Pergi ke kandungan

Tonga

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Kerajaan Tonga
Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Bendera Tonga
Bendera
Jata Tonga
Jata
Cogan kata: Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa[1]
“Tuhan dan Tonga ialah pusakaku”
Lagu kebangsaan: Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga[2]
“Lagu Raja Kepulauan Tonga”
Kedudukan Tonga di Lautan Pasifik
Kedudukan Tonga di Lautan Pasifik
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Nukuʻalofa
21°08′S 175°12′B / 21.133°S 175.200°B / -21.133; -175.200
Bahasa rasmiBahasa Tonga, Bahasa Inggeris
PemerintahRaja berperlembagaan
• Raja
Tupou VI
Lord Fakafanua
Badan perundanganDewan Undangan
Penubuhan
• Penyatuan di bawah George Tupou I
1845
• Perlembagaan diisytiharkan
4 November 1875
• Hubungan perlindungan British bermula
18 Mei 1900
• Hubungan perlindungan British berakhir
4 Jun 1970
Keluasan
• Jumlah
748 km2 (289 bt2)
• Perairan (%)
4.0
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2021
100,179[3]
Gini (2021)27.1[4]
rendah
HDI (2023)▲ 0.769[5]
tinggi (92)
Mata wangPaʻanga (TOP)
Zon waktuUTC+13
Kod panggilan676
Kod ISO 3166TO
DPT internet.to

Tonga (Jawi: توڠا; Bahasa Tonga: Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga), secara rasmi Kerajaan Tonga, ialah sebuah negara kepulauan berdaulat di Polinesia, di bahagian selatan Lautan Pasifik. Kepulauannya memanjang kira-kira 800 km dari utara ke selatan dan merangkumi sekitar 170 pulau, dengan 36 daripadanya berpenghuni; bilangan pulau yang direkodkan berbeza sedikit antara inventori rasmi.[6][7] Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Nukuʻalofa di Tongatapu. Banci 2021 merekodkan 100,179 penduduk, hampir tiga perempat daripadanya tinggal di Tongatapu.[3]

Kepulauan Tonga mula didiami oleh masyarakat yang berkaitan dengan budaya Lapita kira-kira 2,800 tahun dahulu. Dalam milenium kedua Masihi, Tonga berkembang menjadi sebuah negara maritim yang berpusat pada institusi Tuʻi Tonga dan mempunyai rangkaian pertukaran serta pengaruh yang luas di Pasifik barat dan tengah.[8][9] George Tupou I menyatukan Tonga di bawah pemerintahannya pada 1845 dan mengisytiharkan sebuah perlembagaan pada 1875. Tonga menjadi negara lindungan British melalui perjanjian pada 1900 tetapi tidak digabungkan sebagai tanah jajahan British; hubungan perlindungan itu berakhir pada 1970.[10]

Tonga ialah raja berperlembagaan dengan Tupou VI sebagai raja. Pembaharuan politik yang dilaksanakan pada 2010 memindahkan sebahagian besar kuasa eksekutif harian kepada Kabinet yang diketuai perdana menteri dan bertanggungjawab kepada Dewan Undangan.[11] Lord Fakafanua dilantik sebagai perdana menteri pada 18 Disember 2025.[12] Bahasa Tonga dan bahasa Inggeris ialah bahasa rasmi, manakala pelbagai mazhab Kristian dianuti oleh sebahagian besar penduduk.[13] Ekonomi kecil dan terbuka Tonga banyak dipengaruhi oleh kiriman wang, pertanian, pelancongan, bantuan pembangunan dan perbelanjaan pembinaan.[14] Kedudukan geologi dan iklimnya pula menyebabkan negara ini terdedah kepada siklon tropika, gempa bumi, tsunami, letusan gunung berapi dan kesan perubahan iklim; letusan Hunga Tonga–Hunga Haʻapai 2022 merupakan antara bencana alam paling besar dalam sejarah modennya.[15]

