Xake

Xake jokoa, irudiak bere hasierako kokalekuan.

Sofonisba Anguissola (c. 1532-1625): Xake partida (1555)

Xakea bi jokalarirentzako mahai-jokoa edo kirola da. . Jokoaren helburua da jokalari bakoitzak, zuriak eta beltzak deitzen zaiena, bere koloreko xake-piezen armada kontrolatuz, aurkariaren erregea hiltzea, xake mate deitzen dena. Batzuetan, nazioarteko xakea edo mendebaldeko xakea esaten zaio, lotutako beste joko batzuetatik bereizteko, hala nola xiangqitik (txinatar x tuakea) eta shogitik (japoniar xakea). Xakearen historia dokumentatua VII. mendean hasten da, gutxienez, Indian chaturanga izeneko jokoa agertu zenean. Xakearen arauak, gaur egun ezagutzen den bezala, XV. mendearen amaieran sortu ziren Europan, eta XIX. mendearen amaieran estandarizatu eta onartu ziren unibertsalki. Gaur egun, xakea munduko joko ezagunenetako bat da, milioika pertsonak mundu osoan egiten dutena.

Xakea estrategia abstraktuko jokoa da, eta ez dago ezkutuko informaziorik, ez zorizko elementurik. 64 laukiko taula batean jokatzen da, 8 x 8ko lauki-sare batean. Hasieran, jokalari bakoitzak hamasei pieza kontrolatzen ditu: errege bat, dama bat, bi dorre, bi alfil, bi zaldun eta zortzi peoi. Zuriak mugitzen dira lehenik, eta ondoren beltzak. Partida irabazteko, aurkariaren erregeari xake matea egin behar da, hau da, ezinbestean harrapatuta geratu behar da. Partida berdinketan amaitzeko hainbat modu ere badaude.

Xake antolatua XIX. mendean sortu zen. Gaur egun, xake-txapelketak FIDEk (Nazioarteko Xake Federazioa) arautzen ditu nazioartean. Mundu osoan ezaguna den xakeko munduko lehen txapelduna, Wilhelm Steinitz, txapeldun izan zen 1886an; Gukesh Dommaraju da 2024ko munduko txapelduna. Xakearen hasieratik corpus teoriko izugarria garatu da. Xakeak, era berean, eragina izan du mendebaldeko kulturan eta artean, eta loturak ditu beste arlo batzuekin, hala nola matematikarekin, informatikarekin eta psikologiarekin.

Lehen informatikarien helburuetako bat xakean jokatuko zuen makina bat sortzea zen. 1997an, Garry Kasparov garaitu zuenean, Deep Blue partida batean munduko txapelduna irabazi zuen lehen ordenagailua bihurtu zen. Gaur egungo xake-motorrak giza jokalari onenak baino askoz indartsuagoak dira, eta eragin handia izan dute xakearen teoriaren garapenean; hala ere, xakea ez da ebatzitako jokoa.

Arauak

Xakearen arauak FIDEk (Fédération Internationale des Échecs; «Nazioarteko Xake Federazioa»), munduko xakearen erakunde zuzendariak, argitaratzen ditu bere Eskuliburuan. Nazioetako zuzendaritza-organoek edo afiliatu gabeko xake-erakundeek, argitaletxe komertzialek eta abarrek argitaratutako arauak desberdinak izan daitezke zenbait xehetasunetan. FIDEren arauak 2023an berrikusi ziren azken aldiz.

Prestaketa

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Hasierako posizioan: lehen lerroan: gaztelua, zalduna, alfila, dama, erregea, alfila, zalduna eta dorrea; bigarren lerroan: peoiak

Xake jokoak estilo ugaritan aurkezten dira. Staunton modeloa da ohikoena, eta lehiaketetarako eskatu ohi dena. Xake jokoak bi koloretako piezekin datoz, zuria eta beltza deituak, edozein dela ere haien benetako kolorea; kolore jokoak kontrolatzen dituzten jokalariei txuria eta beltza deitzen zaie, hurrenez hurren. Joko bakoitzak gutxienez bi koloretako 16 pieza ditu: errege bat, dama bat, bi gaztelu, bi alfil, bi zaldun eta zortzi peoi. Xake taula zortzi zerrenda eta zortzi zutabe dituen karratua da. Berez jokoarentzat alde nabarmenik ez dagoen arren, kolore zuria eta beltza txandakatzen dira taula horretan, 64 karratuko joko-eremua egin arte.

Partida hasteko, pieza zuriak lehenengo lerroan jartzen dira, ezkerretik eskuinera, ordena honetan: gaztelua, zalduna, alfila, dama, erregea, alfila, zalduna eta gaztelua. Peoiak bigarren ilarako lauki bakoitzean jartzen dira. Beltzen posizioak zuriena islatzen du, ilara bakoitzean pieza baliokideak dituztela. Taula orientatuta dago, jokalari bakoitzarengandik hurbilen dagoen eskuineko izkina lauki argi bat izan dadin; ondorioz, dama zuria lauki argi batean hasten da beti, eta dama beltza lauki ilun batean. Hori gogora daiteke «eskuinean zuria» eta «dama beti bere kolorean» esaldiekin.

