Ελλάδα το επίπεδο μαθησιακής ικανότητας της τάξης είναι μικτό. Αυτό καθιστά δύσκολο το έργο του έλληνα δάσκαλου, γιατί γι αυτόν μιλάμε τώρα. Παρόλα αυτά όμως εμείς αναλογιζόμενοι το όφελος των μαθητών που συνυπάρχουν με δυνατούς μαθητές, δε συνιστούμε αυτό το χωρισμό των τμημάτων. Γιατί οι καλοί λεγόμενοι μαθητές και δυνατοί στην αντίληψη, δίνουν ευκαιρίες προβληματισμού και κινητοποίησης σε όλη την τάξη. Άλλωστε δεν είναι ποτέ σίγουρο ότι ένας μαθητής που κρίθηκε να φοιτήσει σε μια τάξη χαμηλού μαθησιακού επιπέδου, έχει και τα δικά του πνευματικά όρια χαμηλά. Το πιθανότερο είναι να μη διαθέτει ακόμη την κατάλληλη ωριμότητα, η οποία είναι θέμα χρόνου να βρει τα επίπεδά της. Σε μία τάξη λοιπόν με μικτά πνευματικά ενδιαφέροντα, εκείνο που πρέπει να προσέξει ο διδάσκων είναι η ποιότητα της ύλης που θα παραδώσει και ο τρόπος παρουσίασής της στους μαθητές, με την επιδίωξη να καλύψει κατά το δυνατόν τις απαιτήσεις των μαθητών του. Ο άπειρος δάσκαλος θα περάσει δύσκολες ώρες μες την τάξη, αν το μάθημά του είναι ανιαρό και δεν ανταποκρίνεται στις δυνατότητες των ακροατών του.

2. Υπομονή και κατανόηση από τον δάσκαλο

Ο δάσκαλος πρέπει να διακρίνεται από απεριόριστη υπομονή και κατανόηση, γενικά με τους μαθητές, αλλά ειδικά με αυτούς που παρουσιάζουν δυσκολίες στην κατανόηση και απόδοση του μαθήματος. Το πιθανότερο είναι ότι δεν μαθαίνει ο μαθητής, όχι γιατί είναι εκ φύσεως αδιάφορος, αλλά επειδή δεν μπορεί να καταλάβει κάποιες έννοιες. Τα παιδιά που επικρίνονται συχνά από το δάσκαλο ιδιαίτερα αν έχουν ήδη μια τάση προς τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, θα χάσουν την εμπιστοσύνη τους στις ικανότητές τους και θα έχουν κατά συνέπεια μειωμένη επίτευξη.

3. τα κριτήρια της επιτυχίας και της αποτυχίας

Οι μαθητές που αποτυγχάνουν στο σχολείο θεωρούν υπεύθυνο το σχολείο και το δάσκαλο για την αποτυχία τους, και ίσως να μην έχουν άδικο. Ο δάσκαλος στην τάξη την ελληνική, που εργάζεται με πολλά επίπεδα ικανότητας, οφείλει να μελετήσει προσεκτικά τους μαθητές του και να βεβαιωθεί ότι οι προσδοκίες του να είναι ρεαλιστικά προσαρμοσμένες στις πραγματικές ικανότητες και ανάγκες των μαθητών. Γι αυτό φροντίζει να διαφοροποιεί τα κριτήρια της επιτυχίας ανάλογα με τις δυνατότητες των μαθητών του. Έτσι μόνο θα αποκτήσουν αυτοπεποίθηση οι νέοι μας, όταν αισθανθούν ότι κι αυτοί κάπου μπορούν να πετύχουν.

4. Ο εξοπλισμός και τα βοηθήματα.

Αυτό συμβαίνει σε τάξεις όπου το μαθησιακό επίπεδο των μαθητών ποικίλλει. Και σ’ αυτή την περίπτωση οφείλει να ποικίλλει και ο εξοπλισμός της τάξης, να ανταποκρίνεται κατά το δυνατό σε πολλά μαθησιακά επίπεδα, για να κρατάει το ενδιαφέρον των μαθητών. Το βιβλίο για παράδειγμα μπορεί να είναι γραμμένο έτσι που να μην ανταποκρίνεται σε μαθητές που έχουν μια πνευματική ωριμότητα, ενώ καλύπτει τους μαθητές που είναι βραδυμαθείς. Ο καλός δάσκαλος χρησιμοποιεί τη διορατικότητα και την εφευρετικότητά του για να έχουν τα παιδιά στο μέτρο του δυνατού μαθησιακά εργαλεία κατά το δυνατόν προσαρμοσμένα στις ανάγκες τους, δηλ. στις ικανότητες και τα διαφέροντά τους. Και να μη ξεχνάμε το διαφέρον αποτελεί παράγοντα κλειδί στη μείωση της συχνότητας των διασπαστικών συμπεριφορών.