Nama

[sunting | sunting sumber]

Nama Tonga berkaitan dengan perkataan dalam rumpun bahasa Polinesia yang membawa makna arah selatan atau angin selatan. Bentuk yang direkonstruksi bagi bahasa Proto-Polinesia, *tonga, juga mempunyai refleks dengan pengertian berkaitan arah selatan dalam beberapa bahasa Polinesia.[16]

Dalam catatan Eropah, kepulauan ini pernah dikenali sebagai Friendly Islands. James Cook, yang melawat Tonga pada 1773 dan 1777, menggunakan nama tersebut selepas menerima sambutan mesra semasa kunjungannya.[10] Nama itu kemudiannya banyak digunakan dalam karya dan peta Eropah, tetapi Tonga kekal sebagai nama tempatan negara ini.

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Petempatan awal dan pembentukan negara Tonga

[sunting | sunting sumber]

Bukti arkeologi menunjukkan bahawa petempatan awal di Tonga berkait rapat dengan peluasan masyarakat budaya Lapita ke Pasifik. Pentarikhan uranium-torium bagi tapak di Nukuleka, Tongatapu, menghasilkan tarikh sekitar 2,838 ± 8 tahun sebelum masa kini, menjadikan tapak itu antara bukti terawal bagi petempatan manusia di Polinesia Barat.[8] Penemuan tersebut tidak menyokong gambaran mudah mengenai satu laluan penghijrahan terus dari sesuatu kawasan moden tertentu di Asia Tenggara ke Tonga; sebaliknya, petempatan Tonga merupakan sebahagian daripada proses peluasan Austronesia dan Lapita yang jauh lebih panjang melalui Pasifik barat.

Menjelang milenium kedua Masihi, masyarakat Tonga menjadi semakin berhierarki. Institusi Tuʻi Tonga muncul sebagai pusat kuasa politik dan keagamaan, manakala pembinaan monumen, pengeluaran barangan bernilai tinggi serta jaringan pertukaran jarak jauh menunjukkan peningkatan pemusatan politik.[9] Penyelidikan arkeologi terhadap seni bina monumental turut menunjukkan bahawa struktur politik yang semakin terpusat telah terbentuk kira-kira pada abad ke-12 dan selepasnya.[17]

Hubungan politik, kekeluargaan dan pertukaran menghubungkan Tonga dengan masyarakat di Samoa, Fiji, Wallis dan Futuna, Niue dan bahagian lain Pasifik. Oleh itu, istilah “Empayar Tuʻi Tonga”, yang kadangkala digunakan dalam historiografi, tidak semestinya bermaksud bahawa Tonga mentadbir semua kawasan tersebut secara langsung seperti sebuah empayar wilayah moden; sifat dan keluasan kuasa Tuʻi Tonga berubah mengikut tempat dan masa.[9]

Hubungan Eropah dan penyatuan kerajaan moden

[sunting | sunting sumber]
Potret Raja George Tupou I.
George Tupou I, yang menyatukan Tonga di bawah satu kerajaan pada 1845.

Hubungan pertama yang diketahui antara penduduk Tonga dengan penjelajah Eropah berlaku pada 1616 apabila pelayar Belanda Willem Schouten dan Jacob Le Maire tiba di bahagian utara kepulauan itu. Abel Tasman melawat Tonga pada 1643. James Cook kemudian berkunjung pada 1773 dan 1777, diikuti oleh pelayar, pedagang dan mubaligh Eropah yang semakin kerap pada penghujung abad ke-18 dan awal abad ke-19.[10]

Penyebaran agama Kristian dan persaingan antara pemimpin tempatan menjadi sebahagian daripada perubahan politik yang besar pada abad ke-19. Tāufaʻāhau, seorang pemimpin dari Haʻapai yang kemudian menggunakan nama George Tupou I, berjaya mengukuhkan kuasanya dan menyatukan Tonga di bawah satu kerajaan pada 1845.[18]

