Nevada
| Nevada | |||
|---|---|---|---|
| Ereserkia | |||
| Home Means Nevada (en) | |||
| Administrazioa | |||
| Izen ofiziala | State of Nevada | ||
| Estatu burujabe | |||
| ISO 3166-2 | US-NV | ||
| Hiriburua | Carson City | ||
| Nevadako gobernadorea | Joe Lombardo | ||
| Zatiketa | ikusi
| ||
| Geografia | |||
| Koordenatuak | 39°N 117°W / 39°N 117°W | ||
| Azalera | 286.380 km² | ||
| Mugakideak | Kalifornia, Oregon, Idaho, Utah eta Arizona | ||
| Punturik altuena | Boundary Peak (en) | ||
| Demografia | |||
| Biztanleria | 3.104.614 (2020ko apirilaren 1a) | ||
| Dentsitatea | 10,84 bizt/km² | ||
| Etxebizitzak | 1.130.011 | ||
| Hizkuntza ofiziala | baliorik ez | ||
| Ordu eremua | Ozeano Bareko ordu-eremua, Mendiko ordu-zona eta America/Los_Angeles | ||
| nv.gov | |||
Nevada (ingelesez ⓘ edo, gaztelaniaz, ⓘ) Ameriketako Estatu Batuetako Mendebaldeko estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Batzuetan Mendialdeko Mendebaldean eta hego-mendebaldean ere kokatzen da. Ipar-ekialdean Idahorekin egiten du muga; ipar-mendebaldean, Oregonekin; mendebaldean, Kaliforniarekin; hego-ekialdean, Arizonarekin; eta ekialdean, Utahrekin. Nevada azaleraz zazpigarren estaturik handiena da, eta biztanle kopuruz 31.a. Nevadako biztanleen ia hiru laurden Clark konderrian bizi dira, non Las Vegas–Paradise metropoli-eremua dagoen.[1] Hiriburua Carson City da, eta Las Vegas estatuko hiririk handiena.
Nevada ofizialki «Zilarraren Estatua» (Silver State) izenaz ezagutzen da, zilarrak haren historian eta ekonomian izandako garrantziagatik. «Gudan Jaiotako Estatua» (Battle Born State) ere deitzen zaio, Sezesio Gerran bihurtu zelako estatu; «Sagebrush Estatua», izen bereko bertako landareagatik; eta «Sage-hen Estatua».[2] Paiute, shoshone eta washoe tribuetako natibo amerikarrak bizi dira gaur egungo Nevadan. Eskualdea esploratu zuten lehen europarrak espainiarrak izan ziren. Nevada (elurtua) izena jarri zioten, neguan mendiak elurrez estaltzen zirelako, Espainiako Sierra Nevadan bezala. Eremua, batez ere, Goi Kaliforniaren eta Santa Fe de Nuevo México lurralde batzuetatik eratu zen, Espainia Berriko Erregeordetzaren barruan; erregeordetza hori Mexiko gisa independizatu zen 1821ean. Estatu Batuek 1848an anexionatu zuten eremua, Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen arteko gerran garaile atera ondoren, eta 1850ean Mexiko Berriko eta Utahko lurraldeetan sartu zuten. 1859an Comstock meatzean zilarra aurkitzeak biztanleriaren gorakada handia eragin zuen, eta horrek bultzatu zuen Nevada Lurraldea sortzea 1861ean, Utah Lurraldearen mendebaldeko zatiarekin. Nevada 36. estatu bihurtu zen 1864ko urriaren 31n, Sezesio Gerran Batasunera gehitutako bi estatuetatik bigarrena (Mendebaldeko Virginia izan zen lehena).[3]
Nevada bere lege libertarioengatik da ezaguna. 1940an, 110.000 biztanle pasatxorekin, Nevada zen, alde handiz, biztanle gutxien zituen estatua; biztanle gutxien zituen hurrengo estatuak, Wyomingek, zituenen erdia baino gutxiago zituen.[4] Hala ere, XX. mendean, jokoa legeztatzeak eta ezkontza- eta dibortzio-lege malguek turismo-helmuga garrantzitsu bihurtu zuten Nevada.[5][6] Nevada da prostituzioa legezkoa den Estatu Batuetako estatu bakarra, nahiz eta legez kanpokoa den eskualde populatuenetan: Clark konderrian (Las Vegas), Washoe konderrian (Reno) eta Carson Cityn (hiri independentea denez, ez dago inongo konderriren barruan). Turismoa da oraindik ere Nevadako enplegu-emaile nagusia,[7] eta meatzaritzak ekonomiaren sektore garrantzitsua izaten jarraitzen du: Nevada munduko laugarren urre-ekoizlerik handiena da.[8]
Nevada batez besteko altuera handiena duten estatuen artean dago. Bere mendilerroen artean daude Sierra Nevadaren Carson mendilerroa (baita Tahoe aintziraren azaleraren heren bat inguru ere), Toiyabe mendilerroa, Ruby mendiak eta Spring mendiak (Arro Handiko mendi-basoetako zeru-uharteen adibide), hurrenez hurren Nevadaren mendebaldean, erdialdean, ipar-ekialdean eta hegoaldean. Nevada da Estatu Batuetako estaturik lehorrena, Sierra Nevadaren euri-itzalean dagoelako eta eguzki-irradiantzia handienetako bat jasotzen duelako; horregatik, gehienbat basamortua eta erdi-lehorra da. Nevadak Arro Handiaren zatirik handiena hartzen du, baita Mojave basamortuaren zati handi bat ere. 2020an, estatuko lurren % 80,1 gobernu federalaren hainbat erakunde zibil eta militarren kudeaketapean zegoen.