Paradigma

Un paradigma (dal grech παράδειγμα, paradeigma, "esempi", "model") an filosofìa dla siensa a l'é un model o në schema ëd riferiment ch'a definiss ij problema, ij métod e jë standard d'acetassion për na comunità sientìfica an un perìod dat.

Definission

Ël paradigma a peul esse definì 'me:

Un model ëd pensé ch'a guerna l'arserca sientìfica
N'ansem ëd suposission teòrich e metodològich condivis
Un quàder concetual ch'a definiss lòn ch'a l'é "normal" an siensa
Na vision dël mond ch'a orienta j'anvestigassion sientìfiche

Stòria dël concet

Orìgin antica

Aristòtil: paradigma com esempi lògich
Retòrica greca: paradigma com esempi persuasiv
Usagi limità fin al sécol XX

Thomas Kuhn

Thomas Kuhn (1922-1996): "La Strutura dle Arvolussion Sientìfiche" (1962)
Rivolussion dël concet an filosofìa dla siensa
Aplicassion a la stòria dla siensa

Svilup dòp Kuhn

Debat an filosofìa dla siensa
Aplicassion an d'àutri camp
Revision e precisassion dël concet

Caraterìstiche dij paradigma

Quàder concetual

Definiss ij problema "legìtim"
Stabiliss ij métod d'anvestigassion
Determina jë standard ëd solussion

Comunità sientìfica

Acetà da na comunità dë specialist
Ansegnà ant le scòle e j'università
Trasmetù për tradission

Normalità

A definiss la "siensa normal"
A stabiliss lòn ch'a l'é "acetàbil"
A crea un consens an sla realtà

Sìcl ëd Kuhn

Siensa normal

Arserche sota 'l paradigma dominant
Solussion ëd "ancreus"
Aplicassion dël paradigma
Acumulassion dël savèj

Anomalìe

Problem che ël paradigma a peul nen arzòlve
Osservassion anspiegàbij
Falìa dle predission

Crisi

Acumulassion d'anomalìe
Pèrdita ëd fiusa ant ël paradigma
Nàssita 'd teorìe alternative

Arvolussion sientìfica

Sostitussion dël paradigma vej
Adesion al paradigma neuv
Cambiament ëd vision dël mond

Esempi stòrich

Da l'astronomìa ptolomàica a cola copernican-a

Paradigma geocèntrich → eliocèntrich
Cambiament ëd vision dël mond
Arvolussion completa

Da la fìsica newtonian-a a cola einsteinian-a

Spassi e temp assolù → relativ
Neuve comprension dla gravità
Cambiament dij concet fondamentaj

Da la chìmica dël flogisto a cola moderna

Teorìa dël flogisto → ossidassion
Rivolussion ant la spiegassion dij fenòmen

Tipologìa 'd paradigma

Paradigma dominant

Acetà da la magioransa dij siensià
Guerna la siensa normal
A definiss l'ortodossìa

Paradigma emergent

Nàssita 'd neuve vision
Concorensa al paradigma stabilì
Possibilità 'd rivolussion

Paradigma alternativ

Coesistensa 'd pì paradigma
Competission antra scòle 'd pensé
Pluralism epistemològich

Implicassion epistemològiche

Incomensurabilità

Impossibilità 'd comparé diretament ij paradigma
Diferenze dij lengagi e dij concet
Problema dla comunicassion antra paradigma

Relativism

Gnun paradigma a peul esse provà assolù
Dipendensa dal contest stòrich
Posission an discussion dl'ogetività sientìfica

Progress nen linear

La siensa a progrediss për saut
Arvolussion pitòst che evolussion
Discontinuità ant la stòria dla siensa

Crìtiche

Vaghëzza dël concet

Kuhn a l'ha dovrà ël termo an vàire manere
Mancansa 'd precision
Difìcila operativisassion

Ecess ëd relativism

Negassion dël progress sientìfich
Posission an discussion dl'ogetività
Arzigh d'arbitrarietà

Sot-valutassion dla continuità

Ignoransa dij progress continuà
Ecess ëd discontinuità
Mancansa d'atension a l'acumulassion

Aplicassion fòra dla siensa

An filosofìa

Paradigma com schema mental
Vision dël mond filosòfiche
Cambiament ëd paradigma ant la stòria dla filosofìa

An sj'art

Stij artìstich com paradigma
Rivolussion ant le corente artìstiche
Cambiament dij gust e djë stàndard

An società

Paradigma sossiaj e culturaj
Cambiament dij valor
Rivolussion cultural

Paradigma contemporani

An siensa

Paradigma dij model standard an fìsica
Paradigma evolutiv an biologìa
Paradigma cognitiv an psicològìa

An tecnologìa

Paradigma dij personal computer
Paradigma djë smartphone
Paradigma dl'inteligensa artifissial

Eredità e amportansa

An filosofìa dla siensa

Rivolussion ant lë studi dla siensa
Atension a la stòria dla siensa
Valorissassion dël contest sossial

An metodologìa sientìfica

Comprension dij process d'arserca
Atension ai cambiament concetuaj
Valorissassion dël pluralism

Vëdde 'dcò

Arferiment

Bibliografìa

Kuhn, T.S., La Strutura dle Arvolussion Sientìfiche, 1962
Kuhn, T.S., La Tension Essensial, 1977
Lakatos, I., La Metodologìa dij Program d'Anvestigassion Sientìfica, 1978