„მესამე ადამიანის ფაქტორი“: ტვინის იდუმალი ფენომენი
„მესამე ადამიანის ფაქტორი“: როგორ ქმნის ადამიანის ტვინი უხილავი თანამგზავრის შეგრძნებას სიკვდილის პირას?
წარმოიდგინეთ, რომ ზღვის დონიდან 8000 მეტრის სიმაღლეზე იმყოფებით. ჰაერი გაიშვიათებულია, ჟანგბადი აღარ გყოფნით, სხეული სიცივისგან გეყინებათ, ხოლო ყოველი მომდევნო ნაბიჯი წარმოუდგენელ ძალისხმევას მოითხოვს. გარშემო მხოლოდ თოვლი, ყინული და უსასრულო სიცარიელეა. იცით, რომ დახმარება ახლოს არ არის და თქვენი გადარჩენა შესაძლოა მხოლოდ საკუთარ ძალებზე იყოს დამოკიდებული.
ამ დროს უცნაური რამ ხდება: უეცრად გიჩნდებათ შეგრძნება, რომ მარტო აღარ ხართ.
ვიღაც უხილავი თქვენს გვერდით მოდის. შესაძლოა მის სახეს ვერ ხედავდეთ, მისი ხმა არც კი გესმოდეთ, მაგრამ დარწმუნებული ხართ, რომ იქ არის. თითქოს ეს უცნობი თანამგზავრი თქვენს მდგომარეობას სრულად აცნობიერებს, გაძლიერებთ, გამხნევებთ და წინსვლაში გეხმარებათ.
ყველაზე გასაოცარი ის არის, რომ მსგავსი გამოცდილება მხოლოდ ერთი ადამიანის ისტორიას არ უკავშირდება. მთამსვლელები, პოლარული ექსპედიციების მონაწილეები, მეზღვაურები და სხვა ადამიანები, რომლებსაც სიცოცხლისთვის უკიდურეს პირობებში უწევდათ ბრძოლა, ზოგჯერ აღწერდნენ სწორედ ასეთ უცნაურ შეგრძნებას.
ამ ფენომენს ფსიქოლოგიასა და ექსტრემალური გარემოს კვლევებში „მესამე ადამიანის ფაქტორი“ (Third Man Factor) ეწოდება.
მაგრამ ვინ არის ეს უხილავი თანამგზავრი? რატომ ჩნდება ის მაშინ, როდესაც ადამიანი ფიზიკურად და ფსიქოლოგიურად ზღვარზეა? შეიძლება თუ არა, რომ ტვინი სიცოცხლის გადასარჩენად ისეთი გამოცდილების შექმნას ახერხებდეს, რომელიც ადამიანს მარტოობისა და სასოწარკვეთის დაძლევაში ეხმარება?
რა არის „მესამე ადამიანის ფაქტორი“?
„მესამე ადამიანის ფაქტორი“ აღწერს უჩვეულო გამოცდილებას, როდესაც ადამიანს ეუფლება განცდა, რომ მის გვერდით კიდევ ვიღაც იმყოფება, მიუხედავად იმისა, რომ რეალურად იქ არავინ არის.
ზოგი ამ თანდასწრებას მეგობრულ თანამგზავრად აღიქვამს, ზოგი — დამხმარედ, რომელიც რთულ გზაზე მიმართულებას აძლევს, სხვები კი უბრალოდ გრძნობენ, რომ მარტო არ არიან.
ამ გამოცდილების თავისებურება ის არის, რომ ის ყოველთვის ჩვეულებრივი ვიზუალური ჰალუცინაციის სახით არ ვლინდება. ადამიანს შეიძლება არ დაენახოს კონკრეტული ფიგურა, არ გაიგონოს ხმა და არც წარმოსახვით პერსონაჟთან დიალოგი ჰქონდეს. ზოგჯერ საქმე მხოლოდ ძლიერ შინაგან შეგრძნებას ეხება, თითქოს მის გვერდით ვიღაც უხილავი დადის.
სხვადასხვა მონათხრობში ეს გამოცდილება განსხვავებულად არის აღწერილი. ზოგიერთ შემთხვევაში ადამიანს ეჩვენება, რომ თანამგზავრი მის უკან ან გვერდით მოძრაობს. სხვა შემთხვევებში მას უჩნდება განცდა, რომ ვიღაც იცავს, ამშვიდებს ან ეხმარება გადაწყვეტილების მიღებაში.