Συμπεριφορά και φύλο

Οι αριθμοί δείχνουν ότι οι διασπαστικές συμπεριφορές είναι συχνότερες στα αγόρια, καθώς και οι δυσκολίες που οδηγούν στις αποτυχίες και τις απογοητεύσεις. Ανεξάρτητα από το ποσοστό των μαθητών, αγοριών ή κοριτσιών, ο καλός δάσκαλος θα προσπαθήσει να ελαχιστοποιήσει τις διαφορές, δίνοντας και στα δύο φύλα τις ίδιες ευκαιρίες και την ίδια ενθάρρυνση. Δεν θα εμφανίσει αδικαιολόγητες διαφορές στις προσδοκίες του από τις αντρικές και γυναικείες συμπεριφορές και δεν θα χρησιμοποιήσει κατά το δυνατόν διαφορετικές στρατηγικές ελέγχου. Θα επαινεί το ίδιο αγόρια και κορίτσια για τις ίδιες επιτυχίες. Παράλληλα δε δεν θα ξεχνά να αντιμετωπίζει τις εκρήξεις τους εξατομικευμένα.

Συμπεριφορά και κοινωνικοοικονομική κατάσταση 

1. Το παιδί που προέρχεται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον, πιθανόν να έχει μειωμένη αυτοεκτίμηση

2..Το παιδί που προέρχεται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον, έχει πιο πολλές πιθανότητες να αντιμετωπίσει μια σύγκρουση μεταξύ σπιτιού και σχολείου, αναφορικά με τις αξίες και τις αρχές που διδάσκονται στο σχολείο. 

3. Το παιδί που προέρχεται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον, έχει πιο πολλές πιθανότητες να βρεθεί σε ομάδες χαμηλής ικανότητας, αν ο εκπαιδευτικός δεν αντιληφθεί εγκαίρως τις αιτίες δυσκολίας προσαρμογής του στην τάξη.

4. Τα παιδιά που προέρχονται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον δυσκολότερο αποφασίζουν να κάνουν θυσίες στη μελέτη τους για το καλύτερο μέλλον, φαινόμενο που δεν συναντάται στους μαθητές που προέρχονται από υψηλότερα οικονομικά στρώματα.

Συμπεριφορά και πολιτισμός

Το γεγονός έχει να κάνει με την εθνική ομάδα καταγωγής του παιδιού και με τις παραδοσιακές συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν την ομάδα αυτή. Είναι προφανές ότι οι πολιτισμικές μεταβλητές μπορούν να επικαλύπτονται με τις κοινωνικοοικονομικές, με την έννοια ότι ορισμένες εθνικές ομάδες μπορεί να υποφέρουν έντονα και από κοινωνική και οικονομική στέρηση. Παράλληλα η ετερότητα εισάγει και παράγοντες, που αν δε ληφθούν σοβαρά υπόψη και από το δάσκαλο και από το σχολείο είναι δυνατόν να επηρεάσουν αρνητικά το παιδί και να οδηγηθεί σε ακρότητες ικανές να διασαλεύσουν τον έλεγχο της τάξης. Οι αιτίες της σύγκρουσης πηγή τους θα έχουν τη διαφορετικότητα ανάμεσα σ’ αυτό που κουβαλούν μέσα τους και σ’ αυτό που διδάσκονται στο σχολείο. Το βέβαιο είναι ότι το σχολείο παίζει ένα ζωτικό ρόλο στην εξασφάλιση της διαφυλετικής αρμονίας μέσα στην πολυπολιτισμική μας κοινωνία και πρέπει με κάθε μέσο να σταθεί στο ύψος και αυτής της αποστολής, του με κύριο εκπρόσωπο τον εκπαιδευτικό, το δάσκαλο, τον καθηγητή.

