Mokobody
52°15′56″N 22°06′41″E/52,265556 22,111389| wieś | |
 Zespół Oświatowy w Mokobodach | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2021) | |
| Strefa numeracyjna |
25 |
| Kod pocztowy |
08-124[4] |
| Tablice rejestracyjne |
WSI |
| SIMC |
0682175[5] |
Położenie na mapie gminy Mokobody  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |
Położenie na mapie powiatu siedleckiego  | |
| 52°15′56″N 22°06′41″E/52,265556 22,111389[1]
| |
| Strona internetowa | |
.jpg)
Mokobody – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie siedleckim, w gminie Mokobody[5][6].
Na terenie wsi utworzono dwa sołectwa Mokobody I i Mokobody II[7].
Wieś leży nad rzeką Liwiec, na skraju Wysoczyzny Siedleckiej, przy trakcie z Siedlec do Węgrowa[8]. Siedziba gminy Mokobody, oraz rzymskokatolickiej parafii św. Jadwigi. Dawniej miasto prywatne, posiadało prawo chełmińskie, w 1496 roku położone było w ziemi drohickiej województwa podlaskiego[9], prawa miejskie utraciło w 1867 roku[10].
Do 1954 roku istniała gmina Skupie, której siedzibą były Mokobody. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Mokobody. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie siedleckim. We wsi działa jednostka ochotniczej straży pożarnej[11].
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]W źródłach historycznych miejscowość występuje pod nazwami Mąkobody, Monkobody i Mąkowody[8]. Pochodzenie nazwy nie zostało jednoznacznie ustalone. Według jednej z hipotez wiąże się z młynarskim charakterem osady – od niepamiętnych czasów w okolicy znajdowały się młyny wodne przetwarzające zboże w mąkę, a nazwa mogła nawiązywać do wyrażenia „mąka z wody"[12]. Inna teoria wywodzi ją ze staroruskiego muku vodit' („wytwarzać mąkę"), co odpowiadałoby funkcji gospodarczej osady[12]. Nie można też wykluczyć, że nazwa jest wtórna wobec nazwiska Jana Mąkobodzkiego, pierwszego udokumentowanego dzierżawcy wsi[12].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Przynależność terytorialna
[edytuj | edytuj kod]Obszar, na którym położone są Mokobody, wielokrotnie zmieniał przynależność państwową. Pierwotnie należał do Polski, w latach 1041–1323 do Rusi, od 1323 do 1569 roku do Litwy, a po unii lubelskiej w 1569 roku wrócił do Królestwa Polskiego[13]. Przez wieki Liwiec stanowił granicę pomiędzy Polską a Litwą oraz Mazowszem a Podlasiem, co czyniło okolice miejscem licznych najazdów[13].
Lokacja i właściciele
[edytuj | edytuj kod]Dawne nazwy miejscowości brzmiały Mąkobody i Makowody. Wieś leżała w ziemi drohickiej i była własnością rycerską. Właściciel wsi Jan Mąkobodzki w okresie władania Podlasiem przez Bolesława IV księcia mazowieckiego był kasztelanem i sędzią liwskim. Prawdopodobnie w okresie zbrojnego zatargu Kazimierza Jagiellończyka z Bolesławem stał po stronie tego ostatniego, wskutek czego utracił swoje dobra. Mokobody stały się królewszczyzną. W 1487 r. Kazimierz Jagiellończyk darował je wraz z innymi dobrami Iwaszce Bohdanowiczowi Litaworowi Chreptowiczowi, podskarbiemu dwornemu litewskiemu.
W 1496 roku miasto prywatne zostało lokowane na prawie chełmińskim, z nadaniem dwóch jarmarków[9][8]. W 1510 r. nastąpiło potwierdzenie przywilejów i nadanie nazwy Nowe Miasto, która jednak się nie przyjęła. Do Unii brzeskiej istniała tu Cerkiew prawosławna[potrzebny przypis]. Mokobody należały m.in. do Ostrorogów, Ossolińskich, Jezierskich i Kuczyńskich. W 1673 roku miasto posiadał starosta drohicki Zbigniew Ossoliński[14].
W 1764 roku ustanowiono w Mokobodach jedną z trzech kadencji sądów ziemskich, trwającą dwie niedziele, dla wygody obywateli zamieszkujących po lewej stronie Bugu[8]. W 1774 roku król Stanisław August Poniatowski nadał Aleksandrowi Ossolińskiemu, staroście drohickiemu, przywilej na zaprowadzenie ośmiu jarmarków rocznie[8]. W 1776 roku miasteczko liczyło 129 domów[8].