Pada 4 November 1875, George Tupou I mengisytiharkan Perlembagaan Tonga, yang menjadi asas negara berperlembagaan moden. Perlembagaan itu mengatur pembahagian kuasa antara raja, badan eksekutif, badan perundangan dan badan kehakiman serta membantu mengukuhkan kedudukan Tonga sebagai sebuah negara berdaulat.[19]

Hubungan perlindungan British dan perkembangan kontemporari

[sunting | sunting sumber]

Pada 18 Mei 1900, Tonga dan United Kingdom menandatangani suatu Perjanjian Persahabatan yang menjadikan Tonga sebuah negara lindungan British. Tonga tidak dianeksasi sebagai tanah jajahan; monarki dan kerajaan tempatannya dikekalkan, sementara Britain menjalankan tanggungjawab tertentu dalam hubungan luar negara.[10] Rekod kerajaan British juga membezakan Tonga sebagai protected state daripada tanah jajahan British.[20]

Hubungan perlindungan British berakhir pada 1970, dan Tonga menjadi sebuah negara berdaulat sepenuhnya dalam Komanwel.[21] Tonga diterima sebagai anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 14 September 1999.[22]

Pada penghujung abad ke-20 dan awal abad ke-21, tuntutan untuk perwakilan rakyat yang lebih besar mendorong proses pembaharuan politik. Perubahan yang dilaksanakan pada 2010 mengurangkan penglibatan langsung raja dalam pentadbiran harian dan menjadikan kerajaan lebih bertanggungjawab kepada Dewan Undangan.[11] Raja kekal mempunyai kedudukan dan kuasa perlembagaan yang penting, tetapi kuasa eksekutif harian dijalankan terutamanya melalui perdana menteri dan Kabinet.

Geografi

[sunting | sunting sumber]
Peta Tonga yang menunjukkan gugusan pulau utama dan petempatan.
Peta politik Tonga.

Kepulauan dan geologi

[sunting | sunting sumber]
Dua pulau kecil dan terumbu penghalang di gugusan Haʻapai, Tonga.
Pulau-pulau kecil dan terumbu penghalang di Haʻapai.

Tonga terletak di Polinesia barat daya, di antara Fiji di barat dan Samoa di utara. Kepulauannya memanjang kira-kira 800 km dari utara ke selatan. Sumber rasmi semasa tidak semuanya menggunakan jumlah pulau yang sama: InvestTonga menyatakan 170 pulau, manakala komunikasi kebangsaan Tonga kepada Konvensyen Rangka Kerja Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Perubahan Iklim merekodkan 176 pulau. Kedua-duanya menyatakan bahawa 36 pulau berpenghuni.[6][7] Perbezaan tersebut antara lain berkaitan dengan pengiraan pulau kecil dan perubahan landskap akibat aktiviti gunung berapi.[7]

Keluasan keseluruhan yang lazim dilaporkan ialah kira-kira 748 km², dengan kira-kira 718 km² kawasan daratan.[7] Gugusan penduduk utama ialah Tongatapu di selatan, Haʻapai di bahagian tengah dan Vavaʻu di utara, di samping ʻEua dan kepulauan Niua yang merangkumi Niuatoputapu dan Niuafoʻou.

Secara geologi, Tonga terletak berhampiran sempadan Plat Pasifik dan Plat Indo-Australia serta bersebelahan Jurang Tonga. Kedudukan tektonik ini menghasilkan rantaian pulau gunung berapi di sebelah barat dan pulau batu kapur atau terumbu yang lebih rendah di sebelah timur.[7] Kao merupakan titik semula jadi tertinggi Tonga dengan ketinggian kira-kira 1,033 m.[6]

Iklim, alam sekitar dan bencana

[sunting | sunting sumber]