Lehiaketan, piezen koloreak jokalariei esleitzen dizkiete antolatzaileek. Partida informaletan, koloreak elkarren artean adostuta edo ausaz erabaki daitezke, adibidez, txanpon bat airera botaz, edota peoi zuri bat esku batean eta peoi beltz bat bestean ezkutatuz eta aurkariari hautua eginaraziz.

Mugimendua

Txuriak mugitzen dira lehenengo, eta ondoren jokalariek txandaka egiten dute. Pieza bat mugitzen da txanda bakoitzean (endrokean izan ezik, horretan bi pieza mugitzen baitira). Diagrametan, puntuek adierazten dute pieza mota bakoitza zein laukitxotara mugi daitekeen, baldin eta pieza lagunik ez badute eta tartean inolako koloretako piezarik ez badago (zaldia izan ezik, bitarteko edozein piezaren gainetik salto egiten baitu). En passant delakoa izan ezik, pieza batek etsaiaren pieza bat harrapatzen du, okupatzen duen laukira mugituz, jokotik kenduz eta bere lekua hartuz. Peoia da mugitzen den norabidean harrapatzen ez duen pieza bakarra, eta norabide bakarrean (jokalariaren ikuspegitik aurrera) mugitzen eta harrapatzen den pieza bakarra da. Esaten da pieza batek kontrola ditzakeela harrapatuko lituzkeen lauki hutsak, harrapatuko lituzkeen etsaien piezak dituzten laukiak erasotzen dituela, eta kolore bereko piezak dituzten laukiak defendatzen dituela, non berriro harrapatuko lituzkeen. Mugitzea derrigorrezkoa da; jokalari batek ezin du txanda bat gainditu, ezta mugitu behar izatea kaltegarria denean ere.

Erregea

Sakontzeko, irakurri: «Errege (xakea)»

Erregearen mugimenduak

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Erregea piezarik garrantzitsuena da, jokoa berau defendatzean datzalako. Nahi duen lekurantz mugi daiteke (ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean), beti ere mugimendu bakoitzean lauki bat eginez. Gazteluarekin batera endroke izeneko mugimendua egin dezake: hor, erregea dorrearen beste aldean babesten den mugimendu bakar baten (endroke luzea eta endroke laburra daude, erregearen aldean edo damaren aldean egiten diren endrokeak bereizteko). Gazteluarekin batera egiten den jokaldia den arren, arauz erregearen jokalditzat jotzen da endrokea.

Dama

Sakontzeko, irakurri: «Dama (xakea)»

Damaren mugimenduak

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Dama edo Anderea da erregearen ostean piezarik garrantzitsuena, eta balio gehien daukana. Jokalari batzuek Xake damari ere erabiltzen dute berau jateko arriskuan dagoenean. Edozein mugimendu egin dezake ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean nahi dituen koadro guztiak mugituz jokaldi bakoitzean.

Gaztelua edo dorrea

Sakontzeko, irakurri: «Dorre (xakea)»

Gazteluaren mugimenduak

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Gazteluak ezker-eskuin eta aurrera-atzera bakarrik mugi daitezke (ez-diagonalean) eta nahi adina lauki har ditzakete.

Alfila edo gudaria

Sakontzeko, irakurri: «Alfil (xakea)»

Alfilaren mugimenduak

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Alfilek gazteluek egin ezin dezaketena egin dezakete, hau da, diagonalean mugitu. Horren truke ezin dira ezker-eskuin ez aurrera-atzera mugitu. Egoera horrek alfil bat beti lauki zurietan egotea eta beste bat beti beltzetan egotea dakar.

Zalduna edo zaldia

Sakontzeko, irakurri: «Zaldun (xakea)»

Zaldunaren mugimenduak

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Zaldunaren mugimenduaren definizioa hauxe da: hurbilen daukan laukira mugi daiteke, baldin eta lauki hori ez badago zaldunaren diagonal, errenkada edo zutabe berean. Hala ere, errazago ulertzen da L forma duen mugimendua egiten duela esaten bada. Hau da, bi lauki alde batera eta bat horrekiko elkarzut. Edozein norabidetan egin dezakete mugimendu hori eta beste piezekin konparatuta alde bat du: pieza baten gainetik salto egin dezake.

Peoia edo oinezkoa

Sakontzeko, irakurri: «Peoi (xakea)»

Peoiaren mugimenduak

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Peoiak banan-banan mugitzen dira (lehenengo mugimenduan izan ezik, kasu horretan bi lauki egin ditzakete aurrera, beti ere biak libre badaude). Euren zutabea uzteko modu bakarra beste pieza bat harrapatzea da, diagonalean aurrerantz lauki bat mugituz egiten baitute. Zortzigarren lerroraino iritsiz gero promozioa lortzen dute, dama, dorre, alfil edo zaldi bilakatuz.

