Iran
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
Iran (Persczi: ایران) je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Teheran. Państwòwą religią je islam.
Historiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Perskô to jednô z nôstarszich cywilizacëji na swiece. Stôrożëtnô Perskô bëłô rządzonô przez m.in. dinastiã Achemenidów, z jaczi pòchòdzëli Cyrus II Wiôldżi ë Dariusz I Wiôldżi, chtërni stworzëli stolemne persczé państwò. Pò tim państwã władali Partë ë Sasanidë[1]. Religią Stôrożëtny Persczi bëł zaratùsztrianizm.
W VII stalata zemie òstały zdobëte przez Arabów, chtërni zaprowadzëli w krôju islam[2].
Pòtemù Perskô przechôdzëłô różné dinastëje, midze innymi: Safawidów (1501-1722)[3], chtërni ùtwierdzëli szyicczi islam, czede ùczënili go państwową religią[4], a też Afszaridów (1736–1796[5]), Zandów (1750–1794[6]), Kadżarów (1794–1925) ë Pahlawi (1925–1979)[1]. W 1935 Perskô zmieniłô miono na Iran[7]. W 1979 z przëczënë islamsczi rewolucëji òstała òbalonô slédnô dinastëjô ë 1 łżëkwiata Iran stał sã islamską repùbliką[8].
Geògrafiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Pòłożenié
[edicëjô | editëjë zdrój]Leżi na Blisczim Wschòdze u brzégu Òmańsczi Roztoczi, Persczi Roztoczi ë Kaspijsczégo Mòrza.
Wiéchrzëzna
[edicëjô | editëjë zdrój]- całownô: 1,648,195 km²
- wiéchrzëzna lądu: 1,531,595 km²
- wiéchrzëzna wòdów: 116,600 km²
- môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 19.
Lądowé grańce
[edicëjô | editëjë zdrój]- òglowô długòsc wszëtczich grańców: 5,894 km
- państwa, z jaczima mô grańce: Afghanistón 921 km; Armenijô 44 km; Azerbejdżan 689 km; Irak 1,599 km; Pakistan 959 km; Tëreckô 534 km; Turkmenistan 1,148 km
Brzegòwô liniô
[edicëjô | editëjë zdrój]12,440 km, grańca z Kaspijsczim Mòrzã (740 km)
Klimat
[edicëjô | editëjë zdrój]Klimat sëchi lub półsëchi, subtropikalny zdłuż ùbrzégù Kaspijsczégo Mòrza
Ùsztôłcenié terenu
[edicëjô | editëjë zdrój]Teren je nierówny, brzeg je wësoczi, centralny basén z piôszczëznami ë górama; môłé, nieprzeriwne równinë zdłuż òbù brzégów.
Wësokòsc terenu
[edicëjô | editëjë zdrój]- strzédnô wësokòsc: 1,305 m. n.r.m.
- nôniższô wësokòsc: -28 m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrze)
- nôwëższi czëp: 5,625 m. n.r.m. (Demawend)
Gruńtë wedle ùżiwaniô
[edicëjô | editëjë zdrój]- rolné gruńtë 29% (w tim 9.7% òrnëch gruńtów)
- lasë 6.6% (wôrtoscë szacowóné na 2023)
Sprôwné pòdzelenié
[edicëjô | editëjë zdrój]Iran dzeli sã na 31 prowincjów (ostán), jaczimi rządzą gùbernatorzë (استاندار, ostándár). Prowincje dzelą sã na pòdprowincje (šahrestán), te zôs na gminë miesczé (bachš) i wiesczé (dehestán).
|
|
|
Demografiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Pòpùlacjô
[edicëjô | editëjë zdrój]- wielëna lëdztwa: 92,417,681 (2025)[9]
Etniczné karna
[edicëjô | editëjë zdrój]Persowie, Azerowie, Kurdowie, Lurowie, Balochowie, Arabòwie, Turkmeni ë Tërkuci
Jãzëczi
[edicëjô | editëjë zdrój]Òglowò ùżiwónym jãzëkã je persczi, le brëkòwane sã też azersczi jinsze tërkuccze dialektë, kurdijsczi, gilaki, mazandarani, luri, balochi, arabsczi
Religijné karna
[edicëjô | editëjë zdrój]Mùzułmanie (państwòwô religiô) 98.5%, chrzescëjónie 0.7%, bahaici 0.3%, agnosticë 0.3%, jinszi (w tim zaratusztrianie, żëdzë, hinduiści) 0.2% (2020)
Ùrbanizacjô
[edicëjô | editëjë zdrój]- mieskô pòpùlacjô: 77.3%
Pòliticzny system
[edicëjô | editëjë zdrój]Iran to teokracëjô ë islamskô repùblika z systemã prezydencczim. Przédnikã kraju je Nôweższi Wódca, wëbierany je przez Gromadã Ekspertów. Przédnikã rządu je prezydent, wëbierany na 4 lata. Parlament Islamskô Konsultatywnô Gromada je jednojizbowi ë mô 290 członków[10], wëbierany je na sztërëlatną kadencjã[11].
- Nôweższi Wódca: Ali Chamenei
- Prezydent: Masud Pezeszkian
Galerijô
[edicëjô | editëjë zdrój]
To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.
| Państwa w Azëji | |
|---|---|
| Afganistón | Armenijô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Myanmar (dôwni Birma) | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japòńskô | Jemen | Jindonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Półniowò Kòreja | Nordowô Kòreja | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngolskô | Nepal | Òman | Pakistan | Ruskô | Saudëjskô Arabijô | Singapùr | Sri Lanka | Syrëjô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Pòrënkòwi Timor | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczie Emiratë | |
| Zanôléżné teritoria: Palestinskô | Makaù | Tibet | |
| Nëuznoné teritoria: Kurdistón | Nordowy Cyper | |
| Teritoria państwów butén Azëji: Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos | |
- 1 2 Iran. Historia Encyklopedia PWN
- ↑ History of Iran Encyclopedia Britannica
- ↑ Safavids Encyclopedia Iranica
- ↑ Removal of the heart: how Islam became a matter of state in Iran The Guardian
- ↑ Afsharid dynasty Oxford Reference
- ↑ Zand dynasty Oxford Reference
- ↑ This day in history: Persia renamed ‘Iran’ Al Majalla
- ↑ Iran Becomes an Islamic Republic EBSCO
- ↑ Iran Population (LIVE) Worldometer
- ↑ Majles Shoraye Eslami (Islamic Parliament of Iran) Asian Parliamentary Assembly
- ↑ Iran’s 2024 elections House of Commons Library
