Pergi ke kandungan

Pakistan

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Islam Pakistan
اسلامی جمہوریہ پاکستان
Islāmī Jumhūriyah Pākistān
Lambang negara Pakistan
Lambang negara
Cogan kata: ایمان، اتحاد، نظم
Īmān, Ittiḥād, Naẓm
“Keimanan, Perpaduan, Disiplin”[1]
Lagu kebangsaan: Qaumī Tarānah
قومی ترانہ
“Lagu Kebangsaan”[1]
Kedudukan Pakistan di dunia
Kedudukan Pakistan di Asia Selatan
Ibu negaraIslamabad
Bandar terbesarKarachi
Bahasa rasmiInggeris[2]
Bahasa kebangsaan teriktirafUrdu
DemonimOrang Pakistan
PemerintahRepublik Islam persekutuan berparlimen
• Presiden
Asif Ali Zardari
Shehbaz Sharif
Ishaq Dar
Badan perundanganParlimen
• Dewan pertuanan
Senat
• Dewan rakyat
Perhimpunan Kebangsaan
Kemerdekaan 
daripada United Kingdom
23 Mac 1940
• Kemerdekaan
14 Ogos 1947
• Pengisytiharan republik
23 Mac 1956
14 Ogos 1973
Keluasan
• Jumlah
881,913 km2 (340,509 bt2)
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2023
241,499,431
Gini (2024)33.5[3]
sederhana
HDI (2023)0.544[4]
rendah (168)
Mata wangRupee Pakistan (PKR)
Zon waktuUTC+5 (PKT)
Kod panggilan+92
Kod ISO 3166PK
DPT internet.pk

Pakistan (Jawi: ڤاکستان; Urdu: پاکستان‎, Pākistān), secara rasmi Republik Islam Pakistan (Urdu: اسلامی جمہوریہ پاکستان‎, Islāmī Jumhūriyah Pākistān), ialah sebuah negara di Asia Selatan. Negara ini bersempadan dengan India di timur, Afghanistan dan Iran di barat, serta China di timur laut, sementara pesisir selatannya menghadap Laut Arab. Islamabad ialah ibu negara persekutuan, manakala Karachi ialah bandar terbesar dan pusat ekonomi utama. Dengan keluasan geografi kira-kira 881,913 km², Pakistan merangkumi dataran Sungai Indus, Penara Balochistan, kawasan gurun dan banjaran tinggi Karakoram serta Hindu Kush.

Banci Penduduk dan Perumahan 2023 merekodkan 241,499,431 orang penduduk di Pakistan.[5] Penduduknya terdiri daripada pelbagai kelompok bahasa dan etnik, termasuk masyarakat Punjabi, Pashtun, Sindhi, Saraiki, Baloch serta penutur Urdu. Bahasa Urdu mempunyai kedudukan perlembagaan sebagai bahasa kebangsaan, sementara bahasa Inggeris terus digunakan bagi tujuan rasmi.[2] Islam ialah agama negara dan dianuti oleh lebih daripada 96 peratus penduduk yang diliputi oleh jadual agama terperinci Banci 2023.[5]

Wilayah Pakistan moden merupakan salah satu pusat awal tamadun di Asia Selatan dan merangkumi tapak penting Tamadun Lembah Indus seperti Mohenjo-daro. Selepas berabad-abad berada di bawah pelbagai kerajaan dan empayar, sebahagian besar wilayah tersebut menjadi sebahagian daripada India British. Pakistan terbentuk pada 1947 berikutan pembahagian India sebagai sebuah negara yang terdiri daripada Pakistan Barat dan Pakistan Timur. Krisis politik dan peperangan pada 1971 membawa kepada pemisahan Pakistan Timur sebagai negara Bangladesh. Perlembagaan 1973 kemudiannya membentuk asas sistem persekutuan berparlimen yang masih menjadi kerangka pemerintahan negara.

Pakistan kini merupakan sebuah republik Islam persekutuan berparlimen. Parlimennya terdiri daripada Perhimpunan Kebangsaan dan Senat, dengan presiden sebagai ketua negara dan perdana menteri sebagai ketua kerajaan.[6] Ekonominya merangkumi sektor perkhidmatan yang dominan di samping sektor pertanian dan perindustrian yang besar. Pakistan ialah anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, Negara-Negara Komanwel dan Pertubuhan Kerjasama Shanghai, serta merupakan salah sebuah negara yang memiliki senjata nuklear. Menurut Human Development Report 2025, HDI Pakistan bagi 2023 ialah 0.544, meletakkannya di tangga ke-168 daripada 193 negara dan wilayah dalam kategori pembangunan manusia rendah.[4]

Penamaan

[sunting | sunting sumber]
Potret hitam putih Choudhry Rahmat Ali
Choudhry Rahmat Ali, yang memperkenalkan nama Pakstan pada 1933.

Nama Pakistan dicipta oleh Choudhry Rahmat Ali ketika beliau berada di Universiti Cambridge. Dalam risalah Now or Never: Are We to Live or Perish Forever? bertarikh 28 Januari 1933, Rahmat Ali menggunakan bentuk asal Pakstan bagi sebuah negara Muslim yang dicadangkannya di barat laut India British. Risalah itu mentakrifkan Pakstan sebagai lima wilayah, iaitu Punjab, Wilayah Sempadan Barat Laut yang disebutnya sebagai Afghan Province atau Afghania, Kashmir, Sind (kini Sindh) dan Baluchistan.[7][8]

Nama tersebut dibentuk daripada unsur nama wilayah yang dicadangkan itu: P daripada Punjab, A daripada Afghania, K daripada Kashmir, S daripada Sind dan akhiran -tan daripada Baluchistan. Huruf i kemudiannya disisipkan untuk memudahkan sebutan, lalu menghasilkan bentuk Pakistan yang menjadi lazim.[9] Nama itu pada masa yang sama mempunyai makna dalam bahasa Urdu dan bahasa Parsi: pāk bermaksud "murni" atau "suci", manakala unsur -stān bermaksud tempat, tanah atau negeri. Oleh itu, Pakistan juga dapat ditafsirkan sebagai "tanah yang suci".[10] Cadangan Rahmat Ali pada 1933 khusus merujuk wilayah di barat laut India British; negara Pakistan yang diwujudkan pada 1947 pula turut merangkumi Bengal Timur, yang kemudiannya menjadi Bangladesh.[7][11]

Pada kemerdekaan, Indian Independence Act 1947 menubuhkan India dan Pakistan sebagai dua dominion merdeka dan menetapkan bahawa kedua-duanya dikenali masing-masing sebagai "India" dan "Pakistan". Oleh itu, Pakistan ialah nama yang ditetapkan oleh akta tersebut, manakala ungkapan Dominion of Pakistan merujuk status perlembagaannya sebagai sebuah dominion dalam Komanwel sehingga 1956.[11][12]

Perlembagaan pertama Pakistan, yang mula berkuat kuasa pada 23 Mac 1956, menjadikan negara itu sebuah republik dengan nama Islamic Republic of Pakistan (Republik Islam Pakistan).[13] Perlembagaan 1962 pada asalnya menggugurkan perkataan Islamic dan menggunakan nama Republic of Pakistan, tetapi nama Islamic Republic of Pakistan dipulihkan melalui Constitution (First Amendment) Act 1963.[14] Perlembagaan 1973 mengekalkan nama tersebut; Perkara 1(1) perlembagaan semasa menetapkan Pakistan sebagai sebuah republik persekutuan yang dikenali sebagai Islamic Republic of Pakistan.[15]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Zaman purba dan awal

[sunting | sunting sumber]
Image
Runtuhan Mohenjo-daro, salah sebuah pusat utama Tamadun Lembah Indus.

Wilayah Pakistan terletak di persimpangan sejarah antara Asia Selatan, Asia Tengah dan Asia Barat. Dataran Sungai Indus menjadi pusat Tamadun Lembah Indus, salah satu tamadun bandar terawal di dunia. Mohenjo-daro di Sindh berkembang sebagai sebuah bandar besar pada alaf ketiga SM dan kini merupakan Tapak Warisan Dunia UNESCO.[16]

Selepas kemerosotan Tamadun Lembah Indus, kawasan yang kini membentuk Pakistan berada di bawah atau dipengaruhi oleh beberapa kuasa serantau, termasuk Empayar Achaemenid, kerajaan-kerajaan Indo-Yunani, Empayar Maurya dan Empayar Kushan. Kawasan Gandhara, khususnya sekitar Taxila dan lembah Peshawar, berkembang sebagai pusat perdagangan, kesenian dan agama Buddha yang penting.[17]

Zaman pertengahan dan awal moden

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan Kubu Lahore di Pakistan
Kubu Lahore, salah sebuah monumen zaman Mughal di Lahore.