Xakea eta xake-matea

Sakontzeko, irakurri: «Xake (xakea)» eta «Xake mate»

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Dorre zuriak errege beltzari xakean egin dio

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Zuriak xake matean daude, ezin baitute ihes egin f3ko alfilak egin dion erasoari.

Erregeak eraso zuzena jasotzen duenean, xakean dagoela esaten da. Xakeari erantzuteko egin daitezkeen erantzunak legezko izango dira erregea xake egoeratik ateratzeko aukera ematen badiote. Hiru aukera daude xakeari aurre egiteko:

• Xake egiten duen fitxa harrapatzea.
• Xake egiten duen fitxaren eta erregearen artean beste pieza bat jartzea (damak, dorreak edo alfilak egiten badute xakea)
• Erregea mugitzea erasorik jasaten ez duen leku batera.

Jokoaren helburua xake mate egitea da. Xake-mate izango da aurkariaren erregea xake egoeran baldin badago, eta ez badago legezko mugimendu posiblerik xaketik ihes egiteko. Partida arruntetan ohikoa da "xake" esatea xake egiten denean, baina arauek ez dute eskatzen horrelakorik egitea, eta lehiaketetan ez da ohikoa.

Mugimendu bereziak

Endrokea

Sakontzeko, irakurri: «Endroke»

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Erregeen eta dorreen hasierako kokapena. Erregeak adierazitako laukietara mugi daitezke.

Endrokea edota arrokatzea erregeak eta bi dorreetako batek parte hartzen duten jokaldi bat da. Xakean jokalariak jokaldi bakar batean bi pieza mugi ahal ditzakeen mugimendu bakarra da. Bere helburua erregea arerioaren erasotik babestea da. Endrokean erregea jokalariaren lehen lerroan ezker ala eskuinera bi lauki mugitu eta era berean hura mugitu den aldeko dorrea zeharkatzera doan erregearen hurrengo laukira mugitzea. Horrela, erregea arrokatua edo endrokatua (gotortua) gelditzen da. Endrokea burutu ahal izateko ezinbestea da honako baldintzak betetzea:

• Erregea eta mugituko den dorrearen artean inolako piezarik ez egotea.
• Jokaldi hori egin arte, partidan zehar bai erregea bai dorrea mugitu gabe izatea.
• Erregea mehatxatua ez egotea, eta mugimenduan mehatxaturiko laukitik ez pasatzea.

Peoiaren mugimendu bereziak

Bi mugimendu bereziak, en passant eta promozioa.

Peoiek bi mugimendu berezi dituzte:

• En passant: Peoi batek bi laukiko aitzinapena egiten duenean aurkariaren peoi batek ondoko errenkada batean egiten duen errenkada berean, peoi hori en passant harrapa daiteke, harrapatutako peoiaren atzetik laukitxo batera mugituz. Bi laukitan aurrera egin eta hurrengo txandan baino ezin da harrapatu peoi bat en passant. Diagrama animatuan, peoi beltzak bi lauki egiten ditu aurrera g7-tik g5-era, eta f5-eko peoi zuriak en passant harrapatzen du, g6-an eroriz.
• Promozioa: peoi bat bere azken lerrora aurreratzen denean, jokalariak aukeratuko duen dama, dorre, alfil edo zaldi batek ordezkatuko du. Normalean, peoiak dametara promozionatzen dira; beste pieza bat aukeratzeari azpipromozioa deitzen zaio. Diagrama animatuan, c7-ko peoiak c8-ra egiten du aurrera, eta damara promozionatzen dute. Eskatutako pieza eskuragarri ez badago (adibidez, bigarren dama bat), batzuetan dorre alderantzikatu bat erabiltzen da ordezko gisa, baina hori ez dago onartuta FIDEk araututako partidetan.

Jokoaren amaiera

Garaipena

Partida bat honela irabaz daiteke:

• Xake matea: Aurkako erregea xakean dago eta aurkariak ez du legezko jokaldirik. (Ikus § Xake eta xake matea.)
• Uko egitea: Jokalari batek uko egin dezake, partida aurkariari emanez. Hala ere, aurkariak uko egin dion jokalariari xake-mate emateko modurik ez badu, berdinketa izango da FIDEren arauen arabera. Torneoetako jokalari gehienek uste dute etiketa onekoa dela etsi-etsian jokatzeari uko egitea.
• Denboragatik irabaztea: Denbora kontrola duten partidetan, jokalari batek irabazten du aurkariari denbora amaitzen bazaio, baita aurkariak posizio hobea badu ere, baldin eta jokalariak teorikoki aukera badu aurkariari xake-mate emateko partidak jarraituko balu.
• Kanporatzea: Tranpak egiten dituen, arauak hausten dituen edo txapelketa jakin baterako zehaztutako jokabide-arauak hausten dituen jokalari bat galdutzat eman daiteke. Batzuetan, bi jokalariak kanporatu egiten dituzte.