Tonga mempunyai iklim tropika yang dipengaruhi oleh angin pasat. Secara umum, musim yang lebih panas dan lembap berlangsung dari November hingga April, sementara Mei hingga Oktober lebih sejuk dan kering. Sekitar 60 hingga 70% hujan tahunan turun semasa musim lembap; purata hujan juga lebih tinggi di bahagian utara berbanding selatan kepulauan.[23] Variabiliti iklim berkaitan El Niño–Ayunan Selatan boleh menyebabkan tempoh kemarau atau perubahan corak hujan.[23]

Negara ini terdedah kepada siklon tropika, banjir pantai, kemarau, kenaikan aras laut, gempa bumi, tsunami dan aktiviti gunung berapi.[7] Pulau yang rendah, penempatan dan infrastruktur berhampiran pesisir serta saiz ekonomi yang kecil meningkatkan kerentanan Tonga terhadap bencana alam dan perubahan iklim.

Imej satelit menunjukkan awan letusan Hunga Tonga–Hunga Haʻapai pada Januari 2022.
Imej satelit letusan Hunga Tonga–Hunga Haʻapai pada Januari 2022.

Pada 15 Januari 2022, letusan besar gunung berapi Hunga Tonga–Hunga Haʻapai mencetuskan tsunami dan menyebarkan abu gunung berapi ke kawasan yang luas. Bank Dunia menganggarkan bahawa letusan, tsunami dan hujan abu menjejaskan sekitar 85% penduduk serta menyebabkan kerosakan dan kerugian berjumlah kira-kira AS$182 juta, bersamaan 36.4% KDNK pada ketika penilaian dibuat.[15]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]
Istana Diraja Tonga di Nukuʻalofa.
Istana Diraja Tonga di Nukuʻalofa, kediaman rasmi raja Tonga.

Monarki, eksekutif dan badan perundangan

[sunting | sunting sumber]

Tonga ialah sebuah raja berperlembagaan di bawah Perlembagaan 1875, yang telah dipinda beberapa kali sejak pengisytiharannya. Raja Tonga ialah ketua negara. Tupou VI menaiki takhta pada 2012 dan ditabalkan pada 4 Julai 2015.[11]

Kuasa eksekutif harian dilaksanakan oleh Kabinet di bawah pimpinan perdana menteri. Raja melantik perdana menteri berdasarkan syor Dewan Undangan dan melantik menteri atas nasihat perdana menteri.[11] Lord Fakafanua dipilih sebagai calon perdana menteri oleh Dewan Undangan pada 15 Disember 2025 dan dilantik secara rasmi oleh Tupou VI pada 18 Disember 2025.[12]

Dewan Undangan Tonga mempunyai 17 wakil rakyat yang dipilih oleh pengundi umum dan sembilan wakil bangsawan yang dipilih oleh golongan bangsawan. Dewan menggubal undang-undang, meluluskan belanjawan, menjalankan pengawasan terhadap kerajaan dan mengesyorkan calon perdana menteri kepada raja.[24]

Institusi politik utama Tonga
Institusi atau jawatan Penyandang atau keanggotaan Kaedah penetapan Peranan perlembagaan utama
Raja Tupou VI Pewarisan takhta menurut perlembagaan Ketua negara dan menjalankan kuasa yang diperuntukkan kepada raja oleh perlembagaan.[11]
Perdana Menteri Lord Fakafanua, sejak 18 Disember 2025 Dilantik oleh raja berdasarkan syor Dewan Undangan Mengetuai Kabinet dan pentadbiran kerajaan.[12][11]
Dewan Undangan 17 wakil rakyat dan 9 wakil bangsawan Wakil rakyat dipilih oleh pengundi umum; wakil bangsawan dipilih oleh golongan bangsawan Menggubal undang-undang, meluluskan belanjawan, menjalankan pengawasan dan mengesyorkan calon perdana menteri.[24]