მსგავსი შემთხვევები აღწერილია მთებში, უდაბნოებში, პოლარულ რეგიონებში, ზღვაში და სხვა გარემოში, სადაც ადამიანებს უკიდურეს იზოლაციასა და ფიზიკურ საფრთხესთან უწევთ გამკლავება.
თუმცა მნიშვნელოვანია ერთი გარემოების გათვალისწინება: ამ ფენომენის შესახებ არსებული მონათხრობები თავისთავად არ ამტკიცებს, რომ უხილავი თანამგზავრი ადამიანს რეალურად აძლევს გადარჩენის ინსტრუქციებს. საუბარია სუბიექტურ გამოცდილებაზე, რომლის წარმოშობისა და ფუნქციის ახსნას მეცნიერება ცდილობს.
ერნესტ შეკლტონის ექსპედიცია — ისტორია, რომელმაც ფენომენს სახელი გაუთქვა
ამ უჩვეულო მოვლენის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ისტორია ბრიტანელ პოლარულ მკვლევარს, სერ ერნესტ შეკლტონს უკავშირდება.
1914 წელს შეკლტონი ანტარქტიდისკენ ექსპედიციას ჩაუდგა სათავეში. მისი მიზანი ანტარქტიდის კონტინენტის გადაკვეთა იყო, თუმცა ექსპედიცია მძიმე განსაცდელში აღმოჩნდა. გემი „ენდიურენსი“ (Endurance) ყინულებში მოექცა და საბოლოოდ დაიღუპა. ექსპედიციის მონაწილეებს კი გადარჩენისთვის ბრძოლა მოუწიათ.
1916 წელს შეკლტონი ორ თანამგზავრთან — ფრენკ უორსლისა და ტომ კრინთან — ერთად კუნძულ სამხრეთ ჯორჯიას მთიანი და მყინვარებით დაფარული ტერიტორიის გადაკვეთას ცდილობდა. მათ დახმარების მისაღებად დასახლებულ პუნქტამდე უნდა მიეღწიათ. გზა უკიდურესად რთული იყო, ამინდი — სასტიკი, ხოლო ფიზიკური გამოფიტვა თითოეულ ნაბიჯს ართულებდა.
მოგვიანებით შეკლტონმა თავის წიგნში South აღწერა, რომ დაახლოებით 36-საათიანი დამქანცველი მარშის განმავლობაში ხშირად ისეთი შეგრძნება ჰქონდა, თითქოს ისინი სამის ნაცვლად ოთხნი იყვნენ.
განსაკუთრებით საინტერესო ის აღმოჩნდა, რომ მსგავსი განცდა მის ორივე თანამგზავრსაც ჰქონია. შეკლტონის მონათხრობის მიხედვით, უორსლიმაც აღიარა, რომ გზაში ვიღაცის თანდასწრებას გრძნობდა, ხოლო კრინმაც მსგავსი გამოცდილება აღწერა.
სამივე ადამიანი რეალურად არსებობდა და ერთად მოგზაურობდა, მაგრამ მათ მონათხრობებში დამატებითი, უხილავი თანამგზავრის განცდაც გაჩნდა.
ეს ამბავი მოგვიანებით ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მაგალითად იქცა იმ გამოცდილებისა, რომელსაც დღეს „მესამე ადამიანის ფაქტორს“ უწოდებენ. ისტორიული მონათხრობის გადამოწმება შესაძლებელია სამხრეთ ჯორჯიას მუზეუმის მასალებსა და შეკლტონის წიგნში.
შეკლტონის ისტორია განსაკუთრებით საინტერესოა იმიტომ, რომ ის მხოლოდ მარტო მყოფ ადამიანს არ ეხება. სამი ადამიანი ერთად იყო, თუმცა მათ ერთგვარი დამატებითი თანდასწრების განცდა გაუჩნდათ. ეს გარემოება გვაფიქრებინებს, რომ ფენომენი მხოლოდ ფიზიკურ მარტოობასთან არ უნდა იყოს დაკავშირებული.
