Məzmuna keç

LGBT

Vikipediya, azad ensiklopediya
Image
LGBT icmasının ən geniş yayılmış rəmzi olan altırəngli göy qurşağı bayrağı

LGBT — lezbiyan, gey, biseksual və transgender sözlərinin baş hərflərindən yaranmış abreviatur. Termin 1990-cı illərdən geniş istifadə olunur və seksual oriyentasiya və ya gender kimliyi baxımından azlıq təşkil edən insanları bildirən ümumi (çətir) termin kimi işlənir.[1][2]

Abreviaturun LGBTQ, LGBTI, LGBTQIA+ kimi variantları da geniş yayılmışdır: bu variantlarda Q kuir (ing. queer) və ya öz kimliyini müəyyənləşdirmə prosesində olan (ing. questioning), I interseks, A isə aseksual insanları bildirir; sondakı "+" işarəsi digər kimlikləri əhatə etmək üçün əlavə olunur.[3][4] Bəzi beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının İdarəsi LGBTI formasından istifadə edir.[5]

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Terminin yaranmasına qədər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XX əsrin ortalarına qədər qeyri-heteroseksual insanları bildirən, alçaldıcı məna daşımayan ümumi söz yox idi. Belə insanları "üçüncü cins" adlandırmaq təklifləri olsa da, bu ifadə geniş yayılmadı.[mənbə göstərilməlidir] İlk geniş işlənən termin "homoseksual" oldu. 1950–1960-cı illərdə hüquq uğrunda mübarizə aparan təşkilatlar özlərini "homofil" adlandırırdılar.[6] 1970-ci illərdə isə ingilis dilində "gey" (gay) sözü ən çox işlənən özünüadlandırma oldu.[7]

"Gey" sözü əsasən kişilərlə əlaqələndirildiyindən, 1960–1970-ci illərdə feminist hərəkatın təsiri ilə lezbiyan qadınlar öz kimliklərini ayrıca ifadə etməyə başladılar və "gey və lezbiyanlar" ifadəsi yayıldı.[1] Lezbiyan təşkilatları daxilində feminizm və gey hüquqlarından hansının üstün tutulması ilə bağlı fikir ayrılıqları yaranırdı; ABŞ-ın ilk lezbiyan təşkilatlarından olan "Daughters of Bilitis" 1970-ci ildə məhz bu mübahisələr fonunda dağıldı.[8]

Stounvol və hərəkatın genişlənməsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1969-cu il iyunun 28-dən iyulun 3-dək Nyu-Yorkun Qrinviç-Villic məhəlləsindəki "Stonewall Inn" barı ətrafında polislə gey hüquqları fəalları arasında baş verən toqquşmalar (Stounvol iğtişaşları) beynəlxalq gey hüquqları hərəkatının başlanğıc nöqtələrindən biri hesab olunur.[9] Bu hadisələrdən sonra hərəkat genişlənsə də, 1970-ci illərin sonu və 1980-ci illərdə biseksual və transgender insanlar çox vaxt onun kənarında qalır, onların gey və lezbiyanlarla eyni icmaya aid olub-olmaması mübahisə mövzusu idi.[10][11]

LGBT abreviaturunun yayılması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1990-cı illərdə biseksual və transgender insanların icmanın bir hissəsi kimi qəbul olunması ilə GLBT və LGBT abreviaturları işlənməyə başladı. 2000-ci illərin əvvəllərində GLBT daha geniş yayılmışdı, lakin 2000-ci illərin ortalarından etibarən lezbiyanların görünürlüyünü artırmaq məqsədilə "L" hərfi önə keçirildi və LGBT forması üstünlük qazandı.[1]

Sonrakı genişlənmə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1990-cı illərdə əvvəllər təhqiramiz məna daşıyan ingiliscə queer (kuir) sözü fəallar tərəfindən yenidən mənimsənilərək ümumi özünüadlandırma kimi işlənməyə başladı.[12] 2016-cı ildə ABŞ-ın GLAAD təşkilatı media orqanlarına LGBT abreviaturuna "Q" hərfinin əlavə edilməsini tövsiyə etdi.[13] Sonrakı illərdə interseks və aseksual insanları da əhatə edən LGBTI və LGBTQIA+ formaları yayıldı.[3][14] Kanada hökuməti isə yerli xalqların "iki ruhlu" (ing. Two-Spirit) insanlarını ilk sıraya qoyan 2SLGBTQI+ formasından istifadə edir.[15]

Variantları

[redaktə | vikimətni redaktə et]
AbreviaturAçılışıQeyd
LGBlezbiyan, gey, biseksualTransgender insanlara istinad edilmədikdə işlənir
GLBTgey, lezbiyan, biseksual, transgender1990-cı illərdə və 2000-ci illərin əvvəlində geniş yayılmışdı[1]
LGBTlezbiyan, gey, biseksual, transgender2000-ci illərin ortalarından ən geniş yayılmış forma[1]
LGBTQ+ kuir və ya questioning2016-cı ildən GLAAD tərəfindən tövsiyə olunur[13]
LGBTI+ interseksBMT-nin insan hüquqları qurumları tərəfindən işlədilir[5]
LGBTQIA++ interseks, aseksual (aromantik, agender) və digərləri[3]
2SLGBTQI+iki ruhlu, lezbiyan, gey, biseksual, transgender, kuir, interseks və digərləriKanada hökumətinin rəsmi terminologiyası[15]

Rəmzləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

LGBT icmasının ən tanınmış rəmzi göy qurşağı bayrağıdır. Bayrağı amerikalı rəssam Gilbert Beyker Harvi Milk və digər fəalların xahişi ilə hazırlamış, ilk dəfə 1978-ci il iyunun 25-də San-Fransiskoda keçirilən paradda qaldırılmışdır. İlkin variant səkkiz zolaqdan ibarət idi; 1979-cu ildə çəhrayı və firuzəyi zolaqlar çıxarılaraq bayraq bu gün geniş yayılmış altırəngli formasını almışdır.[16]