Sistem politik Tonga masih mengekalkan peranan institusi golongan bangsawan yang tidak terdapat dalam kebanyakan demokrasi berparlimen lain di Pasifik. Pada masa yang sama, pembaharuan 2010 meningkatkan bahagian kerusi yang dipilih oleh pengundi umum dan memperkukuh kebertanggungjawaban Kabinet kepada Dewan Undangan.[11]

Hubungan luar

[sunting | sunting sumber]

Tonga ialah anggota Komanwel, Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu dan Forum Kepulauan Pasifik. Hubungan luar negara banyak tertumpu pada kerjasama serantau Pasifik, pembangunan ekonomi, tindak balas bencana, perubahan iklim, keselamatan maritim dan hubungan dengan rakan pembangunan.[11]

Tonga menjalinkan hubungan rapat dengan negara-negara Pasifik dan dengan Australia serta New Zealand. Kedudukannya sebagai negara pulau kecil yang terdedah kepada bencana menjadikan pembiayaan pembangunan dan kerjasama antarabangsa penting kepada pelaksanaan projek infrastruktur dan daya tahan iklim.[11]

Penduduk dan masyarakat

[sunting | sunting sumber]

Taburan penduduk

[sunting | sunting sumber]

Banci penduduk pada 30 November 2021 merekodkan 100,179 orang, berbanding 100,651 orang pada 2016, iaitu penurunan kira-kira 0.5%.[3] Tongatapu menempatkan sebahagian besar penduduk negara, sementara kepulauan yang lebih jauh mempunyai jumlah penduduk yang jauh lebih kecil.

Angka banci mengikut bahagian pulau adalah seperti berikut.[25]

Penduduk Tonga mengikut bahagian pulau, banci 2016 dan 2021
Bahagian pulau Penduduk 2016 Penduduk 2021 Bahagian penduduk 2021 (%)
Tongatapu 74,611 74,320 74.2
Vavaʻu 13,738 14,182 14.2
Haʻapai 6,125 5,665 5.7
ʻEua 4,945 4,864 4.9
Ongo Niua 1,232 1,148 1.1
Jumlah 100,651 100,179 100.0

Bahagian penduduk 2021 dikira daripada angka banci rasmi dan dibundarkan kepada satu tempat perpuluhan; jumlah peratus mungkin berbeza sedikit daripada 100 kerana pembundaran.

Penghijrahan ke luar negara merupakan ciri penting demografi Tonga. Komuniti Tonga yang besar menetap di New Zealand, Australia dan Amerika Syarikat, dan hubungan antara masyarakat diaspora dengan isi rumah di Tonga mempunyai kesan sosial serta ekonomi yang ketara melalui kiriman wang.[14]

Bahasa dan agama

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Tonga dan bahasa Inggeris ialah bahasa rasmi.[6] Bahasa Tonga ialah bahasa Polinesia yang digunakan secara meluas dalam kehidupan keluarga, masyarakat, gereja dan kebudayaan, sementara bahasa Inggeris turut digunakan dalam pendidikan, pentadbiran dan hubungan antarabangsa.

Agama Kristian mempunyai kedudukan yang sangat menonjol dalam masyarakat Tonga. Menurut Banci 2021, Free Wesleyan Church of Tonga merupakan denominasi terbesar dengan kira-kira 34.2% penduduk yang memberikan jawapan mengenai agama, diikuti Gereja Yesus Kristus Orang Suci Zaman Akhir dengan 19.7%, Gereja Katolik dengan 13.7%, Free Church of Tonga dengan 11.3% dan Church of Tonga dengan 6.8%. Kira-kira 0.6% melaporkan tiada pegangan agama.[13] Oleh sebab denominasi Kristian lain turut mempunyai penganut, angka tersebut tidak harus ditafsirkan sebagai senarai lengkap semua komuniti agama di negara ini.