Penaklukan Sindh oleh tentera Umaiyah yang dipimpin Muhammad bin Qasim pada awal abad ke-8 memperkenalkan pemerintahan Islam secara berkekalan di sebahagian lembah Indus. Pada abad-abad berikutnya, wilayah Pakistan moden berada dalam lingkungan kuasa kerajaan seperti Empayar Ghaznawi, kerajaan Ghuriyah dan Kesultanan Delhi. Perdagangan, penghijrahan dan kegiatan tarekat Sufi turut memainkan peranan dalam perkembangan Islam dan budaya Parsi-Islam di rantau tersebut.[17]

Dari abad ke-16, sebahagian besar wilayah itu berada di bawah Empayar Mughal. Selepas kemerosotan kuasa Mughal pada abad ke-18, kerajaan serantau termasuk Empayar Durrani dan Empayar Sikh menguasai kawasan yang berlainan. Perluasan kuasa Syarikat Hindia Timur British dan kemudian pemerintahan Mahkota British akhirnya membawa sebahagian besar wilayah Pakistan moden ke dalam India British.[17]

Pemerintahan British dan gerakan Pakistan

[sunting | sunting sumber]
Muhammad Ali Jinnah berucap di hadapan mikrofon pada 1947
Muhammad Ali Jinnah mengumumkan pembentukan Pakistan melalui radio pada 3 Jun 1947.

Politik Muslim di India British berubah dengan penubuhan Liga Muslim Seluruh India pada 1906. Muhammad Ali Jinnah kemudian menjadi tokoh utama tuntutan politik Liga Muslim. Pada sesi Liga Muslim di Lahore pada Mac 1940, Resolusi Lahore menyeru pembentukan unit politik berasingan di kawasan majoriti Muslim di barat laut dan timur India British. Resolusi tersebut kemudian menjadi asas politik utama gerakan untuk menubuhkan Pakistan.[17]

Selepas Perang Dunia Kedua, rundingan mengenai penamatan pemerintahan British gagal menghasilkan sebuah susunan perlembagaan India bersatu yang diterima oleh Kongres Kebangsaan India dan Liga Muslim. Akta Kemerdekaan India 1947 membawa kepada pembahagian India British dan pembentukan dua dominion, India dan Pakistan. Pakistan mencapai kemerdekaan pada 14 Ogos 1947 dengan Jinnah sebagai gabenor jeneral pertama dan Liaquat Ali Khan sebagai perdana menteri pertama.[17]

Kemerdekaan dan Pakistan Timur, 1947–1971

[sunting | sunting sumber]

Pakistan pada asalnya terdiri daripada dua wilayah geografi yang terpisah oleh lebih daripada seribu kilometer wilayah India, iaitu Pakistan Barat dan Pakistan Timur. Perbezaan politik, bahasa, ekonomi dan perwakilan antara kedua-dua bahagian menjadi sumber ketegangan sejak tahun-tahun awal negara.

Perlembagaan pertama mula berkuat kuasa pada 23 Mac 1956 dan menjadikan Pakistan sebuah republik Islam. Ketidakstabilan politik kemudian diikuti pengisytiharan undang-undang tentera pada 1958. Jeneral Muhammad Ayub Khan menjadi tokoh dominan pemerintahan sehingga 1969, apabila kuasa beralih kepada Jeneral Yahya Khan.[17]

Pilihan raya umum 1970 memberikan Liga Awami pimpinan Sheikh Mujibur Rahman majoriti dalam badan perundangan negara. Kegagalan mencapai persetujuan tentang pemindahan kuasa diikuti tindakan ketenteraan Pakistan di Pakistan Timur pada Mac 1971. Konflik berkembang menjadi Perang Kemerdekaan Bangladesh dan, pada Disember, perang terbuka antara India dengan Pakistan. Penyerahan tentera Pakistan di Dhaka pada 16 Disember 1971 membawa kepada kemunculan Bangladesh sebagai sebuah negara merdeka.[17]

Pakistan selepas 1971

[sunting | sunting sumber]

Selepas perang 1971, Zulfikar Ali Bhutto mengambil alih pemerintahan. Perlembagaan baharu yang diterima pada 1973 mengembalikan kerangka berparlimen dan kekal sebagai asas perlembagaan Pakistan, walaupun telah dipinda berkali-kali.[2] Kerajaan Bhutto digulingkan melalui rampasan kuasa tentera pada 1977 yang dipimpin Jeneral Muhammad Zia-ul-Haq. Zia memerintah sehingga kematiannya dalam nahas pesawat pada 1988.

Pilihan raya selepas kematian Zia membawa Benazir Bhutto ke jawatan perdana menteri. Sepanjang dekad berikutnya, kerajaan pimpinan Bhutto dan Nawaz Sharif silih berganti dalam suasana politik yang tidak stabil. Pada 1999, ketua tentera Pervez Musharraf mengambil alih kuasa dalam rampasan kuasa yang menggulingkan kerajaan Nawaz Sharif. Pemerintahan awam dipulihkan selepas pilihan raya 2008.

Parti Rakyat Pakistan membentuk kerajaan selepas pilihan raya 2008, manakala Liga Muslim Pakistan (N) memenangi pilihan raya 2013. Peralihan kuasa antara dua kerajaan awam selepas pilihan raya 2013 merupakan peristiwa penting dalam perkembangan pemerintahan pilihan raya Pakistan.

Pakistan Tehreek-e-Insaf (PTI) yang dipimpin Imran Khan membentuk kerajaan selepas pilihan raya 2018. Khan kehilangan jawatan perdana menteri melalui undi tidak percaya pada April 2022 dan digantikan oleh Shehbaz Sharif. Pilihan raya umum pada 8 Februari 2024 tidak memberikan majoriti mutlak kepada mana-mana parti; calon bebas yang disokong PTI memperoleh bilangan kerusi umum terbesar, sementara Liga Muslim Pakistan (N), Parti Rakyat Pakistan dan sekutu mereka mencapai persetujuan untuk membentuk kerajaan gabungan. Shehbaz Sharif dipilih semula sebagai perdana menteri pada 3 Mac dengan 201 undi berbanding 92 undi untuk Omar Ayub Khan.[18]

Geografi

[sunting | sunting sumber]
Peta topografi Pakistan yang menunjukkan kawasan pergunungan di utara dan barat serta dataran rendah Sungai Indus
Peta topografi Pakistan memperlihatkan perbezaan ketara antara kawasan pergunungan di utara dan barat dengan dataran Indus di timur dan selatan.

Pakistan terletak di Asia Selatan dan mempunyai rupa bumi yang sangat pelbagai, daripada pergunungan tinggi dan kawasan berglasier di utara hingga dataran aluvium, penara gersang, gurun dan pesisir Laut Arab. Negara ini bersempadan dengan India di timur, China di timur laut, Afghanistan di barat dan barat laut serta Iran di barat daya. Pesisir selatannya menghadap Laut Arab dan Teluk Oman dan mempunyai panjang kira-kira 1,046 km.[5]

Angka keluasan Pakistan berbeza antara penerbitan rasmi mengikut skop wilayah yang dihitung. Laporan banci nasional oleh Pakistan Bureau of Statistics memberikan keluasan 796,096 km²,[5] manakala National Disaster Management Authority (NDMA) menggunakan angka 881,913 km² dalam National Disaster Response Plan 2024/25 dan menyatakan bahawa angka tersebut termasuk Azad Jammu dan Kashmir.[19]

Bentuk muka bumi dan hidrografi

[sunting | sunting sumber]
Puncak K2 yang dilitupi salji di Banjaran Karakoram
K2 di Karakoram.

Secara umum, NDMA membahagikan bentuk muka bumi Pakistan kepada tiga wilayah fisiografi utama, iaitu tanah tinggi utara, dataran Sungai Indus dan Penara Balochistan.[19] Tanah tinggi utara merangkumi sebahagian daripada Karakoram, Himalaya dan Hindu Kush, dengan lembah-lembah gunung yang dalam serta kawasan glasier yang luas. Di Karakoram terletak K2, yang mencapai ketinggian 8,611 m dan merupakan gunung kedua tertinggi di dunia selepas Gunung Everest.[20] Kawasan tanah tinggi ini meliputi sebahagian besar Gilgit-Baltistan dan kawasan pergunungan Khyber Pakhtunkhwa.

Di sebelah barat, Penara Balochistan membentuk kawasan tanah tinggi yang luas, gersang dan berceranggah. Sebaliknya, bahagian timur dan selatan negara didominasi dataran rendah lembangan Indus, yang merangkumi sebahagian besar Punjab dan Sindh. Kawasan gurun terdapat di beberapa bahagian negara, termasuk Gurun Cholistan dan Gurun Thal di Punjab, Gurun Thar di tenggara Sindh serta Gurun Kharan di Balochistan.[19]

Sungai Indus mengalir melalui lembah pergunungan berhampiran kawasan Diamer-Bhasha
Sungai Indus berhampiran kawasan Empangan Diamer-Bhasha di utara Pakistan.