[9] Nevadako lehorteak, klima-aldaketak eraginda, gero eta maizago eta larriagoak dira,[10] eta are presio handiagoa jartzen diote Nevadako ur-segurtasunari. Hala ere, Nevada klima-aldaketara egokitzen buru dauden estatuen artean dago: Desert Research Instituteko klima-zientzia, Las Vegaseko metropoli-eremuko uraren birziklatze zabala, hautesleek erabakitako eguzki-energiaren aldeko inbertsioa, ibilgailu elektrikoen fabrikazio-ekosistema aitzindaria Estatu Batuetako industrialde handienean, eta Estatu Batuetako litio-meategi handiena, bateria elektrikoetarako.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mugak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nevadak mugakide hauek ditu: iparraldean, Oregon eta Idaho estatuak; ekialdean, Utah estatua; hego-ekialdean, Arizona estatua; hegoaldean eta mendebalean, Kalifornia estatua.
Arroa Handia izeneko ordoki zabalaren barruan dago; ordoki horrek Mendi Harritsuak banatzen ditu, eta mendikate eta muino asko ditu. Ibai nagusiak Humboldt eta Snake dira.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima lehorra da, oso beroa, eta neguan hotza.
NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 10,6 °C-koa izan zen.[11][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (23,2 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 32,2 °C) eta hotzena abendua (−0,1 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −6,1 °C). Urteko prezipitazioa 259 mm-koa da; hilabeterik euritsuena urtarrila da (30 mm) eta lehorrena abuztua (12 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,2 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (9,7 °C) baino 1,3 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik lau 2000tik aurrerakoak dira (2014, 2015, 2024 eta 2025). Urterik beroena 2025 izan zen (11,8 °C) eta hotzena 1944 (8,5 °C).[11]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 1918 berokuntza-gradu-egun eta 1203 hozte-gradu-egun izan ziren.[11]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 6.4 | 8.3 | 12.5 | 16.0 | 21.3 | 27.4 | 32.2 | 31.2 | 26.3 | 18.9 | 11.3 | 5.9 | 18.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 0.4 | 2.1 | 5.6 | 8.6 | 13.5 | 18.7 | 23.2 | 22.2 | 17.5 | 10.9 | 4.4 | -0.1 | 10.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -5.5 | -4.1 | -1.3 | 1.1 | 5.6 | 10.0 | 14.3 | 13.2 | 8.7 | 2.8 | -2.4 | -6.1 | 3.0 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 30 | 28 | 28 | 25 | 27 | 15 | 13 | 12 | 14 | 20 | 20 | 29 | 259 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-10-06ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVI. mendearen bukaeran espainiarrek esploratu zuten, eta Espainia Berria erregeorderriaren barne egon zen. 1848an Mexikok Estatu Batuen esku utzi zuen lurraldea; 1850ean Utah estatuak beretu zuen. 1849tik aurrera jendetza handia iragan zen handik Kaliforniarako bidean, han urrea aurkitu omen zutela eta. 1861ean lurralde autonomoa izan zen; 1864an Ameriketako Estatu Batuetako estatu egin zen.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 3.104.614 biztanle zeuden. Batez besteko adina 38,6 urtekoa zen (
Nevadako mapa), 37,8 urtekoa gizonezkoen artean eta 39,3 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 22,3 18 urtetik beherakoak ziren eta % 16,4 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 100,2 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 98,7 gizon zeuden adin-talde horretan.[12][13]

- 729 – 1.867(2)
- 4.260 – 4.320(2)
- 4.407 – 5.872(2)
- 6.421(1)
- 8.661 – 17.267(2)
- 25.851 – 50.111(2)
- 54.815(1)
- 57.336 – 58.571(2)
- 65.088 – 509.386(2)
- 2.407.226(1)

- 0,1 bizt./km² – 0,2 bizt./km²(2)
- 0,2 bizt./km² – 0,4 bizt./km²(2)
- 0,4 bizt./km²(2)
- 0,4 bizt./km²(1)
- 0,7 bizt./km² – 1,2 bizt./km²(2)
- 1,2 bizt./km² – 2,0 bizt./km²(2)
- 6,2 bizt./km²(1)
- 12,5 bizt./km² – 26,2 bizt./km²(2)
- 30,0 bizt./km² – 115,3 bizt./km²(2)
- 143,8 bizt./km²(1)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 1.553.734 gizon, 1.550.880 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[14] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 3.104.614 biztanle zeuden. Herritarren % 28,7 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 64,4 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 45,9[oh 3]; % 13,2 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 9,4; % 12,0 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 8,6; % 7,5 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,4; % 1,1 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,8; % 1,0 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,7; eta % 0,8 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,6.