Berdinketa

Modu asko daude partida bat berdinketan amaitzeko:

• Itota: Mugitu behar duen jokalariak legezko jokaldirik ez badu, baina ez badago xakean, berdinketa izango da, ez dagoelako egin dezakeen legezko mugimendurik.
• Posizio hila: Inork ez badu besteari xake-mate egiteko inolako legezko mugimendu-sekuentziarik, partida berdinketan amaituko da. Adibidez, erregeak bakarrik baldin badaude taula gainean eta beste pieza guztiak harrapatuak izan badira, xake matea ezinezkoa da eta partida berdinketan amaituko da. Bestalde, bi jokalariek oraindik zaldi bat baldin badute, xake mateko aukera bat dago, oso gertagaitza, baina teorikoa; beraz, arau hori ez da aplikatzen. Posizio hilaren arauak erregela zaharrago bat ordezten du, «material gutxiegi»z ari zena, eta zabaldu egiten du xake-matea ezinezkoa den beste posizio batzuk sartzeko, hala nola blokeatutako peoien amaierak, zeinetan peoiei ezin baitzaie eraso egin.
• Berdinketa akordioz: Txapelketako xakean, jokalarien arteko adostasunez lortu ohi da berdinketa. Prozedura zuzena da berdinketa hitzez eskaintzea, jokaldi bat egitea eta, ondoren, aurkariaren erlojua martxan jartzea. Tradizionalki, jokalariei aukera eman zaie partidako edozein unetan berdinketa adosteko, batzuetan jokaldi bat jokatu gabe ere. Berrikiago, berdinketa goiztiarra desanimatzeko ahaleginak egin dira, adibidez jokaldi kopuru jakin bat osatu aurretik berdinketa eskaintzak debekatuz, edo baita berdinketa eskaintzak guztiz debekatuz ere.
• Errepikapen hirukoitza: Hau maizago gertatzen da bando batek ere ezin duenean saihestu desabantailan erori gabe jokaldiak errepikatzea. Ez da beharrezkoa posizioaren hiru errepikapenak elkarren segidako jokaldietan gertatzea, erreklamazioa baliozkoa izan dadin. 2014an errepikapen boskoitzaren araua gehitzeak eskatzen du arbitroak berehala esku hartzea eta posizio bereko bost errepikapenen ondoren partidan berdinketa deklaratzea, elkarren segidan edo ez, jokalariek erreklamaziorik egin behar izan gabe. FIDEren arauek ez dute xake infinitua aipatzen, baina errepikapen hirukoitzeko berdinketa-mota espezifiko bat besterik ez da.
• Berrogeita hamar mugimenduen araua: Aurreko 50 mugimenduetan peoirik mugitu ez bada eta harrapaketarik egin ez bada, jokalarietako edozeinek berdinketa erreklama dezake. 2014an hirurogeita hamabost mugimenduen araua ezarri zen, arbitroak berehala esku hartu behar du eta partidan berdinketa deklaratu, peoi mugimendurik eta harrapaketarik gabeko 75 jokaldiren ondoren, eta ez da beharrezkoa jokalarietako bakar baten erreklamazioa. Badira amaiera ezagun batzuk, matea behartzeko aukera ematen dutenak, baina 50 mugimendu baino gehiago behar dira peoia mugitu edo harrapatu baino lehen, adibidez bi zaldunen amaiera eta peoirik gabeko amaiera. Historikoki, FIDEk berraztertu izan du batzuetan berrogeita hamar mugimenduen araua, bukaera horietan salbuespenak egiteko, baina geroztik indargabetu egin dira. Korrespondentzia bidezko xake erakunde batzuek ez dute berrogeita hamar mugimenduen araua aplikatzen.
• Berdinketa denboragatik: denbora-kontrola duten partidetan, jokoa berdinketan amaituko da jokalarietako baten denbora amaitzen bada, baina beste jokalariak ez badu legezko mugimendurik xake-mate egitea baimentzen dionik.
• Berdinketa etsi eta gero: FIDE arauen arabera, joko batean berdinketa egongo da jokalarietako batek etsi egiten badu, baina besteak ez badu legezko mugimendurik xake-mate egitea baimentzen dionik.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Beltzak mugitu behar du, ez dago xakean, baina ezin du mugimendu legalik egin. Jokalaria itota dago.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Posizio hil bat: zurien erregea eta alfila ez dira nahiko xake-mate egiteko.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Beste hildako posizio bat; ezinezkoa da erregeentzat besteen peoirik harrapatzea eta ezin dute euren peoirik promozionatu xake-mate egiteko.

Denbora-kontrola

Xake jokoan erabiltzeko erloju bat.