Sungai Indus ialah paksi utama sistem saliran negara. Sungai ini mengalir dari kawasan pergunungan utara ke arah selatan melalui dataran Punjab dan Sindh sebelum bermuara di Laut Arab melalui Delta Indus. Bersama rangkaian anak sungainya, termasuk Sungai Jhelum, Sungai Chenab, Sungai Ravi dan Sungai Sutlej, sistem Indus membentuk asas hidrologi bagi sebahagian besar kawasan pertanian dan penempatan di Pakistan.[19][21]

Penggunaan air permukaan berkait rapat dengan Sistem Pengairan Lembangan Indus (IBIS), iaitu rangkaian terusan dan struktur kawalan air yang digambarkan oleh Bank Dunia sebagai sistem pengairan air permukaan bersambung yang terbesar di dunia. Akuifer di bawah dataran Indus pula merupakan sumber penting bagi kegunaan domestik dan pertanian, tetapi pengambilan air tanah secara berlebihan, pencemaran dan masalah takungan air di dalam tanah menimbulkan cabaran terhadap kelestariannya.[22]

Iklim

[sunting | sunting sumber]

Iklim Pakistan berubah dengan ketara mengikut ketinggian, topografi dan kedudukan geografi. Sebahagian besar negara beriklim gersang atau separa gersang; kawasan pesisir dan dataran rendah Indus umumnya panas dan kering, manakala suhu semakin rendah dengan pertambahan altitud di tanah tinggi utara. Corak bermusim lazimnya terdiri daripada musim sejuk yang sejuk dan kering dari Disember hingga Februari, musim panas dan kering dari Mac hingga Mei, monsun barat daya dari Jun hingga September serta tempoh selepas monsun pada Oktober dan November.[23]

Taburan kerpasan juga sangat tidak sekata. Kebanyakan Pakistan menerima jumlah hujan yang rendah, sementara kawasan utara dan timur laut menerima kerpasan yang lebih banyak, khususnya semasa monsun. Variasi kerpasan antara tahun adalah besar dan menjadi salah satu faktor yang menyebabkan negara mengalami kedua-dua banjir dan kemarau. Aliran sistem Indus pula bergantung pada gabungan kerpasan, salji dan glasier di kawasan hulunya, menjadikan sumber air negara sensitif terhadap perubahan suhu dan corak kerpasan.[23][21]

Data iklim jangka panjang menunjukkan pemanasan di Pakistan sepanjang abad ke-20 dan awal abad ke-21, dengan peningkatan kekerapan hari gelombang haba turut direkodkan, khususnya di Sindh. Pada masa yang sama, perubahan kerpasan tidak seragam antara wilayah. Oleh itu, kesan perubahan iklim berbeza mengikut kawasan dan merangkumi peningkatan risiko haba melampau, kemarau, banjir serta perubahan kepada sumber air yang bergantung pada salji dan glasier.[23]

Alam sekitar dan bahaya semula jadi

[sunting | sunting sumber]

Perbezaan altitud dan iklim menghasilkan pelbagai ekosistem, daripada kawasan alpin dan hutan sederhana di pergunungan utara kepada belukar kering, padang rumput, gurun, ekosistem sungai dan tanah lembap di lembangan Indus serta kawasan bakau dan tanah lembap pesisir di Delta Indus. Strategi biodiversiti kebangsaan Pakistan mengenal pasti kemerosotan tanah, penggurunan, kehilangan dan pemecahan habitat, penyahhutanan, ragutan berlebihan, kekurangan air dan pencemaran sebagai antara tekanan utama terhadap ekosistem negara.[24] Delta Indus khususnya mengandungi kawasan bakau dan tanah lembap pesisir yang penting, tetapi dipengaruhi oleh perubahan aliran air tawar, pencemaran dan tekanan terhadap habitat pesisir.[24]

Kedudukan tektonik turut mempengaruhi bahaya semula jadi Pakistan. Negara ini merentasi kawasan yang berkaitan dengan Plat India dan Plat Eurasia, sekali gus menjadikannya terdedah kepada aktiviti seismik. Selain gempa bumi, NDMA mengenal pasti banjir sungai dan banjir kilat, tanah runtuh, runtuhan salji, kemarau, gelombang haba, siklon serta banjir akibat pecahnya tasik glasier sebagai antara bahaya yang berlaku di negara ini.[19] Risiko hidrometeorologi dipengaruhi oleh gabungan topografi yang curam di utara, variasi monsun, sistem Sungai Indus dan keadaan gersang di sebahagian besar selatan dan barat negara.[19][23]

Banjir besar pada 2022 menunjukkan skala pendedahan Pakistan terhadap bencana hidrometeorologi. Banjir tersebut menjejaskan kira-kira 33 juta orang dan menyebabkan lebih daripada 1,730 kematian. Post-Disaster Needs Assessment yang diterajui kerajaan Pakistan bersama Bank Dunia, Bank Pembangunan Asia, Kesatuan Eropah dan agensi Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menganggarkan kerosakan fizikal melebihi AS$14.9 bilion dan kerugian ekonomi kira-kira AS$15.2 bilion, manakala keperluan pemulihan dan pembinaan semula dianggarkan sekurang-kurangnya AS$16.3 bilion.[25]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]

Pakistan ialah sebuah republik Islam persekutuan dengan sistem pemerintahan berparlimen. Perkara 1 Perlembagaan menetapkan negara itu sebagai sebuah republik persekutuan yang dikenali sebagai Republik Islam Pakistan, manakala Perkara 2 menetapkan Islam sebagai agama negara. Kerangka politik semasa berasaskan Perlembagaan 1973, yang mengatur hubungan antara kerajaan persekutuan dengan wilayah serta institusi eksekutif, perundangan dan kehakiman, dan telah dipinda berkali-kali sejak berkuat kuasa.[2]

Sistem perlembagaan

[sunting | sunting sumber]
Bangunan Parlimen Pakistan di Islamabad
Bangunan Parlimen Pakistan di Islamabad.

Presiden Pakistan ialah ketua negara dan mewakili kesatuan republik. Presiden dipilih untuk penggal lima tahun oleh sebuah badan pemilih yang terdiri daripada anggota kedua-dua dewan Parlimen dan anggota dewan wilayah. Perlembagaan mensyaratkan calon presiden beragama Islam, berumur sekurang-kurangnya 45 tahun dan layak dipilih sebagai anggota Perhimpunan Kebangsaan; seseorang tidak boleh memegang jawatan presiden selama lebih daripada dua penggal berturut-turut.[2] Asif Ali Zardari mengangkat sumpah bagi penggal keduanya sebagai presiden pada 10 Mac 2024 dan masih memegang jawatan itu pada Ogos 2026.[26][27]

Perdana Menteri ialah ketua eksekutif kerajaan persekutuan. Perhimpunan Kebangsaan memilih perdana menteri daripada kalangan anggota Islamnya, manakala kabinet bertanggungjawab secara bersama kepada Senat dan Perhimpunan Kebangsaan.[2] Shehbaz Sharif mengangkat sumpah bagi penggal keduanya sebagai perdana menteri pada 4 Mac 2024 dan masih memegang jawatan itu pada Ogos 2026.[28][27] Ishaq Dar pula memegang jawatan timbalan perdana menteri di samping menjadi menteri hal ehwal luar.[29]

Parlimen persekutuan bersifat dwidewan dan, menurut Perlembagaan, terdiri daripada Presiden, Perhimpunan Kebangsaan dan Senat. Perhimpunan Kebangsaan mempunyai 336 kerusi, iaitu 266 kerusi umum yang dipilih secara langsung, 60 kerusi simpanan untuk wanita dan 10 kerusi simpanan untuk golongan bukan Islam.[6] Senat mempunyai 96 anggota; setiap satu daripada empat wilayah diperuntukkan 23 kerusi, manakala Wilayah Ibu Kota Islamabad diperuntukkan empat kerusi.[30]

Pembahagian kuasa antara persekutuan dengan wilayah telah berubah melalui pindaan perlembagaan. Pindaan ke-18 pada 2010 memansuhkan Senarai Perundangan Serentak, memperluas autonomi perundangan wilayah dan memperkukuh mekanisme penyelarasan persekutuan seperti Majlis Kepentingan Bersama.[31] Dalam bidang kehakiman, Pindaan ke-27, yang mendapat perkenan presiden pada 13 November 2025, menubuhkan Mahkamah Perlembagaan Persekutuan sebagai mahkamah tersendiri. Perlembagaan memberikannya antara lain bidang kuasa asal dalam pertikaian antara kerajaan persekutuan dengan kerajaan wilayah dan bidang kuasa dalam perkara perlembagaan tertentu, di samping Mahkamah Agung Pakistan dan mahkamah tinggi.[32][2]

Sejarah politik Pakistan selepas kemerdekaan turut dicorakkan oleh campur tangan tentera dan rampasan kuasa pada 1958, 1977 dan 1999, yang masing-masing membawa kepada tempoh pemerintahan tentera.[33]

Bahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Peta wilayah dan kawasan pentadbiran Pakistan
Peta wilayah dan kawasan pentadbiran Pakistan.