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]

Sistem pendidikan Tonga terdiri daripada pendidikan persediaan, pendidikan rendah dan pendidikan menengah. Kerangka kurikulum kebangsaan menetapkan pendidikan rendah selama lapan tahun, diikuti pendidikan menengah; pendidikan bagi kanak-kanak dalam lingkungan umur wajib disediakan sebagai sebahagian daripada sistem pendidikan kebangsaan.[26]

Kerajaan dan badan keagamaan kedua-duanya memainkan peranan dalam penyediaan sekolah. Pada peringkat pascamenengah dan latihan profesional, institusi di Tonga menyediakan latihan teknikal dan vokasional, sementara sebahagian pelajar melanjutkan pengajian ke institusi serantau dan luar negara.

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]
Pasar terbuka di pusat Nukuʻalofa, Tonga.
Pasar di pusat Nukuʻalofa.

Tonga mempunyai sebuah ekonomi pulau kecil yang terbuka dengan pasaran domestik yang terhad, jarak yang jauh daripada pasaran utama dan kos pengangkutan yang tinggi. Kiriman wang daripada rakyat Tonga di luar negara merupakan salah satu aliran kewangan terpenting kepada ekonomi. Anggaran Tabung Kewangan Antarabangsa bagi tahun kewangan 2025 meletakkan jumlah kiriman wang sekitar 45.2% KDNK.[14] Oleh sebab itu, perkembangan ekonomi di negara tempat komuniti diaspora Tonga menetap boleh mempengaruhi penggunaan dan pendapatan isi rumah di Tonga.

Pertanian kekal penting kepada kehidupan luar bandar dan pengeluaran tempatan, manakala pelancongan dan perkhidmatan berkaitan menyumbang kepada penerimaan pertukaran asing. Pembinaan, projek kerajaan dan bantuan luar juga mempunyai pengaruh besar, khususnya dalam tempoh pembinaan semula selepas bencana.[11][14] Sektor pembuatan pula berskala kecil, mencerminkan saiz pasaran dan kekangan geografi negara.[11]

Kerentanan terhadap bencana merupakan cabaran ekonomi yang berulang. Kerosakan akibat siklon, tsunami dan letusan gunung berapi boleh menjadi sangat besar berbanding saiz keseluruhan ekonomi, seperti yang berlaku selepas letusan Hunga Tonga–Hunga Haʻapai pada 2022.[15] IMF turut mengenal pasti penghijrahan keluar, kekangan kapasiti, pergantungan pada kiriman wang dan geran, serta pendedahan kepada bencana alam sebagai antara cabaran struktur ekonomi Tonga.[14]

Menurut ukuran kos keperluan asas rasmi bagi 2021, kira-kira 20.6% penduduk berada di bawah garis kemiskinan kebangsaan.[27] Ukuran ini merujuk kepada garis kemiskinan dan metodologi bagi dataset berkenaan dan tidak semestinya boleh dibandingkan secara langsung dengan kadar kemiskinan antarabangsa yang menggunakan ambang atau kaedah berlainan.

Dalam ukuran pengagihan pendapatan, pemerhatian terbaharu Bank Dunia bagi Tonga mencatat pekali Gini 27.1 pada 2021.[4] Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pula mencatat Indeks Pembangunan Manusia Tonga pada 0.769 bagi 2023, meletakkannya di tangga ke-92 dalam dataset berkenaan; nilainya meningkat berbanding tahun sebelumnya.[5]

Pengangkutan dan infrastruktur

[sunting | sunting sumber]
Bangunan terminal Lapangan Terbang Antarabangsa Fuaʻamotu di Tongatapu.
Lapangan Terbang Antarabangsa Fuaʻamotu, pintu masuk udara antarabangsa utama Tonga.