Txapelketan, xake partidak denbora-kontrolarekin jokatzen dira. Denbora-kontrolak, oro har, jokalari bakoitzari ematen zaion denbora-kantitatean oinarritutako kategorietan banatzen dira: ohiko denbora-kontroletatik hasita, jokalari bakoitzari bi ordu edo gehiago esleitzen dizkiote, eta zazpi ordu baino gehiago iraun dezakete (are gehiago, geroratzeak baimentzen badira), eta bala-xakeraino (non jokalariek hiru minutu baino gutxiago jasotzen baitituzte). Bi mota horien artean daude xake azkarra (hamar minututik hirurogei minutura jokalari bakoitzeko), afizionatuen txapelketetan ezaguna dena, eta blitz-xakea (hiru minututik hamarrera), Interneten ezaguna dena. Xake ez-klasikoari batzuetan xake azkarra deitzen zaio.

Denbora bi pantaila dituen xake erloju baten bidez kontrolatzen da, jokalari bakoitzak geratzen duen denborarako bat. Xake-erloju analogikoak erloju digitalek ordezkatu dituzte neurri handi batean, denbora gehikuntzekin kontrolatzeko aukera ematen baitute.

Badira Interneteko xakearen alderdi esklusibo batzuk. Aldez aurreko jokaldi batek aukera ematen dio jokalari bati aurkariaren txandan jokaldi bat bidaltzeko, eta, ahal izanez gero, automatikoki exekutatzen da denbora gutxi edo batere ez erabilita. Aurre-mugimenduek, sarrera digitalen erraztasun erlatiboarekin batera, denbora-kontrol azkarrenak linean egingarriak izatea eragiten dute.

Denbora-kontrolak korrespondentzia bidezko xake lehiaketetan ere aplikatzen dira. Ohiko denbora-kontrola 50 egunekoa da 10 jokaldiko. Korrespondentzia bidezko xakean mugimendu bakoitzaren arabera esleitzen da denbora.

Piezen izenak euskaraz

Xake pieza zuriak. Ezkerretik eskuinera: peoia, dorrea, zalduna, alfila, dama zuria eta errege zuria

Euskal Herriko xakelariek bi izendapen erabiltzen dituzte xake-piezak izendatzeko:

• Erregea, dama, gaztelua, alfila, zalduna eta peoia edo oinezkoa.
• Erregea, anderea, dorrea, gudaria, zalduna eta peoia edo oinezkoa.

Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan ez dago piezen izenik: horregatik, ez dago ofizialki onartutako izendapenik, izan ere Euskal Xake Federakuntzak berak ere ez baitu halakorik xedatu.

Hala ere, 1985ean Jon Esturo eta Maximo Aierbek argitaratutako Xake euskaraz idatzitako xakeari buruzko lehenengo liburuan lehenengo izendapena erabiltzen da. Geroago, ChessBase enpresa alemaniarraren Xake zakurtzarrari bideo-jokoa euskaratu zenean ere, FIDEk onartzen duen notazio aljebraikoa itzultzeko garaian lehenengo izendapen hori erabili zen.

Nolanahi ere, bigarren izendapena darabilten jokalariak aurkitzea oso arrunta da.

Jokoa

Teoria

Bibliografia zabala du xakeak. 1913an, xakearen historialari H.J.R. Murrayk egunkarietako liburu, aldizkari eta xake zutabe kopurua 5.000 ingurukoa zela kalkulatu zuen. B.H. Woodek kalkulatu zuen kopurua 20.000 ingurukoa zela 1949an. David Hooperrek eta Kenneth Whyldek idatzi dutenez, "harrezkero urtez urte gora egin du etengabe xakeari buruzko argitalpen berrien kopuruak. Inork ez daki zenbat inprimatu diren". Xakeko liburutegi publiko esanguratsuen artean daude Cleveland Public Libraryko John G. White Chess and Checkers Collection, xakeko 32.000 liburu baino gehiago eta xakeko aldizkako argitalpenen 6.000 koadernatutako liburutik gora dituena; eta Herbehereetako Liburutegi Nazionaleko Chess & Draughts collection, 30.000 liburu baino gehiago dituena.

Xake txapeldunak

Sakontzeko, irakurri: «Munduko Xake Txapelketa» eta «Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketa»

Munduan hainbat lehiaketa jokatzen dira xake txapelduna nor den erabakitzeko. Lehiaketa ofizialaz aurretik, egondako txapeldun ezberdinak zerrendatzen dira. 1993tik hona bi modalitate daude. Lehenengoa lehiaketa klasikoaren parekoa da. Bigarrena, FIDE lehiaketa, azkarragoa da eta horregatik, hainbat jokalariren ustez, ez da kalitate maila berekoa.

2006ko irailaren 21etik urriaren 13ra jokatu zen Errusiako Elista hirian, Munduko Txapelketen bateratze txapelketa deitu zena. Veselin Topalov eta Vladimir Kramnik jokalarien arteko arazo eta salaketen ostean, Vladimir Kramnik errusiarra izan zen garaile azken desberdinketa partidan.

2007an Mexikon jokatuko da berriz ere Munduko Txapelketa, aurrerako Argentinako San Luis hirian jokatu zen sistema bera erabilita. Aurretik, eta berriz ere Elistan, Txapelketa horretara sailkatzeko hautagaien txapelketak deritzonak jokatuko dira. Bertako 4 garaileek, aurretik sailkatuta dauden beste 4en aurka jokatuko dute Mexikon.