Perkara 1 Perlembagaan menyenaraikan Balochistan, Khyber Pakhtunkhwa, Punjab dan Sindh sebagai empat wilayah negara serta Wilayah Ibu Kota Islamabad sebagai wilayah ibu kota persekutuan.[2] Biro Perangkaan Pakistan turut menyenaraikan Azad Jammu dan Kashmir dan Gilgit-Baltistan sebagai unit yang ditadbir Pakistan, tetapi kedua-duanya tidak mempunyai kedudukan perlembagaan yang sama dengan empat wilayah tersebut.[34] Kedua-dua kawasan itu terletak di Kashmir, yang status akhirnya masih dipertikaikan antara Pakistan dan India; kawasan yang ditadbir kedua-dua negara dipisahkan terutamanya oleh Garis Kawalan.[35]

Perlembagaan juga mewajibkan setiap wilayah menubuhkan sistem kerajaan tempatan melalui undang-undang dan menurunkan tanggungjawab serta kuasa politik, pentadbiran dan kewangan kepada wakil tempatan yang dipilih. Pilihan raya kerajaan tempatan dikendalikan oleh Suruhanjaya Pilihan Raya Pakistan.[2]

Banci Penduduk dan Perumahan 2023 merekodkan data berikut bagi empat wilayah dan Wilayah Ibu Kota Islamabad. Angka ini tidak merangkumi Azad Jammu dan Kashmir atau Gilgit-Baltistan dalam jumlah nasional Jadual 1 Banci 2023.[5]

Empat wilayah dan Wilayah Ibu Kota Islamabad dalam Banci Penduduk dan Perumahan 2023
Unit Status Keluasan (km²) Penduduk (Banci 2023) Kepadatan penduduk (orang/km²)
Khyber Pakhtunkhwa Wilayah 101,741 40,856,097 401.6
Punjab Wilayah 205,345 127,688,922 621.8
Sindh Wilayah 140,914 55,696,147 395.3
Balochistan Wilayah 347,190 14,894,402 42.9
Wilayah Ibu Kota Islamabad Wilayah ibu kota persekutuan 906 2,363,863 2,609.1
Jumlah 796,096 241,499,431 303.4

Jumlah keluasan 796,096 km² dalam jadual tersebut ialah jumlah yang digunakan Biro Perangkaan Pakistan bagi empat wilayah dan Wilayah Ibu Kota Islamabad dalam Jadual 1 Banci 2023. Oleh sebab Azad Jammu dan Kashmir dan Gilgit-Baltistan tidak dimasukkan dalam jumlah itu, angka keluasan yang diberikan bagi Pakistan dalam sumber lain boleh berbeza mengikut takrif wilayah yang digunakan.[5][34]

Hubungan luar dan pertahanan

[sunting | sunting sumber]

Pakistan diterima sebagai anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 30 September 1947.[36] Negara ini turut menganggotai Pertubuhan Kerjasama Islam, Persatuan Kerjasama Serantau Asia Selatan, Negara-Negara Komanwel dan Pertubuhan Kerjasama Shanghai.[37][38] Pakistan menyertai Komanwel pada 1947, meninggalkannya pada 1972 dan menyertai semula pada 1989,[39] manakala keanggotaan penuhnya dalam Pertubuhan Kerjasama Shanghai bermula pada 2017.[40]

Hubungan dengan India sejak 1947 banyak dipengaruhi oleh pertikaian Kashmir dan beberapa konflik ketenteraan antara kedua-dua negara.[41] Ketegangan kembali membawa kepada konflik bersenjata singkat pada Mei 2025.[42] Hubungan dengan Afghanistan pula merosot kepada konflik bersenjata rentas sempadan pada 2026. Pakistan menuduh pihak berkuasa Taliban membenarkan militan yang menyerang Pakistan beroperasi dari wilayah Afghanistan, sedangkan Kabul menafikan tuduhan tersebut; keselamatan sempadan dan pembukaan semula laluan perdagangan turut menjadi isu dalam rundingan antara kedua-dua negara.[43]

Pakistan mengekalkan hubungan strategik yang rapat dengan China. Dalam kenyataan bersama pada Mei 2026, kedua-dua kerajaan terus menggambarkan hubungan itu sebagai China-Pakistan All-Weather Strategic Cooperative Partnership, dengan kerjasama merangkumi bidang ekonomi, pertahanan dan keselamatan.[44] Pada 7 Ogos 2026, Pakistan, Arab Saudi dan Turki menandatangani perjanjian pertahanan bersama yang menetapkan bahawa serangan bersenjata terhadap salah satu pihak dianggap sebagai serangan terhadap ketiga-tiganya.[45]

Menurut Perkara 243 Perlembagaan, kerajaan persekutuan mempunyai kawalan dan perintah terhadap Angkatan Tentera Pakistan, manakala pemerintahan tertinggi angkatan tentera terletak pada Presiden. Perkara 245 menetapkan bahawa angkatan tentera mempertahankan Pakistan daripada pencerobohan luar atau ancaman perang dan, tertakluk pada undang-undang, membantu pihak berkuasa awam apabila diarahkan.[2] Pindaan ke-27 pada 2025 turut menyusun semula pucuk pemerintahan tentera dengan menetapkan bahawa Ketua Turus Tentera Darat dilantik serentak sebagai Ketua Angkatan Pertahanan serta memansuhkan jawatan Pengerusi Jawatankuasa Ketua-Ketua Turus berkuat kuasa pada 27 November 2025.[32][2]

Pakistan menjalankan ujian nuklear pada Mei 1998.[46] Pada awal 2026, Institut Penyelidikan Keamanan Antarabangsa Stockholm (SIPRI) menggolongkan Pakistan sebagai salah satu daripada sembilan negara yang memiliki senjata nuklear. SIPRI turut melaporkan bahawa pada 2025 Pakistan terus membangunkan sistem penghantaran baharu dan mengumpulkan bahan fisil, perkembangan yang menurut institut itu menunjukkan kemungkinan simpanan hulu ledak nuklear negara tersebut berkembang dalam dekad berikutnya.[42]

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan Jalan I. I. Chundrigar di Karachi
Jalan I. I. Chundrigar di Karachi.

Ekonomi Pakistan merangkumi sektor pertanian, perindustrian dan perkhidmatan yang besar. Menurut anggaran sementara akaun negara bagi tahun kewangan 2025–26, KDNK benar berkembang sebanyak 3.70 peratus, berbanding pertumbuhan 3.18 peratus yang disemak bagi tahun sebelumnya. Pada harga pasaran semasa, KDNK bernilai Rs 126.9 trilion, manakala pendapatan per kapita dianggarkan sebanyak AS$1,901. Sektor perkhidmatan menyumbang 58.42 peratus kepada KDNK, diikuti pertanian sebanyak 23.44 peratus dan perindustrian sebanyak 18.14 peratus.[47]

Mata wang negara ialah Rupee Pakistan (PKR). Karachi merupakan pusat penting bagi sistem kewangan negara dan menempatkan ibu pejabat State Bank of Pakistan di Jalan I. I. Chundrigar serta ibu pejabat Pakistan Stock Exchange.[48][49]

Sejak September 2024, Pakistan melaksanakan program 37 bulan di bawah Extended Fund Facility (EFF) Tabung Kewangan Antarabangsa (IMF). Pada Mei 2026, Lembaga Eksekutif IMF menyelesaikan semakan ketiga program EFF serta semakan kedua Resilience and Sustainability Facility (RSF). Antara keutamaan pembaharuan yang dikenal pasti IMF ialah pengukuhan kewangan awam, peluasan asas cukai, peningkatan persaingan dan produktiviti, pembaharuan syarikat milik kerajaan serta peningkatan daya maju sektor tenaga.[50]

Pertanian, perindustrian dan perkhidmatan

[sunting | sunting sumber]
Ladang gandum di Pakistan
Ladang gandum di Pakistan.

Pertanian berkembang sebanyak 2.89 peratus pada tahun kewangan 2025–26. Tanaman utama termasuk gandum, beras, tebu, kapas dan jagung. Dalam tempoh tersebut, pengeluaran gandum meningkat 4.3 peratus kepada 29.605 juta tan, beras 2.8 peratus kepada 9.998 juta tan dan tebu 6.2 peratus kepada 89.45 juta tan, manakala pengeluaran kapas dan jagung masing-masing menurun 0.5 peratus dan 2.68 peratus. Penternakan merupakan komponen terbesar pertanian, dengan 62.45 peratus daripada nilai ditambah sektor itu dan 14.64 peratus daripada KDNK keseluruhan.[47]

Sektor perindustrian berkembang sebanyak 3.51 peratus pada tahun kewangan yang sama. Pembuatan merupakan komponen terbesarnya dan menyumbang 12.13 peratus kepada KDNK, di samping perlombongan dan pengkuarian, bekalan elektrik, gas dan air serta pembinaan.[47] Statistik setahun penuh yang diterbitkan oleh Pakistan Bureau of Statistics (PBS) pada Ogos 2026 menunjukkan bahawa keluaran industri pembuatan berskala besar meningkat sebanyak 4.98 peratus sepanjang Julai 2025 hingga Jun 2026 berbanding tempoh yang sama setahun sebelumnya.[51]

Perkhidmatan ialah sektor terbesar ekonomi dan berkembang sebanyak 4.09 peratus pada tahun kewangan 2025–26. Perdagangan borong dan runcit sahaja menyumbang 17.80 peratus kepada KDNK, manakala pengangkutan dan penyimpanan menyumbang 10.35 peratus. Kegiatan lain merangkumi hartanah, kewangan dan insurans, pentadbiran awam, pendidikan, kesihatan serta maklumat dan komunikasi. Subsektor maklumat dan komunikasi berkembang sebanyak 7.52 peratus, antara kadar pertumbuhan yang lebih tinggi dalam sektor perkhidmatan pada tahun tersebut.[47]

Perdagangan dan kewangan

[sunting | sunting sumber]

Tekstil dan pakaian merupakan komponen utama eksport barangan Pakistan. Dalam tempoh Julai hingga Mac tahun kewangan 2025–26, eksport tekstil bernilai AS$13.5 bilion dan menyumbang 59.6 peratus kepada jumlah eksport barangan. Amerika Syarikat menerima 19.9 peratus daripada eksport Pakistan dalam tempoh tersebut, diikuti China sebanyak 8.4 peratus dan Emiriah Arab Bersatu sebanyak 7.0 peratus.[52]

Data setahun penuh yang diterbitkan selepas berakhirnya tahun kewangan menunjukkan eksport barangan berjumlah AS$30.8 bilion dan import barangan AS$64.5 bilion pada 2025–26. Eksport perkhidmatan pula mencapai AS$10.0 bilion, meningkat 18.7 peratus berbanding tahun sebelumnya. Kiriman wang pekerja dari luar negara meningkat 8.6 peratus kepada AS$41.6 bilion, manakala akaun semasa mencatat defisit AS$139 juta bagi keseluruhan tahun kewangan. Eksport teknologi maklumat mencapai AS$4.6 bilion, meningkat 20.6 peratus berbanding tahun sebelumnya.[53]

Tenaga kerja, kemiskinan dan ketidaksamaan

[sunting | sunting sumber]

Menurut Tinjauan Tenaga Buruh 2024–25 PBS, kadar pengangguran ialah 7.1 peratus.[54] Kemiskinan dan ketidaksamaan diukur menggunakan beberapa garis dan kaedah yang berlainan. Bank Dunia, melalui Poverty and Inequality Platform, menganggarkan bahawa 22.96 peratus penduduk hidup di bawah garis kemiskinan antarabangsa AS$3.00 sehari berdasarkan pariti kuasa beli 2021 pada 2024. Platform yang sama melaporkan indeks Gini sebanyak 33.54 bagi tahun tersebut.[3]

Pengangkutan dan perhubungan

[sunting | sunting sumber]
Kereta api Pakistan Railways
Sebuah kereta api Pakistan Railways.