შესაძლოა, მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს უკიდურესმა დაღლილობამ, საფრთხემ, ხანგრძლივმა სტრესმა და იმ პირობებმა, რომლებშიც ადამიანის ტვინს ჩვეულებრივზე ბევრად რთული ამოცანების შესრულება უწევს.
რატომ ჩნდება უხილავი თანამგზავრის შეგრძნება უკიდურეს პირობებში?
მკვლევრებს ჯერ არ აქვთ ერთი საბოლოო პასუხი, რომელიც ყველა მსგავს შემთხვევას ახსნიდა. სავარაუდოდ, სხვადასხვა ადამიანთან ამ გამოცდილებას განსხვავებული ფაქტორების ერთობლიობა განაპირობებს.
მიუხედავად ამისა, არსებობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი მიმართულება, რომელიც გვეხმარება იმის გაგებაში, თუ რა შეიძლება ხდებოდეს ადამიანის ტვინსა და ფსიქიკაში.
1. უკიდურესი დაღლილობა და ძილის ნაკლებობა
როდესაც ადამიანი ხანგრძლივად მოძრაობს, თითქმის არ სძინავს და მუდმივად ცდილობს საფრთხის თავიდან აცილებას, მისი ტვინი ჩვეულებრივ რეჟიმში ვეღარ მუშაობს.
ძილის ნაკლებობამ და ფიზიკურმა გამოფიტვამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს ყურადღებაზე, მეხსიერებაზე, ემოციებსა და გარემოს აღქმაზე. ზოგიერთ შემთხვევაში შესაძლოა უჩვეულო შეგრძნებებიც წარმოიშვას.
მთამსვლელისთვის ან პოლარული ექსპედიციის მონაწილისთვის ასეთი მდგომარეობა განსაკუთრებით სახიფათოა. მან ერთდროულად უნდა შეაფასოს გარემო, დაიმახსოვროს მარშრუტი, მიიღოს გადაწყვეტილებები და აკონტროლოს საკუთარი სხეულის მდგომარეობა.
ამ დროს მცირე შეცდომასაც კი შეიძლება მძიმე შედეგი მოჰყვეს.
ტვინი კი ცდილობს, შეზღუდული რესურსების მიუხედავად, მოქმედების უნარი შეინარჩუნოს. თუმცა არ არსებობს საკმარისი მტკიცებულება იმის დასამტკიცებლად, რომ უხილავი თანამგზავრის შეგრძნება დაღლილობის აუცილებელი ან უნივერსალური შედეგია.
2. ჟანგბადის ნაკლებობა და სიმაღლის გავლენა
მაღალ მთებში ასვლისას ერთ-ერთი მთავარი საფრთხე ჟანგბადის ხელმისაწვდომობის შემცირებაა.
სიმაღლის მატებასთან ერთად ატმოსფერული წნევა ეცემა და ორგანიზმს თითოეული ჩასუნთქვისას ნაკლები ჟანგბადის მიღება შეუძლია. ამან შეიძლება გავლენა მოახდინოს ტვინის მუშაობაზე, აზროვნებაზე, კოორდინაციასა და გადაწყვეტილებების მიღებაზე.
მძიმე შემთხვევებში სიმაღლის დაავადება შეიძლება სიცოცხლისთვის საშიშ მდგომარეობაში გადაიზარდოს.
ასეთ პირობებში ადამიანის აღქმა და აზროვნება შეიძლება შეიცვალოს, თუმცა არასწორი იქნებოდა იმის მტკიცება, რომ ჟანგბადის ნაკლებობა აუცილებლად ქმნის უხილავ თანამგზავრს. ეს მხოლოდ ერთ-ერთი შესაძლო ფაქტორია იმ გარემოში, სადაც მსგავსი გამოცდილებებია აღწერილი.
ამასთან, „მესამე ადამიანის ფაქტორი“ მხოლოდ მაღალ მთებში არ გვხვდება. მსგავსი მონათხრობები არსებობს ზღვის დონეზეც, რაც იმას ნიშნავს, რომ მის ასახსნელად მხოლოდ ჟანგბადის ნაკლებობა საკმარისი არ არის.