Oleh sebab penduduk Tonga tersebar di beberapa gugusan pulau, pengangkutan udara dan laut merupakan bahagian penting dalam hubungan antara pulau serta hubungan negara dengan dunia luar. Lapangan Terbang Antarabangsa Fuaʻamotu di Tongatapu ialah pintu masuk udara antarabangsa utama dan terletak kira-kira 20 km dari Nukuʻalofa. Lima lapangan terbang domestik lain menyediakan hubungan udara dengan kepulauan luar.[28]

Pengangkutan laut amat penting bagi perdagangan barang. Menurut Kementerian Kewangan Tonga, lebih 98% import negara tiba melalui laut, manakala Queen Salote Wharf di Nukuʻalofa mengendalikan sekitar 95% kargo kontena negara.[29] Perkhidmatan laut domestik pula menghubungkan Tongatapu dengan gugusan pulau yang lain dan memainkan peranan penting dalam pergerakan penumpang, bekalan dan hasil pertanian.

Infrastruktur pengangkutan, komunikasi, bekalan elektrik dan air juga terdedah kepada kerosakan akibat siklon, tsunami dan aktiviti gunung berapi. Oleh sebab itu, pemulihan pascabencana dan pembinaan infrastruktur yang lebih berdaya tahan menjadi sebahagian penting daripada dasar pembangunan negara.[15]

Kebudayaan

[sunting | sunting sumber]

Kebudayaan Tonga berakar pada tradisi Polinesia dan dipengaruhi secara mendalam oleh struktur kekeluargaan, kedudukan sosial, gereja dan institusi monarki. Bahasa, persembahan, upacara, tenunan dan penghasilan kain kulit kayu terus menjadi unsur penting dalam kehidupan kebudayaan.

Sekumpulan penari Tonga mempersembahkan lakalaka di atas pentas.
Persembahan lakalaka oleh kumpulan Tonga di ASB Polyfest, New Zealand, pada 2015.

Salah satu bentuk seni persembahan Tonga yang terkenal ialah lakalaka, yang menggabungkan tarian berkumpulan, deklamasi, nyanyian dan muzik. Persembahan ini lazimnya melibatkan kumpulan besar dan diadakan sempena peristiwa penting masyarakat. UNESCO mengisytiharkan Lakalaka sebagai Karya Agung Warisan Lisan dan Tidak Ketara Kemanusiaan pada 2003 dan memasukkannya ke dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan pada 2008.[30]

Kegiatan kraftangan secara tradisinya mempunyai peranan ekonomi dan sosial yang penting, khususnya dalam kalangan wanita. Antaranya ialah tenunan tikar dan pembuatan ngatu, iaitu kain kulit kayu yang diperbuat terutamanya daripada pokok mulberi kertas. Barangan tersebut digunakan sebagai hadiah, dalam upacara dan sebagai lambang hubungan kekeluargaan serta kedudukan sosial, selain menjadi sumber pendapatan bagi sesetengah isi rumah.[31]

Hari Ahad mempunyai kepentingan agama dan sosial yang besar dalam kehidupan awam Tonga, seiring dengan kedudukan agama Kristian dalam masyarakat. Tradisi gereja, perayaan diraja dan majlis komuniti turut menjadi ruang utama bagi muzik, nyanyian, tarian dan pertukaran hadiah.