Jalan raya merupakan unsur utama rangkaian pengangkutan darat. National Highway Authority mengurus rangkaian sepanjang kira-kira 14,480 km yang merangkumi sejumlah 48 jalan raya kebangsaan, lebuh raya dan jalan strategik pada tahun kewangan 2025–26.[55]

Pakistan Railways mengendalikan rangkaian laluan sepanjang 7,791 km. Dalam tempoh Julai hingga Mac tahun kewangan 2025–26, sistem itu membawa 24.16 juta penumpang dan merekodkan pengangkutan barang sebanyak 4,839 juta tan-kilometer.[55] Rangkaian kereta api menghubungkan pusat bandar dan perindustrian utama, termasuk Karachi, Lahore, Rawalpindi, Peshawar dan Quetta.

Pengangkutan laut tertumpu pada Pelabuhan Karachi, Port Qasim dan Pelabuhan Gwadar. Dalam tempoh Julai hingga Mac tahun kewangan 2025–26, ketiga-tiga pelabuhan itu mengendalikan sejumlah 78.452 juta tan kargo. Pelabuhan Karachi menyumbang 42.033 juta tan dan Port Qasim 36.415 juta tan, manakala Gwadar merekodkan 3,900 tan dalam tempoh pelaporan yang sama.[55] Pengangkutan udara domestik dan antarabangsa pula menggunakan rangkaian lapangan terbang yang merangkumi Lapangan Terbang Antarabangsa Jinnah di Karachi, Lapangan Terbang Antarabangsa Islamabad dan Lapangan Terbang Antarabangsa Allama Iqbal di Lahore.

Perhubungan digital berkembang pesat seiring dengan peningkatan penggunaan rangkaian mudah alih dan jalur lebar. Pada akhir Mac 2026, Pakistan mempunyai 207.22 juta langganan telekomunikasi mudah alih dan tetap, termasuk kira-kira 161.0 juta langganan jalur lebar. Angka tersebut merujuk kepada jumlah langganan dan bukan bilangan pengguna unik.[56]

Demografi dan masyarakat

[sunting | sunting sumber]

Banci Penduduk dan Perumahan 2023 merekodkan 241,499,431 penduduk, meningkat daripada 207,684,626 dalam banci 2017, dengan kadar pertumbuhan purata tahunan sebanyak 2.55 peratus antara kedua-dua banci. Pada 2023, 38.88 peratus penduduk tinggal di kawasan bandar dan purata saiz isi rumah ialah 6.3 orang. Kepadatan penduduk purata negara ialah 303.35 orang bagi setiap kilometer persegi, tetapi taburannya sangat tidak sekata. Punjab mencatatkan 621.83 orang bagi setiap kilometer persegi, berbanding hanya 42.90 di Balochistan, manakala Wilayah Ibu Kota Islamabad mencatatkan 2,609.12.[57]

Jumlah 241,499,431 orang itu merangkumi penduduk di beberapa kawasan terhad yang hanya dapat direkodkan melalui kiraan kepala. Oleh sebab butiran demografi penuh tidak tersedia bagi semua penduduk tersebut, jadual terperinci mengenai umur, bahasa ibunda, agama, pendidikan dan ciri lain menggunakan asas 240,458,089 orang.[58]

Struktur umur penduduk adalah muda. Menurut banci, 46.77 peratus penduduk berumur di bawah 18 tahun dan, secara berasingan, 26.03 peratus berada dalam lingkungan umur 15 hingga 29 tahun, sedangkan hanya 3.55 peratus berumur 65 tahun ke atas.[58] Laporan bersama Tabung Penduduk Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNFPA) dan Population Council pada 2025 mengaitkan perubahan demografi ini dengan keperluan perancangan jangka panjang dalam pendidikan, kesihatan, pekerjaan dan pembandaran, serta potensi memperoleh dividen demografi melalui pelaburan dalam modal insan.[59]

Bahasa dan kumpulan etnik

[sunting | sunting sumber]

Pakistan ialah sebuah negara berbilang bahasa. Perkara 251 Perlembagaan menetapkan Urdu sebagai bahasa kebangsaan dan membenarkan bahasa Inggeris terus digunakan bagi tujuan rasmi sehingga pengaturan dibuat untuk menggantikannya dengan Urdu. Perkara yang sama membolehkan Dewan Wilayah menetapkan melalui undang-undang langkah bagi pengajaran, penggalakan dan penggunaan bahasa wilayah di samping bahasa kebangsaan. Perkara 28 pula menjamin hak mana-mana kelompok warganegara yang mempunyai bahasa, tulisan atau budaya tersendiri untuk memelihara dan memajukannya serta, tertakluk pada undang-undang, menubuhkan institusi bagi tujuan tersebut.[60]

Walaupun Urdu merupakan bahasa kebangsaan, bahasa itu ialah bahasa ibunda kepada 9.25 peratus daripada penduduk dalam data terperinci Banci 2023. Punjabi merupakan bahasa ibunda terbesar, diikuti Pashto, Sindhi, Saraiki dan Urdu.[61]

Enam bahasa ibunda terbesar menurut Banci 2023[61]
Bahasa Bilangan penutur Peratus penduduk
Punjabi 88,915,544 36.98%
Pashto 43,633,946 18.15%
Sindhi 34,401,564 14.31%
Saraiki 28,849,579 12.00%
Urdu 22,249,307 9.25%
Balochi 8,117,795 3.38%

Banci turut merekodkan Hindko, Brahui, Mewati, Kohistani, Kashmiri, Shina, Balti dan Kalasha, di samping bahasa lain. Shina, Balti, Mewati, Kalasha dan Kohistani dimasukkan sebagai kategori bahasa tersendiri buat kali pertama dalam Banci 2023.[58]

Banci 2023 tidak menyediakan kategori etnik yang tersendiri. Soal selidik individu merekodkan, antara lain, bahasa ibunda, agama dan kewarganegaraan, manakala laporan banci secara khusus menjelaskan bahawa kewarganegaraan merujuk kepada status kewarganegaraan dan bukannya etnik.[62][58] Oleh itu, angka bahasa ibunda tidak boleh dianggap sebagai ukuran tepat komposisi etnik. Rujukan semasa lazimnya menyenaraikan Punjabi, Pashtun, Sindhi, Saraiki, Muhajir dan Baloch antara kumpulan etnik utama negara, tetapi anggaran saiz kumpulan tersebut bukan hasil penghitungan etnik dalam banci 2023.[63]

Agama

[sunting | sunting sumber]
Masjid Faisal di Islamabad
Masjid Faisal di Islamabad.

Islam ialah agama negara menurut Perkara 2 Perlembagaan Pakistan. Perkara 20 pula memberikan setiap warganegara, tertakluk pada undang-undang, ketenteraman awam dan akhlak, hak untuk menganut, mengamalkan dan menyebarkan agamanya, serta memberikan setiap mazhab dan kelompok agama hak untuk menubuhkan, menyelenggarakan dan mengurus institusi keagamaannya.[60]

Daripada 240,458,089 orang dalam asas data agama terperinci Banci 2023, 231,686,709 atau 96.35 peratus direkodkan sebagai Muslim. Kategori banci yang lain terdiri daripada 3,867,729 orang dalam kategori Hindu Jati (1.61 peratus), 3,300,788 orang Kristian (1.37 peratus), 1,349,487 anggota kasta terjadual (0.56 peratus), 162,684 orang dalam kategori Qadiani/Ahmadi (0.07 peratus), 15,998 orang Sikh, 2,348 orang Parsi dan 72,346 orang dalam kategori lain.[64] PBS membentangkan Hindu Jati dan kasta terjadual sebagai kategori banci yang berasingan dan tidak menggabungkan kedua-duanya dalam satu jumlah.[64]

Kedudukan Ahmadi juga mempunyai dimensi perlembagaan yang khusus. Perkara 260(3) mentakrifkan anggota kumpulan Qadiani dan Lahori yang menyebut diri mereka Ahmadi sebagai bukan Muslim bagi maksud Perlembagaan dan undang-undang Pakistan.[60]

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]
Murid perempuan di sebuah sekolah di Khyber Pakhtunkhwa
Murid perempuan di sebuah sekolah di Khyber Pakhtunkhwa, 2011.