3. ხანგრძლივი იზოლაცია და სოციალური კავშირის საჭიროება
ადამიანი სოციალური არსებაა. ყოველდღიურ ცხოვრებაში ჩვენ მუდმივად ვიღებთ ინფორმაციას სხვა ადამიანებისგან — მათი ხმის, სახის გამომეტყველების, მოძრაობისა და ურთიერთობის საშუალებით.
როდესაც ადამიანი ხანგრძლივად იმყოფება იზოლაციაში, ეს ჩვეულებრივი სოციალური ურთიერთობები მკვეთრად მცირდება.
წარმოიდგინეთ მეზღვაური, რომელიც ქარიშხლის დროს მარტო ცდილობს გემის მართვას, ან მკვლევარი, რომელიც დღეების განმავლობაში თოვლით დაფარულ სივრცეში მოძრაობს და ადამიანებთან ურთიერთობის შესაძლებლობა არ აქვს.
ასეთ გარემოში საფრთხის განცდა და გაურკვევლობა შეიძლება განსაკუთრებით გაძლიერდეს.
მკვლევრები იზოლაციისა და შეზღუდულ სივრცეში ცხოვრების ფსიქოლოგიურ შედეგებს მრავალი წლის განმავლობაში სწავლობენ. ცნობილია, რომ ასეთ პირობებს შეუძლია გავლენა მოახდინოს განწყობაზე, ყურადღებაზე, სტრესის მართვასა და ადამიანთა ურთიერთობებზე.
შესაძლებელია, რომ ზოგიერთ ექსტრემალურ სიტუაციაში ტვინმა სხვა ადამიანის თანდასწრების მსგავსი გამოცდილება წარმოქმნას. თუმცა სოციალური კავშირის მოთხოვნილებასა და კონკრეტულად „მესამე ადამიანის ფაქტორს“ შორის ზუსტი მიზეზობრივი კავშირი ჯერ საბოლოოდ დადგენილი არ არის.
4. ტვინის მცდელობა, გარემო აღქმადი და პროგნოზირებადი გახადოს
ადამიანის ტვინი მხოლოდ მიღებულ ინფორმაციას არ აღრიცხავს. ის მუდმივად ცდილობს, გარემოში კანონზომიერებები ამოიცნოს, მომავალი მოვლენები იწინასწარმეტყველოს და შეაფასოს, რა შეიძლება მოხდეს შემდეგ.
როდესაც გარემო გაურკვეველია, სენსორული ინფორმაცია კი არასაკმარისი ან დამაბნეველია, ტვინს შესაძლოა გაუჭირდეს საკუთარი ვარაუდებისა და რეალური სიგნალების ერთმანეთისგან მკაფიოდ გარჩევა.
უკიდურესმა სტრესმა და დაღლილობამ ეს პროცესი შეიძლება კიდევ უფრო გაართულოს.
ასეთ პირობებში ადამიანის გამოცდილება ზოგჯერ შეიძლება მოიცავდეს ისეთ თანდასწრებასაც, რომელსაც გარე წყარო არ შეესაბამება.
ეს ერთ-ერთი შესაძლო ახსნაა, მაგრამ არა დადასტურებული მექანიზმი, რომელიც „მესამე ადამიანის ფაქტორის“ ყველა შემთხვევას ხსნის.
ქმნის თუ არა ტვინი მეორე „მე“-ს გადარჩენისთვის?
ფენომენის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ინტერპრეტაცია სწორედ აქ იწყება.
წარმოიდგინეთ ადამიანი, რომელსაც ფიზიკური ძალა თითქმის აღარ აქვს. ყოველი ნაბიჯი ტკივილს იწვევს, გონება კი გამუდმებით სთავაზობს ერთსა და იმავე აზრს: გაჩერდი, აღარ შეგიძლია, ყველაფერი დასრულებულია.
ამ მდგომარეობაში შეიძლება გაჩნდეს განცდა, რომ ვიღაც სხვა ეხმარება მას წინსვლაში.
ზოგი ამას აღწერს, როგორც თანამგზავრის არსებობას, რომელიც ამშვიდებს და მიმართულებას აძლევს. სხვებისთვის ეს უფრო ინტუიციას ჰგავს — თითქოს პასუხი უკვე იციან, თუმცა ვერ ხსნიან, საიდან გაჩნდა.