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. ↑ "Alanga Fale ʻo e Ako: Tonga Education Strategic Policy Framework" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Education and Training, Tonga. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  2. ↑ "Royal History" (dalam bahasa Inggeris). Tonga Royal Palace. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  3. 1 2 3 "Census Story" (dalam bahasa Inggeris). Tonga Statistics Department. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  4. 1 2 "Gini index - Tonga" (dalam bahasa Inggeris). World Bank. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  5. 1 2 "Country Insights: Tonga" (dalam bahasa Inggeris). United Nations Development Programme. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  6. 1 2 3 4 "Tonga at a Glance" (dalam bahasa Inggeris). InvestTonga. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  7. 1 2 3 4 5 6 "Third National Communication on Climate Change" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of Tonga. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  8. 1 2 Burley, David V.; Weisler, Marshall I.; Zhao, Jian-xin (2012). "High Precision U/Th Dating of First Polynesian Settlement". PLOS ONE (dalam bahasa Inggeris). 7 (11): e48769. doi:10.1371/journal.pone.0048769. PMC 3492438. PMID 23144962.{{cite journal}}: CS1 maint: article number as page number (link) CS1 maint: unflagged free DOI (link)
  9. 1 2 3 Clark, Geoffrey; Burley, David; Murray, Tim (2014). "Monumentality and the development of the Tongan maritime chiefdom". Proceedings of the National Academy of Sciences (dalam bahasa Inggeris). 111 (29): 10491–10496. doi:10.1073/pnas.1406165111.
  10. 1 2 3 4 "History of the Kingdom of Tonga" (dalam bahasa Inggeris). Consulate-General of the Kingdom of Tonga in Portugal. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Tonga country brief" (dalam bahasa Inggeris). Department of Foreign Affairs and Trade, Australia. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  12. 1 2 3 "Lord Fakafanua appointed as the 20th Prime Minister of Tonga" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Prime Minister's Office, Government of Tonga. 18 Disember 2025. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  13. 1 2 "2021 Population and Housing Census: Religion" (dalam bahasa Inggeris). Pacific Data Hub Microdata Library. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  14. 1 2 3 4 5 "Tonga: 2025 Article IV Consultation" (dalam bahasa Inggeris). International Monetary Fund. 7 November 2025. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  15. 1 2 3 4 "Additional $20 Million for Disaster Recovery and Economic Reform in Tonga" (dalam bahasa Inggeris). World Bank. 15 Jun 2022. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  16. ↑ Brown, Cecil H. (1983). "Where Do Cardinal Direction Terms Come From?". Anthropological Linguistics (dalam bahasa Inggeris). 25 (2): 121–161. JSTOR 30027665.
  17. ↑ Clark, Geoffrey; Parton, Peter; Reepmeyer, Christian (2024). "The evolution of monumentality in Tonga". Antiquity (dalam bahasa Inggeris). 98 (397): 119–134. doi:10.15184/aqy.2023.200.
  18. ↑ Newbury, Colin (2003). "Tonga". Patrons, Clients, and Empire: Chieftaincy and Over-rule in Asia, Africa, and the Pacific (dalam bahasa Inggeris). Oxford University Press. m/s. 240–255. doi:10.1093/acprof:oso/9780199257812.003.13.
  19. ↑ "Tonga Constitutional public holiday to be observed on Monday 8th of November" (dalam bahasa Inggeris). Legislative Assembly of Tonga. 4 November 2021. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  20. ↑ "Other countries and territories: an overview" (dalam bahasa Inggeris). The National Archives. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  21. ↑ "Extension of UK intellectual property rights abroad: countries T to Z" (dalam bahasa Inggeris). Government of the United Kingdom. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  22. ↑ "Admission of the Kingdom of Tonga to membership in the United Nations" (dalam bahasa Inggeris). United Nations Digital Library. 14 September 1999. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  23. 1 2 "Climate Summary of Tonga" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Tonga Meteorological Service. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  24. 1 2 "How Parliament Works" (dalam bahasa Inggeris). Legislative Assembly of Tonga. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  25. ↑ "Population and Housing Census" (dalam bahasa Inggeris). Tonga Statistics Department. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  26. ↑ "Tonga National Curriculum Framework 2023" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Education and Training, Tonga. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  27. ↑ "Poverty in Tonga" (dalam bahasa Inggeris). Tonga Statistics Department. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  28. ↑ "Strategic Connectivity with Preferential Market Access" (dalam bahasa Inggeris). InvestTonga. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  29. ↑ "Queen Salote Wharf Upgrade" (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Finance, Tonga. 3 November 2023. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  30. ↑ "Lakalaka, dances and sung speeches of Tonga" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 21 Ogos 2026.
  31. ↑ "Tonga Rural Innovation Project III: Project Design Report" (dalam bahasa Inggeris). International Fund for Agricultural Development. 2025. Dicapai pada 21 Ogos 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Tonga&oldid=6934838"