1. Οι θρησκευτικοί και ηθικοί κώδικες συμπεριφοράς, που είναι πιο αυστηροί σε ορισμένες πολιτισμικές ομάδες, είναι δυνατόν να οδηγήσουν πρώτα σε εσωτερικές και γρήγορα σε εξωτερικές συγκρούσεις.
2. Η τήρηση των θρησκευτικών εθίμων μπορεί αφενός να επηρεάσει την απόδοση των μαθητών, π.χ. περίοδοι μεγάλης νηστείας, αφετέρου δε κάποιες θρησκευτικές ιδιαιτερότητες πιθανόν να προκαλέσουν πειράγματα, τσακωμούς  κ.λ.π. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις ο δάσκαλος αγρυπνά. 
3. Μπορεί να αναπτυχθούν αντιπαλότητες και εχθρότητες ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες. Σκοπός του δασκάλου θα είναι να βοηθήσει τα παιδιά να καταλάβουν, να κατανοήσουν αυτές τις διαφορές και να τις σεβαστούν.
4. Τα παιδιά που προέρχονται από άλλες εθνικές ομάδες σίγουρα αντιμετωπίζουν δυσκολίες με τη γλώσσα. Αυτό τους δημιουργεί προβλήματα επικοινωνίας, από αδυναμία κατανόησης των εννοιών. Το γεγονός ο δάσκαλος οφείλει να το λάβει πολύ σοβαρά υπόψη και να το αντιμετωπίσει ανάλογα.
5. Ο εκπαιδευτικός πρέπει, όταν μελετά τις συμπεριφορές ατόμων διαφορετικών εθνοτήτων, να λάβει πολύ σοβαρά υπόψη και την ιδιοσυγκρασία των αλλόγλωσσων μαθητών του, προκειμένου να επιτύχει τον έλεγχο της τάξης.

Πολλές συζητήσεις γίνονται σχετικά με τις συμπεριφορές των μαθητών μας. Ας αναζητήσουμε τα αίτια της παιδικής συμπεριφοράς.

Διαφορές συμπεριφοράς που συνδέονται με την ηλικία

1. Οι απαιτήσεις και οι προσδοκίες των παιδιών από τους δασκάλους αλλάζουν με την αύξηση της ηλικίας.

2. Οι σχέσεις των παιδιών μεταξύ τους αλλάζει, καθώς αυτά μεγαλώνουν.

3. Αυξάνεται η ανάγκη των παιδιών όσο μεγαλώνουν να υποστηρίξουν το κύρος και το γόητρό τους στα μάτια της τάξης.

4. Τα παιδιά ψηλώνουν και μεγαλώνουν με το χρόνο

5. Οι έφηβοι έχουν την τάση να επικρίνουν τις συμπεριφορές των ενηλίκων

6. Οι έφηβοι κατηγορούν τους ενήλικες για τις δικές τους αποτυχίες.

7. πόσο χρόνο μπορούν τα παιδιά να παρακολουθούν το δάσκαλο;

8. Γίνονται πιο δύσκολα τα παιδιά όσο μεγαλώνουν;

Ι. Συμπεριφορά και ικανότητα Βασικοί παράγοντες που επηρεάζουν τη φύση των προβλημάτων, που θέτουν οι διάφορες ομάδες ικανότητας.

1. Τα κίνητρα για σχολική εργασία

2. Υπομονή και κατανόηση από το δάσκαλο

3. Τα κριτήρια της επιτυχίας και της αποτυχίας

4. Ο εξοπλισμός και τα βοηθήματα.

Συμπεριφορά και φύλο

Συμπεριφορά και κοινωνικοοικονομική κατάσταση 

1. Το παιδί που προέρχεται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον, πιθανόν να έχει μειωμένη αυτοεκτίμηση

2..Το παιδί που προέρχεται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον, έχει πιο πολλές πιθανότητες να αντιμετωπίσει μια σύγκρουση μεταξύ σπιτιού και σχολείου, αναφορικά με τις αξίες και τις αρχές που διδάσκονται στο σχολείο. 

3. Το παιδί που προέρχεται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον, έχει πιο πολλές πιθανότητες να βρεθεί σε ομάδες χαμηλής ικανότητας, αν ο εκπαιδευτικός δεν αντιληφθεί εγκαίρως τις αιτίες δυσκολίας προσαρμογής του στην τάξη.

4. Τα παιδιά που προέρχονται από ένα οικονομικά μη προνομιούχο περιβάλλον δυσκολότερο αποφασίζουν να κάνουν θυσίες στη μελέτη τους για το καλύτερο μέλλον, φαινόμενο που δεν συναντάται στους μαθητές που προέρχονται από υψηλότερα οικονομικά στρώματα.