შეიძლება თუ არა, რომ ტვინი საკუთარი ფსიქიკური რესურსების გამოყენებისას ისეთი გამოცდილების შექმნას ახერხებდეს, რომელიც ადამიანს მოქმედების გაგრძელებაში ეხმარება?
ეს საინტერესო ჰიპოთეზაა, მაგრამ აუცილებელია ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავების დაცვა: არ არის მეცნიერულად დადასტურებული, რომ ტვინი კრიტიკულ მომენტში ცნობიერებას განზრახ ყოფს და გადარჩენისთვის მეორე პიროვნებას ქმნის.
ადამიანის ფსიქიკა რთული სისტემაა. სტრესის დროს შეიძლება შეიცვალოს ყურადღება, ემოციები, გარემოს აღქმა და საკუთარი მოქმედებების განცდა. ზოგიერთ შემთხვევაში ეს ცვლილებები უჩვეულო გამოცდილებებსაც უკავშირდება.
თუმცა კონკრეტული მექანიზმი, რომელიც უხილავი თანამგზავრის შეგრძნებას წარმოშობს, ჯერ კიდევ შესწავლის საგანია.
მიუხედავად ამისა, თავად იდეა, რომ ადამიანის ტვინი რთულ პირობებში სხვადასხვა გზით ცდილობს მოქმედების უნარის შენარჩუნებას, სრულიად შეესაბამება ტვინისა და ქცევის შესახებ არსებულ სამეცნიერო ცოდნას.
რატომ არის ეს თანამგზავრი ხშირად მეგობრული და არა საშიში?
„მესამე ადამიანის ფაქტორის“ შესახებ მონათხრობებში ერთ-ერთი გამორჩეული დეტალი ის არის, რომ უხილავი თანდასწრება ხშირად დამამშვიდებლად ან მხარდამჭერად აღიქმება.
ადამიანი მას ყოველთვის მტრულ ძალად არ აღიქვამს. ზოგჯერ, პირიქით, ეს გამოცდილება მარტოობისა და შიშის შემცირებასთან ასოცირდება.
რატომ ხდება ასე?
ერთი შესაძლო ახსნა ემოციურ კონტექსტში უნდა ვეძებოთ. როდესაც ადამიანი საფრთხის წინაშე დგას, მისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს არა მხოლოდ ფიზიკურ მდგომარეობას, არამედ იმასაც, რამდენად შეუძლია შიშთან გამკლავება და მოქმედების გაგრძელება.
თანადგომის განცდა შეიძლება ფსიქოლოგიურად მნიშვნელოვანი იყოს. რეალურ ცხოვრებაშიც კი, ადამიანის გვერდით მყოფი მეგობრის ან თანამგზავრის მხარდაჭერა ხშირად ეხმარება მას სირთულეების გადალახვაში.
თუმცა ამ გამოცდილების შემთხვევაში ჩვენ არ ვიცით, რატომ იღებს ის ზოგჯერ სწორედ მეგობრულ ფორმას. შესაძლებელია, ამას კონკრეტული ადამიანის მოლოდინები, მეხსიერება, წარსული გამოცდილება და იმ მომენტის ემოციური მდგომარეობა განაპირობებდეს.
ამიტომ არასწორი იქნებოდა იმის მტკიცება, რომ ადამიანის ტვინი ყოველთვის მეგობრულ ფიგურას ქმნის ან რომ ეს გამოცდილება აუცილებლად ზრდის გადარჩენის შანსს.
მაგრამ ის ფაქტი, რომ ზოგი ადამიანი მსგავს თანდასწრებას მხარდაჭერად აღიქვამს, ნამდვილად საინტერესოა.
რა როლი აქვს შიშს, სტრესსა და ადამიანის ფსიქოლოგიურ გამძლეობას?
სიცოცხლისთვის საშიში ვითარება ადამიანისგან სწრაფ რეაგირებას მოითხოვს.
შიშმა შეიძლება ყურადღება საფრთხისკენ მიმართოს, ორგანიზმი მოქმედებისთვის მოამზადოს და გადაწყვეტილების მიღებაზე გავლენა მოახდინოს. თუმცა ძლიერი ან ხანგრძლივი სტრესი ზოგჯერ პირიქით მოქმედებს — ართულებს აზროვნებას, ამცირებს ყურადღებას და ზრდის შეცდომების ალბათობას.