[oh 4][15]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 27,5 estatu berean jaiotakoak, % 51,4 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 19,1 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 53,3 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 46,7 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 53,8, biztanleria osoaren % 10,3); ondoren Asian (% 32,4, % 6,2), Europan (% 7,5, % 1,4), Afrikan (% 3,4, % 0,7), Ipar Amerikan (% 1,9, % 0,4) eta Ozeanian (% 0,8, % 0,2).[oh 6][16]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 1.281.018 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,9 okupatuta eta % 8,1 hutsik.[17] Okupatutako etxebizitzen artean, % 56,8 jabeek okupatutakoak ziren eta % 43,2 errentan hartutakoak.[13] Estatuan 1.177.649 etxegune zeuden guztira, horietatik % 64,7 familia-etxeguneak ziren eta % 35,3 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 67,0 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 33,0 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 75,3 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 24,7 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[18] Talde-bizilekuetan bizi ziren 36.954 pertsona (biztanleria osoaren % 1,2); horietatik 20.298 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 4.215 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[17]
Etxebizitzak
Nevadako mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 87,5k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 27,9k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 9,8k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[19]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ameriketako Estatu Batuetako estaturik idorrena denez, lur gutxi lantzen da, eta lantzen dena ureztatzearen mende dago (zerealak, patatak; hegoaldean, tomateak eta fruituak). Abere hazkuntzak garrantzi handia du Nevadako ekonomian. Meatze asko dira: urrea, kobrea, beruna, zilarra, burdina, zinka, merkurioa, titanioa.
Industria: zurgintza, beiragintza, kimika gaiak, elektronika.
Turismoa garrantzi handiko alorra da; Las Vegasko eta Renoko kasinoek etekin handia ematen diote estatuari.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 78.260 $ zen (
Nevadako mapa), eta familiena, 92.663 $. Per capita errenta 41.354 $ zen. Biztanleriaren % 12,4 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[20] Etxeguneen artean, % 5,4k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 10,9k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[21]
Etxeguneen errenta banaketa
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nevadako Black Rock basamortuan Burning Man festibala ospatzen da.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ (Ingelesez) Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals: 2010–2017. United States Census Bureau, Population Division jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2018-09-26).
- ↑ (Ingelesez) Sage-brush State. Encyclopedia Americana.
- ↑ (Ingelesez) Guy Rocha. Myth No. 12 – Why Did Nevada Become a State?. Nevada State Library and Archives jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-10-24).
- ↑ (Ingelesez) Race and Hispanic Origin: 1790 to 1990 by State. US Census jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-11-21).
- ↑ (Ingelesez) Bill Bible. (2000-08-11). Protect gaming's legacy. Las Vegas Sun jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-07-12).
- ↑ (Ingelesez) Jain, Priya. (2010-07-21). Betty Goes Reno. Slate jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-12-29).
- ↑ (Ingelesez) Nevada Employment & Unemployment Estimates for November 2010. Nevada Department of Employment, Training, and Rehabilitation jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-05-25).
- ↑ (Ingelesez) Mining FAQs. Nevada Mining Association 2018-02-23 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2018-01-23).
- ↑ (Ingelesez) Federal Land Ownership: Overview and Data (R42346). Congressional Research Service 2020-02-21.
- ↑ (Ingelesez) Bornstein, Seth. (2022-02-15). West megadrought worsens to driest in at least 1,200 years. Las Vegas Sun (Associated Press) jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-03-06).
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-10-06ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Ingelesez) Estatuaren webgune ofiziala
- (Ingelesez) Center for Basque Studies