Συμπεριφορά και πολιτισμός

1. Μπορεί να αναπτυχθούν αντιπαλότητες και εχθρότητες ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες. Σκοπός του δασκάλου θα είναι να βοηθήσει τα παιδιά να καταλάβουν, να κατανοήσουν αυτές τις διαφορές και να τις σεβαστούν.
2. Τα παιδιά που προέρχονται από άλλες εθνικές ομάδες σίγουρα αντιμετωπίζουν δυσκολίες με τη γλώσσα. Αυτό τους δημιουργεί προβλήματα επικοινωνίας, από αδυναμία κατανόησης των εννοιών. Το γεγονός ο δάσκαλος οφείλει να το λάβει πολύ σοβαρά υπόψη και να το αντιμετωπίσει ανάλογα.
3. Ο εκπαιδευτικός πρέπει, όταν μελετά τις συμπεριφορές ατόμων διαφορετικών εθνοτήτων, να λάβει πολύ σοβαρά υπόψη και την ιδιοσυγκρασία των αλλόγλωσσων μαθητών του, προκειμένου να επιτύχει τον έλεγχο της τάξης.

Το σχολείο και οι Δάσκαλοι έχουν ευθύνη για τα φαινόμενα προβληματικής συμπεριφοράς

Ο δάσκαλος ως πρότυπο

Οι δάσκαλοι δεν συνειδητοποιούν πάντοτε πόση επίδραση ασκούν και πόσο μόνιμο είναι το ίχνος που αφήνουν στα παιδιά.

Όταν τα παιδιά κοιτάζουν το δάσκαλο και βλέπουν το είδος του ανθρώπου που θα ήθελαν να γίνουν, τότε αυτός ο δάσκαλος τους έχει προσφέρει ένα δώρο που συναγωνίζεται σε αξία όλη την τυπική διδασκαλία που τους δόθηκε. 

Δάσκαλοι

1. Κινείστε το ενδιαφέρον της τάξης. Πολύ βασικό στοιχείο μάθησης. 
2. Αποφύγετε τους προσωπικούς μανιερισμούς. Γλιτώνετε έτσι και τα παρατσούκλια.
3. Να είστε αμερόληπτοι. Η αμεροληψία θεωρείται από όλα τα παιδιά βασική αρετή του δασκάλου
4. Να έχετε χιούμορ. Και το χιούμορ θεωρείται βασική αρετή μετά την αμεροληψία.
5. Να αποφεύγεται τις περιττές απειλές. Γιατί όταν μια απειλή διατυπωθεί πρέπει να εφαρμοστεί.
6. Να είστε ακριβείς. Τόσο στην αρχή του μαθήματος όσο και στο τέλος του.
7. Να αποφεύγεται το θυμό. Γιατί μπορεί να πείτε πράγματα, για τα οποία θα μετανιώσετε αργότερα. Άσε που ο θυμωμένος καθηγητής είναι και αστείος.
8. Να αποφεύγετε την υπερβολική οικειότητα. Χάνετε το κύρος σας. Όλα θέλουν μέτρο.
9. Δώστε ευκαιρίες για υπευθυνότητα. Η ανάθεση ευθυνών στα παιδιά αποδεικνύει και την εμπιστοσύνη του δάσκαλου και τα κάνει συμμέτοχα στη μαθησιακή διαδικασία
10. Προκαλέστε την προσοχή. Ο καλός δάσκαλος πρέπει να βρει τον τρόπο.
11. Αποφεύγετε να ταπεινώνετε τα παιδιά. Η ταπείνωση των παιδιών και τα παιδιά τραυματίζει και το κύρος του δασκάλου μειώνει. Δεν ανταγωνιζόμαστε τα παιδιά, δεν τα ειρωνευόμαστε, δεν τα σαρκάζουμε.
12. Να βρίσκεστε σε ετοιμότητα. Να γνωρίζετε ανά πάσα στιγμή τι συμβαίνει στην τάξη.
13. Να χρησιμοποιείτε θετική γλώσσα. Η έμφαση να είναι σ’ αυτό που θέλουμε να κάνουν τα παιδιά και όχι σ’ αυτό που δεν θέλουμε.
14. Να φέρεστε με αυτοπεποίθηση και σιγουριά.
15. Να είστε καλά οργανωμένοι και προετοιμασμένοι.
16. Δείξτε ότι αγαπάτε τα παιδιά. Δείξτε το με λόγια και με έργα για να κερδίσετε την εμπιστοσύνη των μαθητών σας.