ექსტრემალურ გარემოში ადამიანის შესაძლებლობები მხოლოდ ფიზიკურ ძალაზე არ არის დამოკიდებული. მნიშვნელოვანია ისიც, რამდენად შეუძლია მას ყურადღების შენარჩუნება, ემოციების მართვა და ენერგიის სწორად განაწილება.
ამ თემაზე არსებული კვლევები აჩვენებს, რომ ექსტრემალური პირობები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კოგნიტიურ და ემოციურ პროცესებზე, თუმცა ადამიანების რეაქციები ერთმანეთისგან განსხვავდება.
ამ კონტექსტში „მესამე ადამიანის ფაქტორი“ შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ადამიანის უჩვეულო გამოცდილება, რომელიც განსაკუთრებულ გარემოებებში ჩნდება.
ზოგიერთმა გადარჩენილმა შესაძლოა ეს განცდა იმ ძალის წყაროდ აღიქვას, რომელმაც რთული გზის გაგრძელებაში დაეხმარა. მაგრამ მხოლოდ ასეთი მონათხრობებით ვერ დავადგენთ, კონკრეტულად რა როლი ითამაშა ამ გამოცდილებამ გადარჩენაში.
ამისთვის საჭიროა გაცილებით მეტი სისტემური კვლევა.
პიტერ სუედფელდი და ექსტრემალური გარემოს ფსიქოლოგია
უკიდურეს გარემოში ადამიანის ქცევის შესწავლა ფსიქოლოგიის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა.
ამ სფეროში ერთ-ერთი ცნობილი მკვლევარია პიტერ სუედფელდი, ბრიტანეთის კოლუმბიის უნივერსიტეტის ემერიტუს-პროფესორი, რომელიც ექსტრემალურ და უჩვეულო გარემოში ადამიანის ფსიქოლოგიურ ადაპტაციას იკვლევდა.
მისი სამეცნიერო ინტერესები მოიცავდა პოლარულ რეგიონებს, იზოლირებულ გარემოში ცხოვრებას, წყალქვეშა სივრცეებსა და კოსმოსური მისიების ფსიქოლოგიურ თავისებურებებს.
ასეთი გარემო მკვლევრებისთვის განსაკუთრებულ ინტერესს წარმოადგენს, რადგან იქ ადამიანის ფსიქიკა უჩვეულო გამოწვევებს აწყდება.
იზოლაცია, მონოტონური გარემო, საფრთხე, შეზღუდული სოციალური ურთიერთობები და ხანგრძლივი დისკომფორტი შეიძლება გავლენას ახდენდეს ადამიანის ემოციურ მდგომარეობასა და გარემოს აღქმაზე.
ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ „მესამე ადამიანის ფაქტორი“ არ წარმოვადგინოთ ისე, თითქოს სუედფელდმა ლაბორატორიულად დაამტკიცა ტვინის მიერ წარმოსახვითი დამხმარის შექმნის კონკრეტული მექანიზმი. ექსტრემალური გარემოს ფსიქოლოგიის კვლევა ფართო სფეროა, ხოლო ამ კონკრეტული გამოცდილების ზუსტი ახსნა კვლავ ღია კითხვად რჩება.
როგორ შეიძლება ერთმანეთისგან განვასხვაოთ რეალური თანამგზავრი და მისი თანდასწრების შეგრძნება?
ჩვეულებრივ პირობებში, როდესაც ვიღაცის გვერდით ყოფნას ვგრძნობთ, ამის საფუძველი კონკრეტული სენსორული ინფორმაციაა: ვხედავთ ადამიანს, გვესმის მისი ხმა ან ვამჩნევთ მის მოძრაობას.
„მესამე ადამიანის ფაქტორის“ შემთხვევაში კი ადამიანს შეიძლება ჰქონდეს ძლიერი განცდა, რომელსაც გარე წყარო არ შეესაბამება.