Hau da Munduko Txapelketetako txapeldunen zerrenda:

Izena	Urtea	Herrialdea	Adina gutxi gorabehera
Francí de Castellví Narcís Vinyoles Bernat Fenollar eta Francesc Vicent	~1475	Aragoiko Koroa	~37 25
Luis Ramirez de Lucena	~1490	Gaztelako Koroa	~25
Pedro Damiano	~1520	Portugal	~40
Ruy López de Segura	1559–1575	Gaztelako Koroa	19–35
El Morro	~1560–1575	Portugal
Leonardo da Cutri	1575	Napoliko Erresuma	33
Paolo Boi	1575	Siziliako Erresuma	47
Giulio Polerio	~1580	Napoliko Erresuma	~32
Alessandro Salvio	~1600	Napoliko Erresuma	~30
Gioachino Greco	~1620–1634	Napoliko Erresuma	~20–34
Pietro Carrera	~1640	Siziliako Erresuma	~67
Alexander Cunningham of Block	~1700	Eskoziako Erresuma	~45
Legall de Kermeur	~1730–1745	Frantziako Erresuma	~28–43
François-André Danican Philidor	1745–1795	Frantziako Erresuma	19–69
Johann Baptist Allgaier	~1795–~1815	Austriar Inperioa	~32–~52
Verdoni	~1795–~1804	Italia Frantzia
Jacob Henry Sarrat	~1805–~1815	Erresuma Batua	~33–~43
Alexandre Deschapelles	1815–1821	Frantzia	35–41
Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais	1821–1840	Frantzia	26–45
Alexander McDonnell	1834	Irlanda	36
Pierre Charles Fournier de Saint-Amant	1840–1843	Frantzia	40–43
Howard Staunton	1843–1851	Erresuma Batua	33–41
Adolf Anderssen	1851–1858	Prusiako Erresuma	33–40
Paul Morphy	1858–1862		21–25
Adolf Anderssen	1862–1866	Prusiako Erresuma	44–48
Wilhelm Steinitz	1866–1878	Austria-Hungariako Inperioa, Bohemia	30–42
Johannes Zukertort	1878–1886	Polonia Alemaniar Inperioa	36–44

Munduko xake jokalari onenak 1886–1993 artean

Gari Kasparov munduko txapelduna (1985–1993). Sistema informatiko baten --Deep Blue-- kontra xakean galdu egin zuen (1997ko maiatzean) lehen munduko txapelduna.

#	Izena	Urtea	Herrialdea	Adina
1	Wilhelm Steinitz	1886–1894	Austria-Hungariako Inperioa, Bohemia	50–58
2	Emanuel Lasker	1894–1921	Alemaniar Inperioa	26–52
3	José Raúl Capablanca	1921–1927	Kuba	33–39
4	Alexander Alekhine	1927–1935 1937–1946	Frantzia Errusia	35–43 45–54
5	Max Euwe	1935–1937	Herbehereak	34–36
6	Mikhail Botvinnik	1948–1957 1958–1960 1961–1963	Sobietar Batasuna (Errusia)	37–46 47–49 50–52
7	Vasili Smyslov	1957–1958	Sobietar Batasuna (Errusia)	36
8	Mikhail Tal	1960–1961	Sobietar Batasuna (Letonia)	24
9	Tigran Petrosian	1963–1969	Sobietar Batasuna (Armenia)	34–40
10	Boris Spaski	1969–1972	Sobietar Batasuna (Errusia)	32–35
11	Bobby Fischer	1972–1975		29–32
12	Anatoli Karpov	1975–1985	Sobietar Batasuna (Errusia)	24–34
13	Gari Kasparov	1985–1993	Sobietar Batasuna (Errusia)	22–30

FIDEko munduko txapeldunak 1993–2006 artean

#	Izena	Urtea	Herrialdea	Adina
13	Anatoli Karpov	1993–1999	Errusia	42–48
14	Aleksandr Khalifman	1999–2000	Errusia	33
15	Viswanathan Anand	2000–2002	India	31–33
16	Ruslan Ponomariov	2002–2004	Ukraina	19–21
17	Rustam Kasimdzhanov	2004–2005	Uzbekistan	25
18	Veselin Topalov	2005–2006	Bulgaria	30

Munduko txapeldun klasikoak 1993–2006 artean

#	Izena	Urtea	Herrialdea	Adina
13	Gari Kasparov	1993–2000	Errusia	30–37
14	Vladimir Kramnik	2000–2006	Errusia	25–31

Eztabaidatuak ez dauden munduko txapeldunak 2006-gaur egun artean

#	Izena	Urtea	Herrialdea	Adina
14	Vladimir Kramnik	2006–2007	Errusia	31-32
15	Viswanathan Anand	2007–2013	India	38-43
16	Magnus Carlsen	2013–2023	Norvegia	22-32
17	Ding Liren [en]	2023-2024	Txina	30-32
18	Gukesh Dommaraju [en]	2024-Egun	India	18-