Ossoliński, nabywszy Mokobody, nie uznał dawnych praw przysługujących miastu i z czasem przywłaszczył sobie grunty i pastwiska należące do mieszczan. Ci wytoczyli proces, który trwał również pod następnymi dziedzicami – hr. Janem Jezierskim i Janem Chrzanowskim – co najmniej od 1839 roku[8]. W XIX wieku dobra mokobodzkie należały kolejno do Jezierskich, od 1843 roku do Chrzanowskich, a następnie do Wandy z Chrzanowskich Kuczyńskiej[8][13].
W miasteczku działały dwa młyny wodne i szkoła początkowa[8]. W całej parafii i gminie Skupie nie było włościan – zamieszkiwali ją wyłącznie mieszczanie i drobna szlachta[8].
Powstanie styczniowe
[edytuj | edytuj kod]Bardzo duży wkład Mokobody włożyły w powstanie styczniowe. Już w styczniu 1863 roku wysłały do obrony Węgrowa ok. 600 chłopów, w większości uzbrojonych w kosy. 2 lutego brali oni udział w bitwie pod Węgrowem, a także słynnym w całej Europie ataku kosynierów na działa carskie. Następnego dnia, pod Mokobodami, 1 tys. powstańców, w tym 200 strzelców, pod komendą kpt. Kuczkowskiego ps. Mucha, pobiło oddział rosyjski z Siedlec. Rosjanie ponieśli duże straty – ok. 100 zabitych oraz wielu rannych. W bitwie tej udział brali również mieszkańcy Mokobód i okolicznych zaścianków szlacheckich. Wiele osób nie walczyło bezpośrednio, ale pomagało powstańcom, dostarczając żywność i informując o ruchach wojsk rosyjskich[15].
Po stłumieniu powstania carska policja i wojsko rozpoczęły aresztowania powstańców. Najwybitniejszym powstańcem był urodzony w Świniarach Ludomir Benedyktowicz, który stracił w powstaniu obie dłonie. Pamiątkowa tablica na jego cześć znajduje się przy głównym wejściu do kościoła w Mokobodach. Za masowy udział mieszkańców Mokobód w powstaniu rząd carski w 1867 r., czyli kilka lat po upadku powstania styczniowego, ukarał miasteczko zabraniem mu praw miejskich i zdegradowaniem do roli wsi[8].
Społeczność żydowska
[edytuj | edytuj kod]Żydzi zamieszkiwali Mokobody co najmniej od pierwszej połowy XIX wieku. W 1827 roku miasteczko liczyło 948 mieszkańców[8]; w 1861 roku na 1202 mieszkańców 394 było wyznania mojżeszowego, a w 1884 roku – 486 na 1482, co stanowiło ok. 33% ludności[8][16]. Według spisu z 1921 roku w Mokobodach mieszkało 290 Żydów[16].
W Mokobodach działał dozór bóżniczy obejmujący ponad 60 miejscowości[17]. Istniała bożnica (zniszczona w czasie II wojny światowej) oraz mykwa[17]. Cmentarz żydowski przy ul. Stodolnej, o powierzchni 0,54 ha, jest udokumentowany od 1829 roku – zachował się zapis w dokumentacji Dyrekcji Wyznań z 14 grudnia 1829 r. o wydatkach „na reparacyję [...] Kierkuta"[17].
W 1942 roku ludność żydowska Mokobód została deportowana do obozu zagłady w Treblince[16]. We wrześniu 1944 roku wójt Jan Lewicki w raporcie o stanie gminy żydowskiej zanotował: „Bóżnica uległa zniszczeniu, cmentarz i mykwa niezniszczona"[17].
Prawdopodobnie ostatnie pochówki na cmentarzu żydowskim miały miejsce w marcu 1945 roku, po zamordowaniu w Mokobodach 7 lub 8 Żydów przez nieustalonych sprawców[18][17].
II wojna światowa i okres powojenny
[edytuj | edytuj kod]Po kampanii wrześniowej w 1939 roku Mokobody znalazły się pod okupacją niemiecką i pozostawały pod nią do 1944 roku. Mury kościoła parafialnego zostały częściowo uszkodzone od kul karabinowych zarówno w czasie I, jak i II wojny światowej[19]. W czasie okupacji na terenie powiatu siedleckiego miały miejsce zrzuty Cichociemnych, o czym przypomina tablica pamiątkowa odsłonięta w 2022 roku z inicjatywy żołnierzy jednostki GROM[20].
W 1960 roku wieś nawiedził pożar, który strawił 80 zabudowań[13].