Perkara 25A Perlembagaan mewajibkan negara menyediakan pendidikan percuma dan wajib kepada semua kanak-kanak berumur lima hingga 16 tahun mengikut cara yang ditetapkan oleh undang-undang.[60] Selepas Pindaan Kelapan Belas pada 2010, tanggungjawab penyampaian pendidikan sebahagian besarnya diturunkan kepada wilayah. Kementerian Pendidikan Persekutuan dan Latihan Profesional menyediakan perkhidmatan pendidikan secara langsung di Wilayah Ibu Kota Islamabad dan menjalankan fungsi penyelarasan antara unit persekutuan.[65]

Menurut Pakistan Economic Survey 2025–26, berdasarkan data 2024–25, kadar celik huruf bagi penduduk berumur sepuluh tahun ke atas ialah 63 peratus. Kadar bagi lelaki ialah 73 peratus berbanding 54 peratus bagi perempuan, sementara kadar di kawasan bandar ialah 74 peratus berbanding 55 peratus di luar bandar. Pada peringkat wilayah, kadar tersebut ialah 68 peratus di Punjab, 58 peratus masing-masing di Sindh dan Khyber Pakhtunkhwa, serta 49 peratus di Balochistan.[66]

Akses kepada persekolahan wajib masih tidak menyeluruh. Data 2024–25 menunjukkan bahawa 28 peratus kanak-kanak berumur lima hingga 16 tahun tidak bersekolah, dengan kadar 31 peratus dalam kalangan perempuan dan 25 peratus dalam kalangan lelaki.[66]

Kesihatan dan pembangunan manusia

[sunting | sunting sumber]

Petunjuk kesihatan menunjukkan peningkatan dalam beberapa ukuran asas. Pakistan Economic Survey 2025–26 melaporkan jangka hayat ketika lahir sebanyak 67.8 tahun pada 2024. Dalam data 2024–25, kadar kematian bayi ialah 47 bagi setiap 1,000 kelahiran hidup, berbanding 60 pada 2018–19. Perbelanjaan awam untuk kesihatan pula bersamaan 0.8 peratus daripada keluaran dalam negara kasar pada tahun kewangan 2024–25.[67]

Dalam Human Development Report 2025, Pakistan diklasifikasikan dalam kategori pembangunan manusia rendah dengan nilai Indeks Pembangunan Manusia (HDI) 0.544 dan kedudukan ke-168 daripada 193 negara. Selepas diselaraskan bagi ketidaksamaan, nilai HDI terlaras ketidaksamaan ialah 0.364, bersamaan kehilangan 33.1 peratus daripada nilai HDI asal.[4]

Budaya

[sunting | sunting sumber]

Kebudayaan Pakistan bersifat berbilang etnik, bahasa dan wilayah. Tradisinya berkembang daripada sejarah panjang rantau Sungai Indus, warisan Islam dan Parsi serta hubungan dengan Asia Selatan dan Asia Tengah. Punjab, Sindh, Khyber Pakhtunkhwa, Balochistan dan kawasan pergunungan utara masing-masing mengekalkan tradisi kesusasteraan, muzik, kraf, pakaian dan masakan yang tersendiri. Sejak pembentukan Pakistan pada 1947, pembinaan budaya kebangsaan berlangsung seiring dengan kesinambungan identiti serantau, manakala bahasa Urdu menjadi salah satu wahana utama kesusasteraan dan budaya popular merentas wilayah.[68][69]

Simbol kebangsaan

[sunting | sunting sumber]

Bendera Pakistan diterima pakai pada 11 Ogos 1947. Bidang hijaunya melambangkan majoriti Muslim, jalur putih menandakan masyarakat minoriti agama, manakala bulan sabit dan bintang masing-masing melambangkan kemajuan serta cahaya dan ilmu. Lagu kebangsaan, Qaumī Tarāna (قومی ترانہ), diterima pakai pada 13 Ogos 1954; muziknya digubah oleh Ahmed G. Chagla dan liriknya ditulis oleh Hafeez Jalandhari. Lambang negara Pakistan pula diterima pakai pada 1954 dan menggabungkan bulan sabit dan bintang, perisai yang memaparkan hasil pertanian, kalungan bunga serta moto Iman, Ittehad, Nazm yang membawa maksud "Kepercayaan, Perpaduan, Disiplin".[1]

Simbol kebangsaan rasmi yang lain termasuk markhor (Capra falconeri) sebagai haiwan kebangsaan, chukar (Alectoris chukar) sebagai burung kebangsaan, melur putih (Jasminum officinale) sebagai bunga kebangsaan dan deodar (Cedrus deodara) sebagai pokok kebangsaan. Hoki padang ditetapkan sebagai sukan kebangsaan.[1]

Seni dan seni bina

[sunting | sunting sumber]
Masjid Badshahi di Lahore dengan kubah dan menara yang mengelilingi halaman luas.
Masjid Badshahi di Lahore, salah satu monumen utama seni bina zaman Mughal di Pakistan.

Seni bina di wilayah Pakistan masa kini mencerminkan beberapa lapisan sejarah. Tapak bandar Tamadun Lembah Indus seperti Mohenjo-daro dan Harappa memperlihatkan tradisi perancangan bandar purba, manakala tinggalan Gandhara merangkumi biara, stupa dan seni Buddha yang berkembang di bahagian barat laut benua kecil India. Selepas kedatangan Islam, pengaruh Parsi dan Asia Selatan bercampur dalam seni bina keagamaan dan makam. Zaman Empayar Mughal meninggalkan antara lain Kubu Lahore, Taman Shalimar, Masjid Badshahi dan Masjid Wazir Khan. Zaman penjajahan British dan tempoh selepas kemerdekaan pula menghasilkan bentuk seni bina yang berbeza, termasuk bangunan kolonial serta monumen moden seperti Mazar-e-Quaid, Minar-e-Pakistan dan Masjid Faisal.[69]

Pakistan mempunyai enam tapak dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO, dan kesemuanya diklasifikasikan sebagai tapak budaya: runtuhan arkeologi Mohenjo-daro; runtuhan Buddha Takht-i-Bahi dan tinggalan bandar Sahr-i-Bahlol; Taxila; Kubu Lahore dan Taman Shalimar; monumen bersejarah di Makli, Thatta; serta Kubu Rohtas.[70] Kubu Lahore dan Taman Shalimar khususnya mencerminkan perkembangan seni bina dan landskap istana Mughal pada abad ke-16 dan ke-17 serta pertemuan unsur Islam, Parsi dan Asia Selatan.[71]

Sebuah trak di Pakistan yang dihiasi lukisan berwarna-warni, tulisan dan corak hiasan.
Hiasan kenderaan yang dikenali sebagai seni trak Pakistan telah berkembang daripada seni rakyat kepada unsur budaya popular dan reka bentuk.

Tradisi seni visual merangkumi lukisan miniatur, kaligrafi, seni lukis moden dan pelbagai kraf serantau. Antaranya ialah tekstil bercetak blok seperti ajrak di Sindh, sulaman, permaidani tenunan tangan, ukiran kayu, kerja logam serta jubin dan tembikar bersepuh dari Multan.[69] Pelukis abad ke-20 seperti A. R. Chughtai dan Sadequain turut menjadi tokoh penting dalam perkembangan seni moden Pakistan.[69]

Salah satu bentuk seni rakyat visual yang paling dikenali ialah seni trak Pakistan, yang menggunakan lukisan, kaligrafi, ukiran, kerja cermin dan unsur hiasan pada trak, bas dan kenderaan lain. Tradisi ini kemudiannya tersebar ke bidang reka bentuk, pakaian dan barangan hiasan, menjadikannya sebahagian daripada budaya visual popular di luar konteks asalnya pada kenderaan.[72]

Kesusasteraan

[sunting | sunting sumber]
Potret hitam putih Muhammad Iqbal memakai kot gelap.
Muhammad Iqbal ialah antara penyair dan ahli falsafah terpenting dalam tradisi kesusasteraan Urdu dan Parsi di Asia Selatan.

Kesusasteraan Pakistan bersifat berbilang bahasa. Karya diterbitkan dalam Urdu, Inggeris serta bahasa serantau utama seperti Punjabi, Sindhi, Pashto, Balochi, Saraiki, Brahui dan Hindko. Pakistan Academy of Letters mewakili dan mempromosikan tradisi bahasa-bahasa ini melalui penerbitan, persidangan, anugerah kesusasteraan dan program sokongan kepada penulis. Akademi tersebut ditubuhkan pada 1976 dan kini beroperasi sebagai sebuah badan autonomi di bawah National Heritage & Culture Division kerajaan persekutuan.[73][74]

Dalam kesusasteraan Urdu dan Parsi moden, Muhammad Iqbal (1877–1938) menonjol sebagai penyair dan ahli falsafah yang menggabungkan puisi dengan pemikiran agama, sosial dan falsafah. Beliau menghasilkan koleksi utama dalam kedua-dua bahasa Urdu dan Parsi.[75] Faiz Ahmed Faiz (1911–1984) pula menjadi salah seorang tokoh utama puisi Urdu abad ke-20; karyanya mengolah semula bentuk klasik seperti ghazal dengan tema kemanusiaan dan sosial.[76]

Tradisi bahasa wilayah mempunyai sejarah yang sama pentingnya. Dalam kesusasteraan Sindhi, penyair Sufi Shah Abdul Latif Bhittai (1689–1752) menghasilkan puisi yang kemudiannya dihimpunkan dalam Shah Jo Risalo, sebuah karya penting yang menggabungkan mistisisme Sufi dengan cerita rakyat dan tradisi lisan Sindh.[77] Tradisi puisi Sufi turut menjadi unsur penting dalam kesusasteraan Punjabi, Saraiki dan bahasa serantau lain.[69]

Muzik dan seni persembahan

[sunting | sunting sumber]
Potret penyanyi qawwali Nusrat Fateh Ali Khan.
Nusrat Fateh Ali Khan menjadi salah seorang tokoh Pakistan yang paling berpengaruh dalam penyebaran qawwali kepada khalayak antarabangsa.