Xakeko Olinpiadak

Hauek izan dira Xakeko Olinpiadak eta emaitzak:

#	Urtea	Ostalari	Urrezko domina	Zilarresko domina	Brontzezko domina
I	1927	Londres	Hungaria	Danimarka	Britainia Handia
II	1928	Haga	Hungaria	AEB	Polonia
III	1930	Hanburgo	Polonia	Hungaria	Alemania
IV	1931	Praga	AEB	Polonia	Txekoslovakia
V	1933	Folkestone	AEB	Txekoslovakia	Suedia
VI	1935	Varsovia	AEB	Suedia	Polonia
VII	1937	Stockholm	AEB	Hungaria	Polonia
VIII	1939	Buenos Aires	Alemania	Polonia	Estonia
IX	1950	Dubrovnik	Jugoslavia	Argentina	Mendebaldeko Alemania
X	1952	Helsinki	Sobietar Batasuna	Argentina	Jugoslavia
XI	1954	Amsterdam	Sobietar Batasuna	Argentina	Jugoslavia
XII	1956	Moscu	Sobietar Batasuna	Jugoslavia	Hungaria
XIII	1958	Munich	Sobietar Batasuna	Jugoslavia	Argentina
XIV	1960	Leipzig	Sobietar Batasuna	AEB	Jugoslavia
XV	1962	Varna	Sobietar Batasuna	Jugoslavia	Argentina
XVI	1964	Tel Aviv	Sobietar Batasuna	Jugoslavia	Mendebaldeko Alemania
XVII	1966	La Habana	Sobietar Batasuna	AEB	Hungaria
XVIII	1968	Lugano	Sobietar Batasuna	Jugoslavia	Bulgaria
XIX	1970	Siegen	Sobietar Batasuna	Hungaria	Jugoslavia
XX	1972	Skopje	Sobietar Batasuna	Hungaria	Jugoslavia
XXI	1974	Niza	Sobietar Batasuna	Jugoslavia	AEB
XXII	1976	Haifa	AEB	Herbehereak	Ingalaterra
XXIII	1978	Buenos Aires	Hungaria	Sobietar Batasuna	AEB
XXIV	1980	La Valletta	Sobietar Batasuna	Hungaria	Jugoslavia
XXV	1982	Luzerna	Sobietar Batasuna	Txekoslovakia	AEB
XXVI	1984	Tesalonika	Sobietar Batasuna	Ingalaterra	AEB
XXVII	1986	Dubai	Sobietar Batasuna	Ingalaterra	AEB
XXVIII	1988	Tesalonika	Sobietar Batasuna	Ingalaterra	Herbehereak
XXIX	1990	Novi Sad	Sobietar Batasuna	AEB	Ingalaterra
XXX	1992	Manila	Errusia	Uzbekistan	Armenia
XXXI	1994	Moscu	Errusia	Bosnia-Herzegovina	Errusia-II
XXXII	1996	Erevan	Errusia	Ukraina	AEB
XXXIII	1998	Elista	Errusia	AEB	Ukraina
XXXIV	2000	Istanbul	Errusia	Alemania	Ukraina
XXXV	2002	Bled	Errusia	Hungaria	Armenia
XXXVI	2004	Calviá	Ukraina	Errusia	Armenia
XXXVII	2006	Torino	Armenia	Txina	AEB
XXXVIII	2008	Dresde	Armenia	Israel	AEB
XXXIX	2010	Khanty-Mansisk	Ukraina	Errusia	Israel
XL	2012	Istanbul	Armenia	Errusia	Ukraina
XLI	2014	Tromsø	Txina	Hungaria	India
XLII	2016	Baku	AEB	Ukraina	Errusia
XLIII	2018	Batumi	Txina	AEB	Errusia
XLIV	2022	Chennai	Uzbekistan	Armenia	India
XLV	2024	Budapest	India	AEB	Uzbekistan

Euskal Herriko xakea

Euskal Herriko xakeak ez du oso ibilbide oparoa egin oraindaino eta, gainera, ez du hedapen maila handiegirik lortu, beste zenbait jarduerekin alderatuz (futbola, musika...) edo xakeak berak beste zenbait herrialdetan (Errusia...) izan duen garapenarekin parekatuz gero. Hala ere, azkenaldian hainbat xake-talde ari da jardunean Euskal Herri osoan. Hainbat mailatako txapelketa ofizialak eta bestelako lehiaketak antolatzen dira, eta jokalari bikainik ere badugu, nola helduen hala gazteen artean ere.

Euskal Autonomia Erkidegoko bakarkako txapelketako irabazleak (1986-....)