ეს არ ნიშნავს, რომ თავად გამოცდილება მისთვის უმნიშვნელოა ან რომ ის შეგნებულად იგონებს ამბავს. სუბიექტური გამოცდილება შეიძლება სრულიად რეალური და შთამბეჭდავი იყოს იმ ადამიანისთვის, ვინც მას განიცდის, მაშინაც კი, როდესაც მის უკან არსებული მიზეზი გაურკვეველია.
აქ მნიშვნელოვანია განვასხვაოთ ორი რამ:
- გამოცდილების რეალურობა ადამიანისთვის: მას ნამდვილად შეიძლება ჰქონდეს უხილავი თანდასწრების ძლიერი შეგრძნება.
- გამოცდილების გარეგანი მიზეზი: ეს განცდა თავისთავად არ ადასტურებს, რომ იქ რეალურად სხვა არსება იმყოფებოდა.
ეს განსხვავება გვეხმარება ფენომენის განხილვაში ისე, რომ არც ადამიანის მონათხრობი უგულებელვყოთ და არც იმაზე მეტი დავასკვნათ, ვიდრე არსებული მტკიცებულებები გვაძლევს საშუალებას.
ამასთან, მსგავსი გამოცდილების ერთიანი განმარტება არ არსებობს. სხვადასხვა შემთხვევაში მას შესაძლოა განსხვავებული მიზეზები ჰქონდეს, ხოლო ჩვეულებრივ გარემოში განმეორებადი ან შემაწუხებელი ჰალუცინაციური გამოცდილებები ცალკე შეფასებას საჭიროებდეს.
არის თუ არა „მესამე ადამიანის ფაქტორი“ გადარჩენის საიდუმლო?
ეს კითხვა ალბათ ყველაზე მეტად იზიდავს ადამიანებს, რომლებიც ამ ფენომენის შესახებ პირველად იგებენ.
როდესაც გადარჩენილი ადამიანი იხსენებს, რომ ყველაზე მძიმე წუთებში ვიღაცის მხარდაჭერას გრძნობდა, ბუნებრივია ვიფიქროთ, რომ ამ გამოცდილებამ მას სიცოცხლე შეუნარჩუნა.
ზოგი მონათხრობი მართლაც ასეთ ინტერპრეტაციას გვთავაზობს. თუმცა ისტორიისა და სამეცნიერო მტკიცებულების ერთმანეთისგან გამიჯვნა აუცილებელია.
ჩვენ ვიცით, რომ ადამიანები უკიდურეს პირობებში ზოგჯერ უცნაურ შეგრძნებებს განიცდიან. ასევე ვიცით, რომ დაღლილობამ, სტრესმა, ძილის ნაკლებობამ და გარემოს მკაცრმა პირობებმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს ტვინის მუშაობაზე.
მაგრამ მხოლოდ გადარჩენილთა მონათხრობებით ვერ დავამტკიცებთ, რომ უხილავი თანამგზავრის შეგრძნება გადარჩენის უნივერსალური მექანიზმია.
შესაძლოა, ზოგიერთ ადამიანს ეს გამოცდილება ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერად მოეჩვენოს. სხვებმა შეიძლება იგივე საფრთხე და გამოფიტვა მსგავსი შეგრძნების გარეშე გადაიტანონ.
ამიტომ ფენომენის მნიშვნელობა უფრო ფართო საკითხში მდგომარეობს: ადამიანის ფსიქიკა უკიდურეს პირობებში შეიძლება ისეთ გამოცდილებებს წარმოქმნიდეს, რომელთა სრულად ახსნაც თანამედროვე მეცნიერებას ჯერ არ შეუძლია.
ეს თავისთავად საკმარისად საინტერესოა იმისათვის, რომ თემა სერიოზულ შესწავლას იმსახურებდეს.
რას გვეუბნება ეს ფენომენი ადამიანის ტვინის შესაძლებლობებზე?
ადამიანის ტვინი მუდმივად ცდილობს, შეინარჩუნოს ბალანსი გარემოს მოთხოვნებსა და ორგანიზმის შესაძლებლობებს შორის.
ყოველდღიურ ცხოვრებაში ეს პროცესი თითქმის შეუმჩნეველია. ჩვენ ვმოძრაობთ, ვიღებთ გადაწყვეტილებებს, ვურთიერთობთ სხვებთან და გარემოს აღვიქვამთ ისე, რომ იშვიათად ვფიქრობთ, რამდენად რთული ნერვული პროცესებია ამ ყველაფრის უკან.