Ο έξυπνος δάσκαλος πρέπει να πιστεύει ότι το παιδί καταλαβαίνει πολύ καλά τι ζητάει από αυτό ο δάσκαλος όταν επιχειρεί να του αλλάξει τη συμπεριφορά και να το προσαρμόσει σε επιθυμητά κοινωνικά πρότυπα. Και με δική του απόφαση θα αλλάξει και θα συνεργαστεί ή θα μείνει στο περιθώριο. Η άποψη αυτή βλέπει το παιδί ως αυτεξούσιο άτομο και όχι ως χειραγωγούμενο. Είναι τιμητική αντίληψη, γιατί αντιμετωπίζει το παιδί ως άτομο με ελεύθερη βούληση, δικαίωμα επιλογής και όχι θύμα των περιστάσεων.

Το ποίημα έγραψε ο Πάνος Σταθόγιαννης.

Πάω να σκοτώσω ανθρώπους, λέει ο άνθρωπος.

Κι αυτούς που σπέρνουν το σιτάρι;

Ναι, κι αυτούς που σπέρνουν το σιτάρι.

Κι αυτούς που παίζουν μουσική;

Ναι, κι αυτούς που παίζουν μουσική.

Και τις γυναίκες με τα μαλακά υπογάστρια;

Ναι, και τις γυναίκες με τα μαλακά υπογάστρια.

Και τα παιδιά με τα τόσο, τόσο, τόσο μεγάλα μάτια;

Ναι, και τα παιδιά με τα τόσο, τόσο, τόσο μεγάλα μάτια.

Πάει και σκοτώνει ανθρώπους ο άνθρωπος.

_________________

«ΤΟ ΓΥΑΛΙ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΝΟΡΟ – 51 κείμενα», εκδόσεις Bibliotheque, Μάιος 2023.

Η Άντζι Ραυτοπούλου το έγραψε για τους 200 κομουνιστές που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή, γι αυτούς που αγωνίστηκαν για το δίκαιο και για μια καλύτερη ζωή των ανθρώπων.

«Κόκκινη δικαίωση»
Διαλέγω τους δικούς μου ανθρώπους

-αυτούς διαλέγω-
που θα περιφρουρήσουν το ψωμί, σαν να ήταν από πάντα χορτάτοι,
αυτούς που θα μοιράσουν τον ήλιο μέσα απ’ την παλάμη τους τόσο λεύτερα,
σαν να ορίζουν το φως

-αυτούς διαλέγω-
που θα πολεμήσουν τ’ άστρα να γίνουν κόκκινες πατρίδες,
με μυριάδες καρδιές στον ρυθμό του τύμπανου,
αυτούς που θα πλημμυρίσουν τις θάλασσες καράβια μ’ ελπίδες,
σαν τους παλιούς καπεταναίους με τους ουρανούς στις πλάτες
-αυτούς διαλέγω.-
Διαλέγω αυτούς που την πόρτα τους θ’ αφήσουν ανοιχτή στον δρόμο,
σαν να είναι ο δρόμος μιά ολάκερη αγκαλιά γαρούφαλλα,
διαλέγω αυτούς που στην μασχάλη τους θα κουβαλούν την δικαιοσύνη,
σαν να είναι ένα κατακόκκινο μαντήλι στ’ αγνάντι του κόσμου δεμένο…

Διαλέγω τους δικούς μου ανθρώπους, αυτούς με τις τρύπιες τσέπες
που ρέει από μέσα τους η αγάπη, σαν το ζεστό φαΐ π’ άφησε η μάνα
πριν δρασκελίσει το κατώφλι του σύμπαντος…

Διαλέγω τους δικούς μου ανθρώπους, αυτούς με τα καθάρια μάτια,
που το δάκρυ τους λαμπυρίζει διαμάντια και πολύτιμους λίθους από την Αφρική-αυτούς διαλέγω-που τραγουδούν για μιάν υπόθεση παγκόσμια,
αυτούς που έχουν έναν πονεμένο στίχο στο εκτελεσμένο τους στέρνο,
σαν να μην πάλιωσε ποτέ ο κόσμος και σαν εκείνοι
με την ψυχή τους ζυμωμένη μέλλον να έφεραν το πρώτο κυκλάμινο στο φως…
Διαλέγω την οικογένειά μου, αυτήν την μεγάλη συμφωνία
με τα φωνήεντα που διαπρέπουν στο φιλί…
Διαλέγω να ’μαι άνθρωπος, κομμουνιστής άνθρωπος ανάμεσα σε συντρόφους…