#	Urtea	Lekua	Txapeldun
I	1986-87	Barakaldo	Felix Izeta
II	1987-88	Elorrio	Mario Gómez
III	1988-89	Amorebieta	Francisco Gallego
IV	1989-90	Irun	Mario Gómez
V	1990-91	Mondragon	Felix Izeta
VI	1991-92	Bergara	Rafael Alvarez
VII	1992-93	Basauri	Jesús Iruzubieta
VIII	1993-94	Zarautz	Rafael Alvarez
IX	1994-95	Vitoria-Gasteiz	Jesús Iruzubieta
X	1995-96	Vitoria-Gasteiz	Jesús Izuzubieta
XI	1996-97	Vitoria-Gasteiz	Mario Gómez
XII	1997-98	Vitoria-Gasteiz	Mario Gómez
XIII	1998-99	Vitoria-Gasteiz	Unai Garbisu
XIV	1999-2000	Vitoria-Gasteiz	Rafael Alvarez
XV	2000-01	Vitoria-Gasteiz	Mario Gómez
XVI	2001-02	Vitoria-Gasteiz	Felix Izeta
XVII	2002-03	Vitoria-Gasteiz	Mario Gómez
XVIII	2003-04	Portugalete	Santiago González de la Torre
XIX	2004-05	Portugalete	Mario Gómez
XX	2005-06	Zornotza	Mario Gómez
XXI	2006-07	Zornotza	Miguel Navarro
XXII	2007-08	Zornotza	Alejandro Franco
XXIII	2008-09	Zornotza	Mario Gómez
XXIV	2009-10	Zornotza	Alejandro Franco
XXV	2011	Zornotza	Santiago González de la Torre
XXVI	2012	Zornotza	Mikel Huerga
XXVII	2013	Zornotza	Santiago González de la Torre
XXVIII	2014	Zornotza	Santiago González de la Torre
XXIX	2015	Zornotza	Santiago González de la Torre
XXX	2016	Zornotza	Santiago González de la Torre
XXXI	2017	Zornotza	Gabriel del Río
XXXII	2018	Pamplona	Mikel Huerga
XXXIII	2019	Getxo	Marc Narciso
XXXIV	2021	Getxo	Carlos Varas
XXXV	2022	Getxo	Mikel Huerga
XXXVI	2023	Getxo	Iñigo Argandoña
XXXVII	2024	Legazpi	Sergio Trigo

Euskal Autonomia Erkidegoko taldekako txapelketako irabazleak (1986-....)

1986-1987: Marlaxka (Hondarribia); 1987-1988: Marlaxka (Hondarribia); 1988-1989: Fomento Cultural (Orereta); 1989-1990: Marlaxka (Hondarribia); 1990-1991: Marlaxka (Hondarribia); 1991-1992: La Salle (Irun); 1992-1993: Peña Rey Ardid (Bilbo); 1993-1994: Marlaxka (Hondarribia); 1994-1995: Marlaxka (Hondarribia); 1995-1996: Peña Rey Ardid (Bilbo); 1996-1997: Fomento Cultural (Orereta); 1997-1998: La Salle (Irun); 1998-1999: Zuri-Baltza (Santutxu); 1999-2000: Peña Rey Ardid (Bilbo); 2000-2001: Gros (Donostia); 2001-2002: Gros (Donostia); 2002-2003: Gros (Donostia); 2003-2004: Gros (Donostia); 2004-2005: Gros (Donostia); 2005-2006: Gros (Donostia); 2006-2007: Gros (Donostia); 2007-2008: Gros (Donostia); 2008-2009: Gros (Donostia); 2009-2010: Naturgas Sestao (Bizkaia); 2011: Naturgas Sestao (Bizkaia); 2012: Gros(Donostia); 2013: Naturgas Sestao (Bizkaia); 2014: Gros (Donostia); 2015: Sestao EDP (Bizkaia); 2016: Sestao EDP (Bizkaia); 2017: Sestao Bizkaialde (Bizkaia); 2018: Sestao Bizkaialde (Bizkaia); 2019: Sestao Bizkaialde (Bizkaia); 2020: Sestao Bizkaialde(Bizkaia); 2023: Abadiño(Bizkaia); 2024: Gros(Gipuzkoa).

Ikus, gainera

• Kotov sindromea
• Shannonen zenbakia
• Zugzwang
• Palamedes
• Felix Izeta
• Añorga Kultur eta Kirol Elkartea
• Eibarko Klub Deportiboa

Kanpo estekak

• (Ingelesez) FIDE Nazioarteko Xake Federakuntza
• Euskal Xake Federakuntza
• Xake hiztegi lau eleduna.
• (Ingelesez) FICGS Doako posta-trukezko zerbitzaria.
• (Ingelesez) FICS Doako zerbitzaria.
• Lichess Doako zerbitzaria.
• (Ingelesez) Xakearean Legeak (jatorrizko bertsioa)
• (Gaztelaniaz) Xakearen Legeak
• Xakearen Legeak edo Araudia Euskaraz
• (Alemanez) (Ingelesez) (Gaztelaniaz) (Frantsesez) (Suedieraz) ICC Ordaindu beharreko internet kluba.

• Datuak: Q718
• Multimedia: Chess / Q718