მაგრამ ექსტრემალურ პირობებში ეს სისტემა უზარმაზარი დატვირთვის ქვეშ ექცევა.
ადამიანი შეიძლება ერთდროულად განიცდიდეს შიშს, სიცივეს, დაღლილობას, ტკივილსა და გაურკვევლობას. ამ ყველაფერმა შესაძლოა შეცვალოს ის, თუ როგორ აღიქვამს საკუთარ თავსა და გარემოს.
„მესამე ადამიანის ფაქტორი“ ამ რთული ურთიერთქმედების ერთ-ერთი უჩვეულო მაგალითია.
ის გვახსენებს, რომ ადამიანის გამოცდილება მხოლოდ გარე სამყაროს პირდაპირ ასახვას არ წარმოადგენს. ჩვენი აღქმა დამოკიდებულია ტვინის მუშაობაზე, ემოციურ მდგომარეობაზე, მეხსიერებასა და იმ გარემოებებზე, რომლებშიც ვიმყოფებით.
ამავე დროს, ასეთი გამოცდილებები გვაჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანია ადამიანის ფსიქოლოგიური გამძლეობის შესწავლა — განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე სიცოცხლისთვის საშიშ სიტუაციებს ეხება.
დასკვნა — რატომ შეიძლება ადამიანი ყველაზე მძიმე წუთებში მარტო აღარ გრძნობდეს თავს?
„მესამე ადამიანის ფაქტორი“ ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი და საინტერესო მოვლენაა იმ გამოცდილებებს შორის, რომლებსაც ადამიანები უკიდურეს პირობებში აღწერენ.
ერნესტ შეკლტონისა და მისი თანამგზავრების ისტორია გვიჩვენებს, რომ უხილავი თანდასწრების განცდა შესაძლოა გაჩნდეს მაშინაც კი, როდესაც ადამიანი მძიმე ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ განსაცდელს გადის.
მსგავსი მონათხრობები აჩენს კითხვებს ტვინის, ცნობიერების, ემოციებისა და გადარჩენის ურთიერთკავშირის შესახებ.
შესაძლოა, ამ გამოცდილების ზოგი შემთხვევა დაკავშირებული იყოს დაღლილობასთან, იზოლაციასთან, სტრესთან ან აღქმის ცვლილებებთან. თუმცა მეცნიერებას ჯერ არ აქვს ერთიანი, საბოლოოდ დადასტურებული ახსნა, რომელიც ყველა შემთხვევას მოიცავს.
ამიტომ ფენომენის ყველაზე საინტერესო მხარე მხოლოდ უხილავი თანამგზავრის არსებობის შეგრძნება არ არის. ის გვაჩვენებს, რამდენად რთულია ადამიანის შინაგანი სამყარო და რამდენი რამ გვაქვს ჯერ კიდევ შესასწავლი ტვინის მუშაობის შესახებ.
შეიძლება თუ არა, რომ უკიდურესმა საფრთხემ ადამიანის გონებაში ისეთი გამოცდილება წარმოქმნას, რომელიც მას სიმშვიდისა და მოქმედების გაგრძელების შესაძლებლობას აძლევს? ეს კითხვა კვლავ ღიაა.
და სწორედ ეს ხდის „მესამე ადამიანის ფაქტორს“ განსაკუთრებულად საინტერესოს: ზოგჯერ ადამიანის ყველაზე უჩვეულო გამოცდილებები სწორედ მაშინ ჩნდება, როდესაც ის საკუთარი შესაძლებლობების ზღვარზე იმყოფება.
იქ, სადაც ფიზიკური ძალა იწურება, შიში ძლიერდება და მომავალი გაურკვეველია, ადამიანის ტვინი კვლავ ცდილობს გარემოსთან გამკლავებას. როგორ აკეთებს ამას კონკრეტულ შემთხვევაში, ჯერ ბოლომდე არ ვიცით — და სწორედ ამ კითხვაზე პასუხის ძიება შეიძლება აღმოჩნდეს ამ ფენომენის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი.