Tənqid və müzakirələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Transgender insanların daxil edilməsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Transgender insanların LGBT abreviaturunda təmsil olunması müzakirə mövzusu olaraq qalır. Bəzi müəlliflərə görə, transgenderlik gender kimliyi ilə, lezbiyan, gey və biseksual olmaq isə seksual oriyentasiya ilə bağlı olduğundan bu qrupların bir termində birləşdirilməsi düzgün deyil. Digərləri, məsələn, britaniyalı fəal Piter Tetçel isə bu qrupların ayrılmasının onların ümumi hüquq mübarizəsinə zərər verəcəyini iddia edir.[17][18]

Abreviaturun uzanması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Abreviaturaya yeni hərflərin əlavə olunması onun çətin yadda qalan və istifadəsi mürəkkəb "hərf şorbasına" (ing. alphabet soup) çevrilməsi ilə bağlı tənqidlərə səbəb olmuşdur.[19] Hazırda bütün icma tərəfindən yeganə düzgün hesab olunan vahid forma yoxdur.[1]

"Homoseksual" və "kuir" sözləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Homoseksual" termini elmi və hüquqi mətnlərdə işlənməkdə davam etsə də, bəzi təşkilatlar, məsələn, GLAAD onu köhnəlmiş klinik termin hesab edir və mediaya ondan istifadə etməməyi tövsiyə edir.[4] "Kuir" sözü isə bəzi insanlar tərəfindən ümumi özünüadlandırma kimi qəbul olunsa da, keçmişdə təhqir kimi işləndiyindən hamı tərəfindən qəbul edilmir.[4][1]

Alternativ terminlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Kuir (ing. queer) — heteroseksual və sisgender olmayan bütün insanları əhatə edən qısa ümumi termin kimi təklif olunur.[12]
  • Cinsi və gender azlıqları (ing. sexual and gender minorities) — xüsusilə elmi və səhiyyə sahəsindəki mətnlərdə işlənən neytral ifadə.[20]

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 "LGBPTTQQIIAA+: How We Got Here from Gay". Ms. Magazine (ingilis). 1 oktyabr 2013. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  2. ↑ Parent, Mike C.; DeBlaere, Cirleen; Moradi, Bonnie. "Approaches to Research on Intersectionality: Perspectives on Gender, LGBT, and Racial/Ethnic Identities". Sex Roles (ingilis). 68 (11–12). 2013: 639–645. doi:10.1007/s11199-013-0283-2.
  3. 1 2 3 "LGBTQIA". Merriam-Webster (ingilis). İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  4. 1 2 3 "GLAAD Media Reference Guide – Glossary of Terms". GLAAD (ingilis). İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  5. 1 2 "Sexual orientation and gender identity". BMT İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının İdarəsi (ingilis). İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  6. ↑ Esterberg, Kristin. "From Accommodation to Liberation: A Social Movement Analysis of Lesbians in the Homophile Movement". Gender and Society (ingilis). 8 (3). 1994: 424–443. doi:10.1177/089124394008003008.
  7. ↑ Ross, E. Wayne. The Social Studies Curriculum: Purposes, Problems, and Possibilities (ingilis). SUNY Press. 2006. ISBN 978-0-7914-6909-5.
  8. ↑ Faderman, Lillian. Odd Girls and Twilight Lovers: A History of Lesbian Life in Twentieth-Century America (ingilis). Penguin Books. 1991. 210–211. ISBN 0-14-017122-3.
  9. ↑ "Stonewall riots". Encyclopædia Britannica (ingilis). İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  10. ↑ Leli, Ubaldo; Drescher, Jack. Transgender Subjectivities: A Clinician's Guide (ingilis). Haworth Press. 2005. ISBN 978-0-7890-2576-0.
  11. ↑ Alexander, Jonathan; Yescavage, Karen. Bisexuality and Transgenderism: InterSEXions of the Others (ingilis). Haworth Press. 2003. ISBN 978-1-56023-287-2.
  12. 1 2 Sycamore, Mattilda Bernstein. That's Revolting! Queer Strategies for Resisting Assimilation (ingilis). Soft Skull Press. 2008. 1–7. ISBN 978-1-59376-195-0.
  13. 1 2 Ring, Trudy. "Expanding the Acronym: GLAAD Adds the Q to LGBT". The Advocate (ingilis). 26 oktyabr 2016. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  14. ↑ Koyama, Emi. "Adding the 'I': Does Intersex Belong in the LGBT Movement?". Intersex Initiative.  (ing.)
  15. 1 2 "2SLGBTQI+ terminology – Glossary and common acronyms". Women and Gender Equality Canada (ingilis). İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  16. ↑ "Rainbow Flag". GLBT Historical Society (ingilis). İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2026.
  17. ↑ Tatchell, Peter. "LGB – but why T?". Mothership Blog, 24 iyun 2009.  (ing.)
  18. ↑ Mohr, Richard D. Gays/Justice: A Study of Ethics, Society, and Law (ingilis). Columbia University Press. 1988. ISBN 978-0-231-06735-5.
  19. ↑ DeMarco, Linda; Bruni, Sylvain. "No More Alphabet Soup". HuffPost (ingilis). 18 iyul 2012.
  20. ↑ Choudhuri, Devika Dibya; Curley, Kate. Multiplicity of LGBTQ+ Identities, Intersections, and Complexities // Rethinking LGBTQIA Students and Collegiate Contexts (ingilis). Routledge. 2019. 3–16. doi:10.4324/9780429447297-1.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=LGBT&oldid=9147370"