Δεν θα διψάσω, δεν θα πεινάσω, δεν θα πεθάνω,
διαλέγω τους δικούς μου ανθρώπους,
αυτούς στην ανηφοριά με το ξέσκεπο μέτωπο,
με τον καλπασμό τ’ ονείρου:

«Το πέλαγος ορίζοντας που ίδρωσε στο φως,
μιά εξαιρετική απείθεια με δέος που κραυγάζει
κι εσύ θεριό ανάρμοστο ν´αναρωτιέσαι πώς
μιά θύελλα ανεξέλεγκτα μέσα σου ωριμάζει.

Ακάματη διαδρομή αγώνα η ζωή,
των λίγων που ευτύχησαν τ´όνειρο να ορίσουν
κι εκείνων που αλύγιστοι με κόκκινη πνοή
εμπόρεσαν τον θάνατο γλυκά να τραγουδήσουν.

Ποτέ τους δεν λυγίσανε μικροί ταξιδευτές
σε ουρανό με νόημα που τον λαό κοιτάζει
κι είχανε στην παλάμη τους στο σήμερα, στο χθες
μια ιστορία αλλόκοτη στο σύμπαν να ταιριάζει.

Πολύχρωμη να βάψουνε κάθε γλυκειά στιγμή
στο μέλλον να καρφώσουνε το αύριο να αγιάζει,
σε σταυροδρόμι υψώσανε αιθέριο ουρανό
μια κόκκινη δικαίωση που στους λαούς ταιριάζει..»

Ανδρέας Κάλβος, Ωδή,  Εις Σάμον

Όσοι το χάλκεον χέρι

βαρύ του φόβου αισθάνονται,

ζυγόν δουλείας ας έχωσιν.

Θέλει αρετήν και τόλμην

η ελευθερία…

Προσέγγιση

Στην ωδήν αυτήν δύο έννοιες κυριαρχούν. Ελευθερία και δουλεία. Η ελευθερία ως έννοια και ως λέξη έχει την ηλικία του ανθρώπου, γιατί ο άνθρωπος γεννιέται για να είναι ελεύθερος. Ερμηνεύοντας σε βάθος και κατά γράμμα την λέξη, ανακαλύπτουμε ότι ελευθερία σημαίνει την αποφασιστική και δυναμική πορεία του θνητού προς το φως, προς τον ήλιο. Η ουσία της λέξης μας αποκαλύπτει την διαρκή και αποφασιστική  κίνηση από την γη προς τον ουρανό για τον άνθρωπο που επιθυμεί να δει το φως, τον ήλιο, τον Θεό. Η  θέαση του Θεού όμως, δεν χαρίζεται, κατακτιέται μετά από σκληρό αγώνα και ανυποχώρητη προσπάθεια. Συνεπώς,  η ελευθερία για τον άνθρωπο δεν έρχεται ως δώρο, είναι αποτέλεσμα αγώνα και κατάκτησης. Πολύ σοφά λοιπόν ο ποιητής τονίζει:

«θέλει ¢ρετήν καὶ τόλμην ἡ ἐλευθερία».

Ο ποιητής μιλώντας για την αρετή σε αυτούς τους στίχους αναφέρεται διπλά. Εννοεί από την μια την πολεμική αρετή που καλλιεργεί στον άνθρωπο αγωνιστικό φρόνημα προκειμένου να διεκδικήσει την αυτοδιάθεση. Από την άλλη εννοεί και την κοινωνική αρετή που οδηγεί στην διεκδίκηση μιας ζωής με ποιότητα σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο. Ποιοτική ζωή, το εὖ ζῆν κατά τον Αριστοτέλη, είναι το όνειρο του κάθε ανθρώπου. Αυτό, μόνον όποιος ξέρει να αγωνίζεται και να τολμά, το κερδίζει.