19 grudnia 1963 roku Ministerstwo Gospodarki Komunalnej wydało decyzję o zamknięciu cmentarza żydowskiego. W uzasadnieniu wniosku władze gromadzkie opisywały cmentarz jako „zaniedbany, nieogrodzony", a „miejscowa ludność robi sobie piaskobranie"[17]. Na początku 1989 roku pracownicy Urzędu Wojewódzkiego w Siedlcach podczas wizytacji cmentarza odnaleźli kości ludzkie w wykopach po wydobywaniu piasku; na terenie cmentarza znajdowało się wówczas boisko[17].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Kościół parafialny pw. św. Jadwigi, klasycystyczny z lat 1792–1818[21], fundacji starosty Jana Onufrego Ossolińskiego. Projekt architektoniczny autorstwa Jakuba Kubickiego jest czterokrotnie pomniejszonym projektem tegoż autora wyróżnionego w ogłoszonym przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego konkursie architektonicznym na świątynię – votum za Konstytucję 3 maja[22]. Budowla centralna, na planie zbliżonym do kwadratu z wpisanym krzyżem greckim, nakryta podwójną kopułą[19]. Pierwszą drewnianą świątynię wzniósł w 1513 roku Litawor Chreptowicz; drugą ufundował w 1766 roku Aleksander Ossoliński. Po zniszczeniu przez piorun w 1792 roku Jan Onufry Ossoliński sprowadził Kubickiego, który rozpoczął budowę obecnego kościoła murowanego[23]. Konsekracji dokonał 1 września 1837 roku biskup Jan Marceli Gutkowski[8]. W latach 1964–1966 we wnętrzu wykonano polichromię maryjną autorstwa Tadeusza Drapiewskiego[19]. W kościele znajdują się:
- obraz Matki Boskiej Budzieszyńskiej z XVII w., otaczany wielkim kultem,
- rokokowe rzeźby ewangelistów, wykonane przez Macieja Polejowskiego,
- obraz „Chrystus Nauczający" z końca XVIII wieku, którego autorstwo przypisuje się Franciszkowi Smuglewiczowi,
- obraz „Hołd Pasterzy" z XIX wieku autorstwa Piotra le Bruna,
- model kościoła wykonany w 1793 roku przez Jakuba Kubickiego,
- Drewniana dzwonnica z ok. 1776 roku, remontowana w latach 1913, 1932 i 1992[19].
- Drewniana organistówka z XIX w., obecnie znajdująca się w skansenie we wsi Nowa Sucha; w jej miejscu stoi pomnik Jana Pawła II.
- Sanktuarium Matki Bożej Budzieszyńskiej w Budzieszynie – wieś oddalona o ok. 2 km od Mokobód. W 1450 roku Michał Goliginowicz wybudował tu drewniany kościół pw. Najświętszej Panny Marii przy źródełku, którego wodzie przypisywano uzdrawianie chorych na oczy[23][8]. W 1646 roku biskup łucki Andrzej Gębicki dekretem przyłączył parafię budzieszyńską do mokobodzkiej[23]. Kościół budzieszyński rozebrano w 1819 roku, a cudowny obraz przeniesiono do Mokobód[8]. W 1874 roku Jan Popowski wzniósł murowaną kaplicę w Budzieszynie po tym, jak naczelnik powiatu siedleckiego Kaliński – prawosławny Rosjanin – doznał uzdrowienia oczu wodą ze źródełka[24]. W 1947 roku przy źródełku zbudowano grotę na wzór Lourdes, a w latach 80. XX wieku wzniesiono nowy kościół murowany i kalwarię[24].
- Cmentarz żydowski w Mokobodach – przy ul. Stodolnej, na wzniesieniu zwanym przez mieszkańców Żydkowizną. Powierzchnia 0,54 ha. Nie zachowały się nagrobki ani ogrodzenie; teren porośnięty trawą i samosiejkami. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytków[17][25].
Demografia historyczna
[edytuj | edytuj kod]Dane o liczbie ludności i mieszkańców wyznania mojżeszowego na podstawie Słownik geograficzny Królestwa Polskiego[8] i danych GUS[16]:
| Rok | Domy | Mieszkańcy | w tym Żydzi | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| 1776 | 129 | – | – | [8] |
| 1827 | 128 | 948 | – | [8] |
| 1861 | 115 | 1202 | 394 | domy drewniane[8] |
| 1878 | 118 | 1365 | – | [8] |
| 1884 | – | 1482 | 486 | [8] |
| 1921 | – | – | 290 | spis powszechny[16] |
| 2021 | – | 1620 | – | NSP 2021[3] |
Do mieszczan mokobodzkich należało 3260 mórg ziemi[8].