Tradisi muzik Pakistan meliputi muzik rakyat serantau, muzik klasik Hindustan, ghazal, muzik keagamaan dan genre popular moden. Qawwali, iaitu suatu bentuk persembahan muzik yang berkait rapat dengan tradisi Sufi di Asia Selatan, lazimnya menggabungkan nyanyian utama dan berkumpulan dengan iringan harmonium serta alat perkusi.[78] Nusrat Fateh Ali Khan memainkan peranan penting dalam membawa qawwali kepada khalayak antarabangsa dan menggabungkannya dengan bentuk muzik popular lain pada penghujung abad ke-20.[69]

Muzik rakyat pula berbeza mengikut wilayah dan komuniti. Salah satu tradisi yang mendapat perhatian pemuliharaan antarabangsa ialah boreendo atau bhorindo, alat tiup tanah liat masyarakat Thari di Sindh. Pada 2025, pengetahuan, kemahiran dan melodi yang berkaitan dengan alat tersebut dimasukkan oleh UNESCO ke dalam Senarai Warisan Budaya Tidak Ketara yang Memerlukan Perlindungan Segera berikutan kemerosotan amalan dan pemindahan kemahirannya antara generasi.[79]

Seni persembahan turut merangkumi teater, muzik pentas dan tarian dalam pelbagai bahasa dan tradisi serantau. National Academy of Performing Arts (NAPA), yang ditubuhkan pada 2004, menyediakan pendidikan dan latihan profesional dalam muzik dan teater serta menganjurkan persembahan dan festival yang melibatkan karya dalam bahasa-bahasa Pakistan dan tradisi antarabangsa.[80]

Filem, televisyen dan media

[sunting | sunting sumber]

Penyiaran memainkan peranan penting dalam pembentukan budaya popular kebangsaan sejak kemerdekaan. Radio Pakistan berasal daripada Pakistan Broadcasting Service, yang mula beroperasi ketika pembentukan negara pada 14 Ogos 1947 dan kemudiannya berkembang menjadi Pakistan Broadcasting Corporation (PBC).[81] Penyiaran televisyen bermula di Lahore pada 26 November 1964; rangkaian yang berkembang daripadanya menjadi Pakistan Television Corporation (PTV).[82]

PTV dan PBC merupakan saluran penyiaran dominan selama beberapa dekad, khususnya sebelum perkembangan pesat media elektronik swasta pada awal abad ke-21.[69] Pakistan Electronic Media Regulatory Authority (PEMRA) ditubuhkan melalui Pakistan Electronic Media Regulatory Authority Ordinance 2002 untuk memudah cara dan mengawal selia media elektronik swasta, termasuk perkhidmatan televisyen, radio dan pengedaran media.[83] Perkembangan saluran swasta selepas itu memperluas pengeluaran berita, drama, hiburan dan kandungan dalam Urdu serta bahasa serantau.

Industri filem Pakistan mempunyai hubungan sejarah yang rapat dengan Lahore, yang telah menjadi pusat pengeluaran filem sejak sebelum Pemisahan 1947. Pemisahan tersebut mengganggu rangkaian industri dan pergerakan tenaga kreatif antara Lahore dan Bombay, tetapi Lahore kemudiannya berkembang semula sebagai pusat penting filem Urdu dan Punjabi.[84] Kajian sejarah pawagam Pakistan mengenal pasti 1960-an sebagai tempoh perkembangan pesat industri, diikuti kemerosotan besar pada 1980-an sebelum beberapa bentuk pengeluaran, termasuk filem Pashto dan genre baharu, kembali berkembang pada dekad-dekad berikutnya.[85] Kerajaan persekutuan kemudian meluluskan Film Policy 2018, yang dinyatakan oleh Kementerian Penerangan dan Penyiaran sebagai dasar filem dan kebudayaan kebangsaan pertama Pakistan, dengan langkah sokongan dan pembiayaan bagi industri filem dan drama.[86]

Masakan

[sunting | sunting sumber]

Masakan Pakistan berbeza mengikut geografi, sejarah dan komuniti setempat. Tradisi makanan di Punjab, Sindh, Balochistan, Khyber Pakhtunkhwa serta kawasan pergunungan mempunyai bahan, kaedah memasak dan hidangan yang berbeza, sementara pertukaran sejarah dengan rantau Asia Selatan, Asia Tengah dan dunia Parsi turut membentuk budaya makanan negara itu.[87]

Roti, chapati dan nasi merupakan makanan ruji yang lazim dimakan bersama kari, sayur-sayuran, daging atau kekacang. Halia, bawang putih, kunyit, cili dan campuran rempah seperti garam masala banyak digunakan dalam masakan. Hidangan seperti biryani, haleem dan dal terdapat secara meluas dalam budaya makanan Pakistan, walaupun resipi dan penyediaannya berbeza mengikut daerah dan komuniti.[69] Teh hitam yang dicampur susu dan gula merupakan minuman harian yang popular, sementara lassi mempunyai kedudukan yang kuat khususnya dalam tradisi makanan Punjab dan kawasan luar bandar Sindh.[69]

Sukan

[sunting | sunting sumber]

Hoki padang ialah sukan kebangsaan Pakistan.[1] Pasukan lelaki Pakistan mempunyai salah satu rekod sejarah paling berjaya dalam hoki antarabangsa. Pakistan memenangi Piala Dunia Hoki Lelaki FIH empat kali, pada 1971, 1978, 1982 dan 1994, yang kekal sebagai rekod terbanyak bagi kejohanan lelaki setakat 2026. Negara itu juga memenangi tiga pingat emas hoki lelaki di Sukan Olimpik, pada 1960, 1968 dan 1984.[88]

Kriket merupakan sukan penonton yang amat popular dan mempunyai kedudukan utama dalam budaya sukan negara.[69] Pasukan kriket kebangsaan Pakistan telah memenangi tiga kejohanan utama lelaki anjuran Majlis Kriket Antarabangsa dalam format berbeza: Piala Dunia Kriket 1992, Piala Dunia Twenty20 Lelaki ICC 2009 dan Trofi Juara-Juara ICC 2017.[89]