Η δουλεία ως έννοια και λέξη είναι νεότερη ηλικιακά από τον άνθρωπο, αφού δούλοι δεν υπήρχαν εξ αρχής. Η δουλεία ως κοινωνικό φαινόμενο προέκυψε από την διασάλευση της κοινωνικής ισορροπίας. Η κατά τα γράμματα σημασία της λέξης αποκαλύπτει συσσωρευμένη δύναμη που ρέει πιεστικά από πάνω προς τα κάτω και κατευθύνει την ανθρώπινη ενέργεια σε περιορισμένο και καθορισμένο εκ των προτέρων  χώρο. Η δουλεία επομένως ως έννοια έχει αντίθετη πορεία σε σχέση με την έννοια της ελευθερίας, διότι αυτή οδηγεί  προς τα επάνω, ενώ η δουλεία ως κατάσταση οδηγεί στο χώμα. Συνεπώς ο δούλος δεν έχει ούτε δικαιώματα ούτε περιθώρια επιλογής.  Πιέζεται αφενός από τις φυσικές του ανάγκες της επιβίωσης και αφετέρου από ανώτερές του δυνάμεις, ανθρώπινες πάντα, οι οποίες  καθορίζουν το ποσόν και το ποιόν της δράσης του, κατά συνέπεια και της βιωτής του. Ο Όμηρος στην Οδύσσεια ορίζει με δύο πολύ δραματικούς στίχους την κατάσταση του δούλου, (ρ 322-323).

Ἥμισυ γὰρ τ’ ἀρετῆς ἀποαίνυται εὐρύοπα Ζεὺς

ἀνέρος, εὗτ’ ἂν μιν κατὰ δούλιον ἧμαρ ἕλῃσιν.

Απόδοση:

Ο παντεπόπτης Δίας απογυμνώνει τον άνθρωπο από την μισή του αξιοπρέπεια,

από την στιγμή που αυτός θα περιέλθει σε κατάσταση δουλείας.

Ο εκ Μεγάρων ποιητής Θέογνης επίσης μας δίνει μια εξίσου δραματική εικόνα του σκλάβου (απ. 535-538).

Οὔποτε δουλείη κεφαλή ἰθεία πέφυκεν,

Ἀλλ΄αἰεί σκολιή, καὐχένα λοξόν ἒχει.

Απόδοση

Ποτέ η σκλάβα κεφαλή δεν στρέφεται ψηλά.

Ο σκλάβος πρέπει να έχει πάντα σκυμμένο κεφάλι και λαιμό.

Στις συνθήκες δουλείας ο άνθρωπος για να σηκώσει κεφάλι μία μόνη υποχρέωση προς τον εαυτό του και το κοινωνικό σύνολο έχει. Να σπάσει τα δεσμά του. Αν δεν το κάνει, αν δεν το αποτολμήσει, χάνει αυτό που τον ξεχωρίζει από τα άλλα ζώα, την ανθρωπιά της αρετής του ή την αρετή της ανθρωπιάς του. Και αυτό θα συμβαίνει όσο ο δούλος θα διακατέχεται από φόβο. Γιατί η δουλεία είναι γέννημα του φόβου και θρέμμα της ανασφάλειας και της ατολμίας. Όσοι φοβούνται, λέει ο Κάλβος, είναι γεννημένοι δούλοι και είναι άξιοι της μοίρας τους. Αυτοί που φλέγονται για την ελευθερία, αγωνίζονται να την κατακτήσουν.

Στην συνέχεια και για να γίνει περισσότερο κατανοητός αναφέρει το παράδειγμα του Ικάρου. Είναι πολύ εύστοχη η επιλογή του παραδείγματος. Ο Ίκαρος, προκειμένου να απαλλαγεί από το χρυσό κλουβί του Μίνωα, τόλμησε. Έφτιαξε μόνος του τα φτερά, για να πετάξει ψηλά, στο φως, στην ελευθερία.   Βέβαια πλήρωσε την αποκοτιά του με την ζωή του. Αλλά πέθανε από ψηλά και ελεύθερος. Ενώ το τολμηρό εγχείρημα έδωσε στον θάνατό του μεγαλείο. Γιατί όποιος χάνει την ζωή του για ένα ιδανικό, όπως είναι το ιδανικό της ελευθερίας, κερδίζει ένα μνήμα (μνήμη = θύμηση, ανάμνηση), έναν τόπο που θα τον θυμούνται οι επόμενες γενιές και θα τον έχουν παράδειγμα. Αντίθετα,

Αν γένης σφάγιον άτιμον

ενός τυράννου, νόμιζε

φρικτόν τον τάφον.