Ludzie związani z Mokobodami
[edytuj | edytuj kod]
- Kasper Cieciszowski – przez krótki czas proboszcz w Mokobodach, później biskup łucki i metropolita mohylewski[8].
- Władysław Dmowski – właściciel dóbr Reczki, sędzia trybunału cywilnego podlaskiego w Siedlcach. Pochowany na cmentarzu w Mokobodach; według Słownika geograficznego był ostatnim, który zasiadał do 1842 roku na sesjach w żupanie i kontuszu[8].
- Ludomir Benedyktowicz – urodzony w Świniarach, uczestnik powstania styczniowego, stracił w walkach obie dłonie. Tablica pamiątkowa przy kościele w Mokobodach.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 82668.
- ↑ Wieś Mokobody w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2025-02-23], liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ a b NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2025-02-23].
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 792 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
- ↑ a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
- ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ Strona gminy, sołectwa
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Mokobody, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, Warszawa 1885, s. 620–621.
- ↑ a b Józef Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich, w: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV-XVIII w.), Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Wrocław 1976, s. 96.
- ↑ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (1885) podaje rok 1867. Ogólna reforma carska degradująca małe miasta weszła w życie w latach 1869–1870. Mokobody mogły utracić prawa wcześniej, indywidualnym ukazem za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym.
- ↑ OSP Mokobody [online], www.siedlce-straz.pl [dostęp 2020-11-06].
- ↑ a b c Etymologia nazw. Gmina Mokobody, Portal gov.pl. [dostęp 2026-04-03].
- ↑ a b c d Dzieje Mokobód. Gmina Mokobody, Portal gov.pl. [dostęp 2026-04-03].
- ↑ Anna Laszuk, Zaścianki i królewszczyzny : struktura własności ziemskiej w województwie podlaskim w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1998, s. 120.
- ↑ Kuczkowski - Katalog Powstańców Styczniowych [online], genealogia.okiem.pl [dostęp 2021-08-03].
- ↑ a b c d e Cmentarz żydowski w Mokobodach. bloodandfrogs.com. [dostęp 2026-04-03].
- ↑ a b c d e f g h K. Bielawski, Cmentarz żydowski w Mokobodach, cmentarze-zydowskie.pl; na podst.: AAN, MGK, sygn. 9/55; AGAD, CWW, sygn. 190/1439; AP w Siedlcach, SP, sygn. 62/29/19; AP w Siedlcach, UW, sygn. 62/1403/1523.
- ↑ Julian Kwiek: Nie chcemy Żydów u siebie. Przejawy wrogości wobec Żydów w latach 1944–1947. Warszawa: Wydawnictwo Nieoczywiste, 2021, s. 273–274.
- ↑ a b c d Zespół kościoła par. pw. św. Jadwigi. Zabytek.pl, Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2026-04-03].
- ↑ Pamięć o Cichociemnych w gminie Mokobody. Mazovia.pl, 2022-10-11. [dostęp 2026-04-03].
- ↑ Daty obejmują okres od zaprojektowania kościoła po pożarze w 1792 do przeniesienia cudownego obrazu w 1818; budowa murowana trwała w latach 1798–1817 według dokumentacji NID, zob. Zespół kościoła par. pw. św. Jadwigi. Zabytek.pl, NID. [dostęp 2026-04-03]..
- ↑ dr Rafał Dmowski: Świątynia Opatrzności Bożej w pomniejszeniu czyli kościół pw. św. Jadwigi w Mokobodach. [w:] "Prestiż", 2014, nr 10, s. 12-13 [on-line]. [dostęp 2015-05-26]. (pol.).
- ↑ a b c Historia Parafii. Gmina Mokobody, Portal gov.pl. [dostęp 2026-04-03].
- ↑ a b Budzieszyn, Kult Matki Bożej Budzieszyńskiej. Parafia Mokobody. [dostęp 2026-04-03].
- ↑ K. Kosior, Mokobody, [w:] Województwo mazowieckie. Cmentarze żydowskie. Weryfikacja zasobu, red. M. Rymkiewicz, I. Kosyl, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2018.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Mokobody, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 620.
- Mokobody. Historia miejscowości oraz parafii
- Mokobody w serwisie Wirtualny Sztetl
- Mokobody w "Pamiętniku Sandomierskim" t.1 Tomasza Ujazdowskiego w tekście o Budzieszynie str. 364
- Mokobody w tekście z 1590 r
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