Pakistan juga mempunyai tradisi penting dalam skuasy. Jahangir Khan mencatat 555 kemenangan berturut-turut dari November 1981 hingga November 1986, rekod larian tanpa kalah terpanjang dalam skuasy lelaki.[90] Jansher Khan pula memenangi rekod lapan kejuaraan World Open antara 1987 dengan 1996.[91] Sukan lain yang mempunyai pengikut atau tradisi tersendiri termasuk bola sepak, kabaddi, polo, snuker, badminton dan tenis.[69]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 3 4 5 "National Symbols of Pakistan". Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Constitution of the Islamic Republic of Pakistan". National Assembly of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "Constitution2025" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  3. 1 2 "Poverty and Inequality Platform: Pakistan". Bank Dunia. Dicapai pada 28 Ogos 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "WBPIP2026" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  4. 1 2 3 "Human Development progress slows to a 35-year low according to UNDP's 2025 Human Development Report". Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 6 Mei 2025. Dicapai pada 28 Ogos 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "UNDP2025" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  5. 1 2 3 4 5 6 "7th Population & Housing Census 2023: National Census Report" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. Dicapai pada 28 Ogos 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "PBS2023" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  6. 1 2 "Structure of Pakistan's Parliament". National Assembly of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  7. 1 2 Ali, Choudhary Rahmat (28 Januari 1933). "Now or Never: Are We to Live or Perish Forever?". Cambridge: The Pakistan National Movement. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  8. ↑ Roberts, Stuart. "A tryst with destiny". Universiti Cambridge. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  9. ↑ "Emmanuel College Magazine 2020–2021" (PDF). Emmanuel College, Cambridge. m/s. 53. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  10. ↑ "Pakistan". The American Heritage Dictionary of the English Language (ed. 5). HarperCollins Publishers. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  11. 1 2 "Indian Independence Act 1947" (PDF). legislation.gov.uk. 18 Julai 1947. seksyen 1–2. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  12. ↑ Malagodi, Mara (2019). "Dominion status and the origins of authoritarian constitutionalism in Pakistan". International Journal of Constitutional Law. 17 (4): 1235–1257. doi:10.1093/icon/moz080.
  13. ↑ "Parliamentary History". Perhimpunan Kebangsaan Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  14. ↑ Lau, Martin (2012). "Sharia and national law in Pakistan". Sharia Incorporated: A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present. Amsterdam: Leiden University Press. m/s. 373–432. doi:10.1515/9789400600171-012.
  15. ↑ "The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan" (PDF). Perhimpunan Kebangsaan Pakistan. Perkara 1(1). Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  16. ↑ "Archaeological Ruins at Moenjodaro". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 Blood, Peter R., penyunting (1995). Pakistan: A Country Study. Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress.
  18. ↑ "Shehbaz Sharif elected Pakistan's prime minister for second term". Reuters. 3 Mac 2024. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  19. 1 2 3 4 5 6 National Disaster Response Plan 2024/25 (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). National Disaster Management Authority, Government of Pakistan. 2024. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  20. ↑ "Pakistan" (dalam bahasa Inggeris). Pakistan Tourism Development Corporation. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  21. 1 2 National Water Policy (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Water Resources, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  22. ↑ "Managing Groundwater Resources in Pakistan's Indus Basin" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 25 Mac 2021. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  23. 1 2 3 4 Climate Risk Country Profile: Pakistan (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). World Bank Group dan Bank Pembangunan Asia. Mei 2021. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  24. 1 2 Pakistan: National Biodiversity Strategy and Action Plan for achieving Aichi Biodiversity Targets and Sustainable Development Goals, 2017–2030 (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). Government of Pakistan. 2017. Dicapai pada 28 Ogos 2026 – melalui Konvensyen Kepelbagaian Biologi.
  25. ↑ "Pakistan: Flood Damages and Economic Losses Over USD 30 billion and Reconstruction Needs Over USD 16 billion – New Assessment" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 28 Oktober 2022. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  26. ↑ "Asif Ali Zardari sworn in as the 14th President of Pakistan". President of Pakistan. 10 Mac 2024. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  27. 1 2 "President, PM express sorrow over loss of lives in Nepal floods". Radio Pakistan. 27 Ogos 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  28. ↑ "President Arif Alvi administers oath to Mian Muhammad Shehbaz Sharif as Prime Minister of Pakistan". President of Pakistan. 4 Mac 2024. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  29. ↑ "Senator Mohammad Ishaq Dar". Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  30. ↑ "Composition / Structure". Senate of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  31. ↑ "FAQs". Inter Provincial Coordination Division, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  32. 1 2 "The Constitution (Twenty-Seventh Amendment) Act, 2025" (PDF). National Assembly of Pakistan. 13 November 2025. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  33. ↑ Nayar, Baldev Raj (2007). "Pakistan: Military Rule, Alliances, and Economic Performance". The Geopolitics of Globalization: The Consequences for Development. Oxford University Press. m/s. 239–258. doi:10.1093/acprof:oso/9780195693034.003.0012. ISBN 9780195693034.
  34. 1 2 "GIS". Pakistan Bureau of Statistics. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  35. ↑ "UN Security Council discusses Kashmir, China urges India and Pakistan to ease tensions". United Nations in India. 20 Ogos 2019. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  36. ↑ "Member States". United Nations. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  37. ↑ "Organisation of Islamic Cooperation — OIC". Organisation of Islamic Cooperation. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  38. ↑ "About SAARC". SAARC Secretariat. 12 Julai 2020. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  39. ↑ "Pakistan". Commonwealth Secretariat. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  40. ↑ "Frequently Asked Questions". Shanghai Cooperation Organisation. 27 November 2023. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  41. ↑ "India and Pakistan's history of strife". Reuters. 6 Mei 2025. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  42. 1 2 "Increasing focus on nuclear weapons amid heightened escalation risks—new SIPRI Yearbook out now". Institut Penyelidikan Keamanan Antarabangsa Stockholm. 8 Jun 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  43. ↑ "Pakistan, Afghanistan hold talks in China to end months of conflict". Reuters. 2 April 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  44. ↑ "Joint Statement between the People's Republic of China and the Islamic Republic of Pakistan (May 26, 2026)". Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan. 26 Mei 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  45. ↑ "Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates". Reuters. 7 Ogos 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  46. ↑ "Ten years since India and Pakistan conducted nuclear tests". Preparatory Commission for the Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty Organization. 29 Mei 2008. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  47. 1 2 3 4 "Pakistan Economic Survey 2025-26: Growth and Investment" (PDF). Finance Division, Government of Pakistan. 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  48. ↑ "Contact Us". State Bank of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  49. ↑ "Corporate Information". Pakistan Stock Exchange. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  50. ↑ "IMF Executive Board Completes Third Review of the Extended Arrangement under the Extended Fund Facility and Second Review of the Arrangement under the Resilience and Sustainability Facility with Pakistan". International Monetary Fund. 8 Mei 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  51. ↑ "Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries (QIM) for June 2026". Pakistan Bureau of Statistics. 18 Ogos 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  52. ↑ "Pakistan Economic Survey 2025-26: Trade and Payments" (PDF). Finance Division, Government of Pakistan. 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  53. ↑ "Monthly Economic Update & Outlook July 2026" (PDF). Finance Division, Government of Pakistan. 30 Julai 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  54. ↑ "Pakistan Bureau of Statistics". Pakistan Bureau of Statistics. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  55. 1 2 3 "Pakistan Economic Survey 2025-26: Transport and Communications" (PDF). Finance Division, Government of Pakistan. 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  56. ↑ "Pakistan Economic Survey 2025-26: Information Technology and Telecommunication" (PDF). Finance Division, Government of Pakistan. 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  57. ↑ "Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Pakistan Bureau of Statistics. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  58. 1 2 3 4 7th Population & Housing Census 2023: National Census Report (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). Pakistan Bureau of Statistics. 2025. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  59. ↑ UNFPA and Population Council (27 Mac 2025). Pakistan@2050: Demographic Change, Future Projections, and Development Opportunities (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). United Nations Population Fund. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  60. 1 2 3 4 "The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan [as amended up to 21 November 2025]" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Law and Justice Division, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  61. 1 2 "Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Pakistan Bureau of Statistics. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  62. ↑ Pilot Census Evaluation Report (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). Pakistan Bureau of Statistics. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  63. ↑ "6.1.1. Ethnic minorities". Pakistan: Country Focus (dalam bahasa Inggeris). European Union Agency for Asylum. Jun 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  64. 1 2 "Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Pakistan Bureau of Statistics. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  65. ↑ "Message from the Secretary" (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Federal Education and Professional Training, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  66. 1 2 "Pakistan Economic Survey 2025–26: Education" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Finance Division, Government of Pakistan. 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  67. ↑ "Pakistan Economic Survey 2025–26: Health and Nutrition" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Finance Division, Government of Pakistan. 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  68. ↑ Virdee, Pippa (2021). "Visualizing the land of the pure". Pakistan: A Very Short Introduction. Oxford University Press. doi:10.1093/actrade/9780198847076.003.0006.
  69. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Culture". Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  70. ↑ "Pakistan". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  71. ↑ "Fort and Shalamar Gardens in Lahore". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  72. ↑ Rahman, Ghani-ur-; Kazmi, Sana Munir (31 Mac 2021). "FROM FOLK TO POPULAR: THE EVOLUTION AND DIFFUSION OF TRUCK ART IN PAKISTAN INTO MAINSTREAM CULTURE THROUGH FASHION INDUSTRY". Pakistan Journal of Social Research. 3 (1): 66–79. doi:10.52567/pjsr.v3i01.188.
  73. ↑ "Introduction". Pakistan Academy of Letters. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  74. ↑ "Leadership". Pakistan Academy of Letters. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  75. ↑ "Brief Life Sketch". Iqbal Academy Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  76. ↑ "Faiz Ahmed Faiz". Faiz Foundation Trust. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  77. ↑ Baqir, Muhammad (15 Disember 1982). "ʿABD-AL-LAṬĪF BHETĀʾĪ". Encyclopaedia Iranica. I. m/s. 125–126. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  78. ↑ Qureshi, Regula (2006). Sufi Music of India and Pakistan: Sound, Context and Meaning in Qawwali (ed. 2). Oxford University Press. ISBN 9780195979107.
  79. ↑ "Boreendo/Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge and skills". UNESCO. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  80. ↑ "About". National Academy of Performing Arts. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  81. ↑ "Chronology of PBC". Pakistan Broadcasting Corporation. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  82. ↑ "Pakistan Television Corporation (PTVC)". Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  83. ↑ "About PEMRA". Pakistan Electronic Media Regulatory Authority. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  84. ↑ Ahmed, Ishtiaq (2012). "The Lahore Film Industry: A Historical Sketch". Dalam Roy, Anjali Gera; Huat, Chua Beng (penyunting). Travels of Bollywood Cinema: From Bombay to LA. Oxford University Press. m/s. 56–77. doi:10.1093/acprof:oso/9780198075981.003.0005.
  85. ↑ Khan, Ali; Ahmad, Ali Nobil (2010). "From Zinda Laash to Zibahkhana: Violence and Horror in Pakistani Cinema". Third Text. 24 (1): 149–161. doi:10.1080/09528820903489024.
  86. ↑ "National Centre for Films". Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  87. ↑ Ramzi, Shanaz (2024). Food Prints. Oxford University Press. ISBN 9789697348015.
  88. ↑ "FIH Hockey World Cup 2026: Team Profile – Pakistan Men". International Hockey Federation. 11 Ogos 2026. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  89. ↑ "Pakistan's Hassan Ali named player of the tournament". International Cricket Council. 18 Jun 2017. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  90. ↑ "Longest unbeaten run in squash (male)". Guinness World Records. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
  91. ↑ "Most squash World Open titles (male)". Guinness World Records. Dicapai pada 28 Ogos 2026.
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Pakistan&oldid=6942694"