Όποιος αντίθετα πεθάνει σε συνθήκες δουλείας και τυραννίας έχει κατακτήσει έναν ταπεινό τάφο (τα+φως, τόπος όπου δεν φτάνει το φως), έναν τόπο χωρίς φως, γιατί κανένας δεν τον θυμάται ούτε τον μνημονεύει, αφού τίποτε δεν πρόσφερε στους ανθρώπους, όσο ζούσε και δεν αγωνίστηκε για το υπέρτατο αγαθό,  την ελευθερία.

Αγαπημένοι μου κι αγαπημένες μου,

είμαι τόσο συγκινημένος από την αποδοχή που είχε η απαγγελία του ποιήματός μου «Αρχαίο Μυστικό», που ανάρτησα την προηγούμενη Κυριακή! Με περιβάλατε με τόση αγάπη και με κάνατε με τα σχόλιά σας τόσο περήφανο! Ζητήσατε να δημοσιεύσω και το ποίημα με τους στίχους κι εγώ έφτιαξα ένα lyric video, έτσι ερασιτεχνικά για να σάς ευχαριστήσω! Χαίρομαι που καρπώνομαι την φιλία σας! Να είστε όλοι καλά και να χαίρεστε την αγάπη σας!

#lyricvideo#ποίηση#GiorgosManthos#panelliniospoiitikosdiagonismos#archaiomystiko

ΑΡΧΑΙΟ ΜΥΣΤΙΚΟ

Σ’ αναζητώ στου ταξιδιού

τις άοκνες φτερούγες,

να δίνεις φλόγα και πνοή

σ’ αφτέρουγη λαλιά,

σύγνεφα ν’ αποσχίζονται

στην κόγχη που κεντούσες

με κεραυνό που απλώνεται

στη ρίμα της βροχής.

Κι εκεί στου ήλιου την πυρά

που σβηεί την σκοτοδίνη,

να θυσσανώνεις τη σκιά

αστείρευτης πηγής,

στην κρήνη που ευφραίνονται

όλοι οι ανθοί στη φύση

κι όπου τ’ αγρίμια μάργωσαν

στου δένδρου τη θωριά.

Σε ψάχνω στα βαθύπλοα

σκάφανδρα των κρυμμένων

σημάτων που ξεβράστηκαν

σε άδυτα βυθών,

στα ανοιχτά των θαλασσών

θλιμμένων οριζόντων

που μαρτυρούν παράπονα

ξέμπαρκων εποχών.

Κι εκεί σε κύματα πνιχτά

που βράχος δεν τα στέργει,

γλάροι να κρώζουν εχθρικά

σε δίνη μαρασμού,

ο δεκαπεντασύλλαβος

στη γέφυρα σφαλίζει

πυξίδα από αλάβαστρο

χαμένου αστερισμού.

Σε βρήκα λυγερόκορμη

να σε πολιορκούνε ιππότες,

κλέφτες και φρουροί

αρχαίων μυστικών

κι εσύ θρύλους να πλέκεις

κι όνειρα να γνέθεις στα μαντήλια

που τους πετάς αγέρωχα

να πράττουν το ορθό.

Οι ποιητές, ατρόμητοι φύλακες

της μορφής σου

που ακέραια αντέξανε

στο μένος του καιρού,

να μάχονται πά’ στη στροφή

στου ήθους τ’ ακροβόλι

εσένα ν’ ενθρονίσουνε

στον στίχο τ’ ουρανού.

Σ’ είδα στου ονείρου μου

τ’ απάνθισμα

να ευωδιάζεις μύρο,

να κελαηδάς νανούρισμα

θλιμμένου αηδονιού.

Κι έγειρα να σ’ αφουγκραστώ,

ν’ αγγίξω τον σφυγμό σου

που πάλλεται σε κλίμακα

μινόρε του λυγμού.

Η θλίψη σου, σφραγίδα σου,

έρωτα που ανασαίνει

κι ο ίαμβος γλυκολαλιά

του πόνου του βωβού,

η δύναμη που την ψυχή,

μα και το νου ανασταίνει

και που κινεί τα νήματα

του αιώνιου ταξιδιού.

Γιώργος Μάνθος

Γ´Έπαινος

9ος Πανελλήνιος Ποιητικός Διαγωνισμός

υπό την αιγίδα του Συνδέσμου Φιλολόγων Λευκάδας, του Δήμου Λευκάδας και της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών