Edukira joan

Nebraska

Aldatu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
Nebraska
Image Ameriketako Estatu Batuak
Image
Image
Ereserkia
Beautiful Nebraska (en) Itzuli
Administrazioa
Izen ofizialaState of Nebraska
Estatu burujabeImage Ameriketako Estatu Batuak
ISO 3166-2US-NE
HiriburuaLincoln
Governor of Nebraska (en) ItzuliJim Pillen
Zatiketa
Geografia
Koordenatuak41°30′N 100°00′W / 41.5°N 100°W / 41.5; -100
Image
Azalera200.520 km²
MugakideakHego Dakota, Missouri, Colorado, Iowa, Kansas eta Wyoming
Punturik altuenaPanorama Point (en) Itzuli
Demografia
Biztanleria1.961.504 (2020ko apirilaren 1a)
Dentsitatea9,78 bizt/km²
Etxebizitzak766.663
Hizkuntza ofizialaingeles
Ordu eremuaUTC−07:00 eta America/Chicago

Nebraska (ⓘ) Ameriketako Estatu Batuetako Mendebalde Ertaineko estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Iparraldean Hego Dakotarekin egiten du muga; mendebaldean, Wyomingekin; hego-mendebaldean, Coloradorekin; hegoaldean, Kansasekin; eta hego-ekialdean Missourirekin eta ekialdean Iowarekin, bietan Missouri ibaia tartean dela. Nebraska lur-azaleraz 16. estaturik handiena da, 200.330 km² pasatxorekin. 2020ko erroldan 1.961.504 biztanle zituen,[1] eta 2025ean 2.018.006 zituela kalkulatu zen;[2] biztanle kopuruz 38. estatua da, eta biztanle-dentsitate txikiena duen zortzigarrena. Hiriburua Lincoln da, eta hiririk populatuena Omaha, Missouri ibaiaren ertzean.

Nebraska 1867an onartu zuten Estatu Batuetan, Ameriketako Estatu Batuetako Sezesio Gerra amaitu eta bi urtera. Nebraskako Legebiltzarra Estatu Batuetako beste legebiltzar guztietatik bereizten da, ganbera bakarrekoa delako eta kideak alderdi politikoen afiliaziorik aipatu gabe hautatzen direlako ofizialki. Nebraska da hautesle-elkargoko botoak barrutika banatzen dituzten bi estatuetako bat (Maine da bestea), eta, beraz, ez du «irabazleak dena eramaten du» sistema estatu osoan aplikatzen.[3]

Nebraskak bi lur-eskualde nagusi ditu: Till Lautada Zatituak eta Lautada Handiak. Till lautada zatituen eskualdea muino leunek osatzen dute, eta bertan daude estatuko hiri handienak, Omaha eta Lincoln. Lautada Handien eskualdeak Nebraskaren mendebaldearen zatirik handiena hartzen du, eta zuhaitzik gabeko larredia du ezaugarri. Nebraskaren ekialdean klima kontinental hezea dago, eta mendebaldean, nagusiki, erdi-lehorra. Estatuan alde handia dago neguko eta udako tenperaturen artean; alde hori txikiagoa da Nebraskaren hegoaldean. Ekaitz bortitzak eta tornadoak udaberrian eta udan izaten dira batez ere, eta noizean behin udazkenean. Chinook haizeak estatua nabarmen berotzen du neguan eta udaberri hasieran.

Herri indigenak, hala nola omahak, missouriak, poncak, pawneeak, otoeak eta lakoten (siouxen) hainbat adar, milaka urtez bizi izan ziren eskualdean, europarrek aurkitu eta esploratu aurretik. Bide historiko ugarik zeharkatzen dute estatua, Lewis eta Clarken espedizioarenak barne. Nebraskatik igarotzen zen Trenbide Transkontinentala amaitzeak eta Homestead Legeak onartzeak kolono estatubatuarren kopurua azkar haztea eragin zuten 1870eko eta 1880ko hamarkadetan, baita nekazaritza-sektore handi bat garatzea ere; gaur egun ere sektore horregatik da ezaguna estatua.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bi herenak hiri ingurunean bizi dira. Gorabehera handirik gabeko ordokia da. Klima kontinental lehorra du; estepako landaredia da nagusi, oihan lurraldea (pinua eta haritza) mendebalera hedatzen delarik. Ibai sarea Missouri ibaiaren arroari dagokio eta ibai nagusia Platte da; ibai horren arroak lurraldearen hegoaldeko erdia hartzen du.

Mugak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean Hegoaldeko Dakota; ekialdean Iowa eta Missouri; hegoaldean Kansas; hego-mendebalean Colorado eta mendebalean Wyoming.

Mapa
Nebraska eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nebraskaren ekialdean klima kontinental hezea dago, eta mendebaldean, nagusiki, erdi-lehorra. Estatuan alde handia dago neguko eta udako tenperaturen artean; alde hori txikiagoa da Nebraskaren hegoaldean. Ekaitz bortitzak eta tornadoak udaberrian eta udan izaten dira batez ere, eta noizean behin udazkenean. Chinook haizeak estatua nabarmen berotzen du neguan eta udaberri hasieran.

NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 9,7 °C-koa izan zen.[4][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (23,6 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 30,7 °C) eta hotzena urtarrila (−3,8 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −10,1 °C). Urteko prezipitazioa 615 mm-koa da; hilabeterik euritsuena maiatza da (98 mm) eta lehorrena urtarrila (12 mm).

1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 0,9 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (9,1 °C) baino 1,1 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik hiru 2000tik aurrerakoak dira (2012, 2016 eta 2024). Urterik beroena 2012 izan zen (11,5 °C) eta hotzena 1951 (7,5 °C).[4]

Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 3490 berokuntza-gradu-egun eta 553 hozte-gradu-egun izan ziren.[4]


  Image   Datu klimatikoak (Nebraska)   Image  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 2.4 4.5 10.8 16.2 21.7 27.7 30.7 29.5 25.3 17.7 9.8 3.5 16.6
Batez besteko tenperatura (ºC) -3.8 -2.0 3.7 8.9 14.7 20.6 23.6 22.4 17.7 10.2 2.9 -2.6 9.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -10.1 -8.4 -3.3 1.6 7.6 13.5 16.4 15.3 10.0 2.7 -3.9 -8.8 2.7
Pilatutako prezipitazioa (mm) 12 17 32 65 98 96 81 73 54 47 22 17 615
Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-10-06ko bertsioa)
Berotze-marrak, 1895–2025
Marra bakoitza urte bat da; kolorea, urteko batez besteko tenperatura XX. mendeko batez bestekoarekiko (9,1 °C).
189519602025
hotzagoabatez bestekoaberoagoa
Hileko batez besteko tenperatura: lehen eta orain
UrtOtsMarApiMaiEkaUztAbuIraUrrAzaAbe
+1,9+1,7+1,5+0,4+0,5+1,0+0,4+0,4+0,7+0,2+0,5+1,9
1901–19301991–2020Behekoa: aldea (°C). Eskala: −10 / 25 °C.
Urteko tenperaturaren anomalia, 1895–2025
°C, XX. mendeko batez bestekoarekiko (9,1 °C)
+3 °C−3 °C
189519602025
batez bestekoa baino beroagoahotzagoa

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K.a. 8000. urteko biztanleen aztarnak aurkitu dira Nebraskan. Europarrak agertu ziren garaian zenbait tribu estatuko sortaldean eta erdialdean modu erdi egonkorrean kokaturik zeuden han: ponka, omaha, ute eta pawnee. Nebraskako sartaldea beste leinu batzuen ehiza eremua zen: siux (oglala, brule); arapaho, komantxe eta txeiene. XVI-XVIII. mendeetan espainiarrek eta frantsesek esploratu zuten. Estatu Batuek 1803an frantsesei erosi zieten Louisianarekin batera. 1867an Nebraska estatu federatu bilakatu zen. 1880 inguruan indiarren azken erresistentziagunea hautsi zuten.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 1.961.504 biztanle zeuden. Batez besteko adina 36,9 urtekoa zen (Image Nebraskako mapa), 36,0 urtekoa gizonezkoen artean eta 37,9 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 24,7 18 urtetik beherakoak ziren eta % 16,4 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 99,2 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 97,3 gizon zeuden adin-talde horretan.[5][6]

Mapa
Biztanleria (2025, estimazioa)
Biztanleak (2025)
  • 369 – 789(10)
  • 792 – 1.804(9)
  • 1.862 – 2.924(9)
  • 3.000 – 4.809(10)
  • 4.842 – 6.170(9)
  • 6.352 – 7.530(9)
  • 7.858 – 9.678(10)
  • 10.020 – 16.531(9)
  • 18.032 – 33.303(9)
  • 35.586 – 606.460(9)
Mapa
Biztanle-dentsitatea (2025)
Dentsitatea
  • 0,2 bizt./km² – 0,4 bizt./km²(10)
  • 0,4 bizt./km² – 0,9 bizt./km²(9)
  • 1,1 bizt./km² – 1,5 bizt./km²(9)
  • 1,6 bizt./km² – 2,2 bizt./km²(10)
  • 2,4 bizt./km² – 3,1 bizt./km²(9)
  • 3,2 bizt./km² – 4,7 bizt./km²(9)
  • 5,0 bizt./km² – 5,9 bizt./km²(10)
  • 6,2 bizt./km² – 9,8 bizt./km²(9)
  • 10,1 bizt./km² – 20,3 bizt./km²(9)
  • 20,9 bizt./km² – 689,2 bizt./km²(9)

BiztanleriaUrtea0300.000600.000900.0001.200.0001.500.0001.800.0002.100.0001860189019201950198020102040Biztanleria Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira, AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau). Grafikoa hemen alda daiteke. Azken 5 urteak (2021-2025) estimazioak dira; gainerakoak errolda historikoetatik datoz, hamarkada bakoitzean egiten direnak.

Biztanleria-piramidea 2020
Guztira: 976.742 gizon, 984.762 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
1.49
 
85+
 
2.64
1.64
 
80-84
 
2.18
2.56
 
75-79
 
3.01
4.01
 
70-74
 
4.36
5.25
 
65-69
 
5.62
6.21
 
60-64
 
6.30
6.26
 
55-59
 
6.32
5.53
 
50-54
 
5.43
5.63
 
45-49
 
5.49
6.03
 
40-44
 
5.87
6.83
 
35-39
 
6.58
6.77
 
30-34
 
6.52
6.61
 
25-29
 
6.37
6.82
 
20-24
 
6.51
7.25
 
15-19
 
6.83
7.36
 
10-14
 
6.95
7.15
 
5-9
 
6.71
6.62
 
0-4
 
6.29
Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[7]

Arraza eta etnizitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 1.961.504 biztanle zeuden. Herritarren % 12,0 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 86,0 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 75,7[oh 3]; % 5,5 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 4,8; % 3,0 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 2,7; % 4,2 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,7; % 0,9 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,8; % 0,1 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,4 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,3.[oh 4][8]

Arraza/etniaImage Nebraskako mapa
Etnizitatea
2000
94,5 %
2010
90,8 %
9,2 %
2020
88,0 %
12,0 %
Ez-hispanoa edo ez-latinoa Hispanoa edo latinoa
Arraza (ez-hispanoak)
2000
89,6 %
2010
90,4 %
2020
86,0 %
Zuria Beltza edo afroamerikarra Asiarra Bi arraza edo gehiago Amerindiarra edo Alaskako natiboa Hawaiiko edo Ozeaniako uharteak Bestelako arraza bat

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 64,1 estatu berean jaiotakoak, % 26,9 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 8,0 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 42,3 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 57,7 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 53,7, biztanleria osoaren % 4,3); ondoren Asian (% 28,2, % 2,3), Afrikan (% 10,0, % 0,8), Europan (% 6,6, % 0,5) eta Ipar Amerikan (% 1,3, % 0,1).[oh 6][9]

Jaioterria eta jatorriaImage Nebraskako mapa
Jaioterria
64,1 %
26,9 %
8,0 %
Estatu berean Beste estatu batean Beste (Puerto Rico, e.a.) Atzerrian
Atzerritarren herritartasun-egoera
42,3 %
57,7 %
Naturalizatua Ez-herritarra
Atzerriko jatorria, kontinentea
53,7 %
28,2 %
10,0 %
6,6 %
Latinoamerika Asia Afrika Europa Ipar Amerika Ozeania

Etxebizitza eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatuan 844.278 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,6 okupatuta eta % 8,4 hutsik.[10] Okupatutako etxebizitzen artean, % 65,6 jabeek okupatutakoak ziren eta % 34,4 errentan hartutakoak.[6] Estatuan 773.312 etxegune zeuden guztira, horietatik % 63,9 familia-etxeguneak ziren eta % 36,1 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 76,4 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 23,6 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 81,6 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 18,4 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[11] Talde-bizilekuetan bizi ziren 49.502 pertsona (biztanleria osoaren % 2,5); horietatik 9.788 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 20.831 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[10]

844.278etxebizitza
773.312okupatuak
49.502talde-bizilekuetan

EtxebizitzakImage Nebraskako mapa

507.021
266.291
70.966
Jabetzan (507.021) Alokairuan (266.291) Hutsik (70.966)

Etxegune motak

377.537
78.944
227.941
51.373
Ezkondutako bikotea (377.537) Gizon-burua (ezkontiderik gabe) (37.517) Emakume-burua (ezkontiderik gabe) (78.944) Bakarrik bizi (227.941) Beste norbaitekin (51.373)

Talde-bizilekuetako biztanleria

9.788
20.831
18.664
Zuzentze- eta gazte-egoitzak (9.788) Unibertsitateko egoitzak (20.831) Egoitza militarrak (219) Beste (18.664)

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

25 urtetik gorako biztanleen artean, % 92,2k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 34,6k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 12,3k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[12]

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza ekonomia jarduera garrantzitsua da (biztanleriaren %26). Abeltzaintzak (behi azienda gehienbat) nekazaritza sarreren ia hiru laurden ematen ditu. Laborantza lurren eremua handitu da ureztatze sistemari esker. Nekazaritzako gai nagusiak: artoa, garia, zekalea, oloa, basartoa, etab.

  • Industria: elikadura, makineria, kimika ekoizpenak, plastikoak, zur industria, etab.
  • Mea baliabide nagusiak: petrolioa eta gas naturala.

Errenta

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxeguneen errenta mediana 76.475 $ zen (Image Nebraskako mapa), eta familiena, 99.751 $. Per capita errenta 41.751 $ zen. Biztanleriaren % 10,6 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[13] Etxeguneen artean, % 4,3k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 9,4k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[14]

76.475 $etxegunearen errenta mediana
99.751 $familiaren errenta mediana
41.751 $biztanleko errenta
% 10,6pobrezian

Etxeguneen errenta banaketa

% 7,3
% 10,0
% 13,5
% 11,1
% 7,8
% 9,1
% 9,4
< 10.000 $ — % 4,3 (34.209) 10.000-14.999 $ — % 3,1 (24.976) 15.000-19.999 $ — % 3,1 (24.939) 20.000-24.999 $ — % 3,3 (26.341) 25.000-29.999 $ — % 3,2 (25.700) 30.000-34.999 $ — % 3,7 (29.245) 35.000-39.999 $ — % 3,8 (30.612) 40.000-44.999 $ — % 3,6 (29.004) 45.000-49.999 $ — % 3,6 (28.687) 50.000-59.999 $ — % 7,3 (58.530) 60.000-74.999 $ — % 10,0 (79.697) 75.000-99.999 $ — % 13,5 (108.062) 100.000-124.999 $ — % 11,1 (88.500) 125.000-149.999 $ — % 7,8 (62.009) 150.000-199.999 $ — % 9,1 (72.219) ≥ 200.000 $ — % 9,4 (75.117)

Pertsonaia ezagunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
  2. ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  3. ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  4. ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
  5. ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
  6. ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) Explore Census Data: Nebraska. United States Census Bureau jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-12-01).
  2. ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman QF izeneko erreferentziarako
  3. ↑ (Ingelesez) Distribution of Electoral Votes. National Archives 2019-09-19 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020-12-10).
  4. 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-10-06ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
  5. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  6. 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  7. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  8. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  9. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  10. 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  11. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  12. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  13. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  14. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Nebraska&oldid=11840143"(e)tik eskuratuta